Skip to main content

Full text of "Johannes Turmair's genannt Aventinus sammtliche werke 3. bd. Annales ducum Boiaiae, hrsg. von Sigmund Riezler"

See other formats


JOHANNES 

TURMAIR'S 

GENANNT 

AVENTINUS 

SÄMMTLICHE... 

Johannes Aventinus 



ITH 

Digitized by Google 







Digitized by Google 



Johannes Turmair’s 

GENANNT AVENTINUS 

SÄMMTLICHE WERKE. 



AUF VERANLASSUNG 

% * . 

Sr. Majestät des Königs von Bayern 

H KR AU SG EG EBEN 

VON DKK 

K. AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN. 



ZWEITER BAND. 
ERSTE HÄLFTE. 

A N N A L E 8 IitlCUM B 0 I A R I A B. 
BUCH I— III. 




MÜNCHEN 

Christian Kaiser 
1881 . 



Preis: M. 7. 50, 



Johannes Turmair’s 

GENANNT AVENTINUS 

SlMMTLICHE WERKE. 



AUF VERANLASSUNG 

Sr. Majestät des Königs von Bayern 

HERAUSGEGEBEN 

VON DER 

K. AKADEMIE DER WISSENSCHAFTEN. 



ZWEITER BAND. ERSTE HÄLFTE. 



MÜNCHEN 

CuKiamn Kaiser 
1881. 



Digitized by Google 




Johannes Turmair’s 

GENANNT AVENTI NUS 

ANNALES DUCUM BOIARIAE. 



HERAUSGEGEBEN 



SIGMUND RIEZLEE. 



ERSTER BAND. ERSTE HÄLFTE. 
(BUCH I— III.) 



MÜNCHEN 

Christian Kaiser 
1881. 



Digitized by Google 




ÄNNALES DUOUM BöIARIAE 
IOANNE AYENTINO 
AUTHORE. 



Annalinm Boiorum über primus, in quo haec continentur: 

5 Praefatio ad duces Boiornni ; nomenclatura Germanorum ; Bavari 
qnoinndo a Graecis et Latinis vocentur; Bavariae descriptio, situs, 
telluris qualitas et gentis mores; Bavarorura origo, ibidem de Ger- 
manomm conditoribus ; regnum Assyriorum, Persarum, Graecorum; 
transmigratio 1 . ex Boiemia et primis sedibus in Italiam; transmi- 
10 gratin secunda ex Italia ad Tauriscos, Noricos et Danubinm ; pugna 
cum Iulio Caesare; transmigratio 3 . et exilium apud Getas et Dacos 
in Germania et Sarinatia inibi, ubi deserta Boiorum. 

Authores, ex qnibus istaec sumpta sunt: 

Domestici: Frethulphus et Schritovinus, antiquissimi Boiorum 
15 historiographi ; Veronardus Noricus de rebus Boiorum ; Vitus Areoiiagus. 
saeerdos Laudesuta oriundus, qui latine et vernacula lingua diligen 
tissime omnium de rebus Boiorum parentum memoria perscripsit sub 
dnee Georgio. 

Externi : Graeci : Berosus Chaldaeus in libris antiquitatum, cui 

X Titel fehlt li und C. In A folgt : Liber primus ct socundus usque ad 
declinationcm Romani imperii et captiritatcm urbis Romac. Ab orbe ab aquis 
libernto ad anuiiiii Christi 412. C'ontinet annos 2714. I>er Titel: Annales Boiariae, 
der dureh die früheren Ausgaben geläufig geirurden, ist in den Handschriften nur 
Itei den Uelwrsehriften und Inhaltsangaben der einzelnen Bücher gebraucht. 4 In 
C folgt: Ioannis Avcntini, coeptus anno Christi 1519 sexto die Februarii Abu- 

sinae in contubernio Carmelitaniui 14 Fretulphus B 

14 Tergl. Wiedemann, Joh. Turmair, S. 162, und über Schreitwein, der im 
IS. Jahrh. schrieb, Lorenz, Deutschlands Gesehichtsquellen ', I, 1G1 15 I>a- so- 

genannte Bernhardten Horicus ; s. Historiae Cremifanenses, herausgegeben ron Waitz 
in Mon. Germ., Script. XXV, G10—G78 15 Veit Amprck (lateinisch bei l'ez, 

The». III, c, 330 flgd.; deutsch bei v. Freyberg, Sammlung hist. Schriften, I, 
110 flgd.) 19 Das ron Aventin für echt gehaltene Machwerk des Dominikaners 
Johannes Annius ron Viterbo: Berosus, Antiquitäten Italiae ac totius orbis. Deber 
seine Benützung durch A rentin s. u. a. Wiedeman tt, Turmair, 8. 140. 

AYSKTUU'S II. 1 



Digitized by Google 




2 



Ann»les. ' 



Athenienses pnblico in gymnasio statuam inaurata lingua statuere; 
Diodorus Siculus in sex libris, quos de relras gestis ante bellum Tro- 
ianum scripsit sub Iulio Caesare; triginta annis Asiam, Europani {»er- 
agravit; Strabo Cretensis in geographia; Romae diu versatus est, 
liuguam latinam calluit, sub Tiberio imperatore scripsit; Claudius 6 
Ptolomaeus in cosmographia; vixit. sub imperatore Marco Antouino 
philosopho; Eusebius episcopns Caesariensis in chronicis; imperatoris 
Constantini Maximi tempore vixit. 

Romani et Latini: M. Porcius Cato in originibus; post bellum 

punicum secundum claruit, summus imperator iuris peritissimus atque 1» 
eloquentissimus urbanas res pariter ac rusticas calluit; Caius Julius 
Caesar in commentariis belli gallici et civilis; Trogus Pom peius et 
Iustinus in peregrina historia; illius patruus Mithridatico bello tunnas 
equitum sub Pompeio Magno duxit, pater sub Iulio Caesare militavit 
epularumque, legationum et anuli curam babuit, liic ad T. Aelium is 
Adrianum, Antoninum Pium caesarem augustum scripsit; Titus Li- 
vius et Lucius Florus in romana historia; hic tempore Traiani, ille 
Augusti vixit; P. Velleius Paterculus, liomo militaris, ex celeberrimis 
Campanorum principibus prognatus, in Germania sub Tiberio prae- 
fectus equitum fuit, tribunus ante castrornm, item quaestor et legatus 20 
in bello pannonico, scripsit sexto imperii Tiberiani anno; item maiores 
eius, atavi, abavi, avi, patruus, pater, Magius Geier, fraler, disciplina 
bellica, rebus civilibus clarissimi extitere duces, praetores, iudices, 
senatores, praefecti fabrum, tribum, castrorum, legati imperatoribus 
romanis fuerunt; Pomponius Mela d> situ orbis sub Claudio impera-» 
tore; Caius Plinius* Veronensis in natnrali historia, ad Titum Vespa- 
sianum scripsit, militavit in Germania, a eonsiliis Vespasianis impera- 
toribus fuit; Cornelius Tucitus de situ, gentibus et moribus Gennaniae, 
sub Traiano scripsit; eius posteritas potita est Romano imperio; divus 
Hieronymus, Noricus gente, princeps theologurum latinorum et omnium w 
band dubie professorum; Ioannes Annius Viterbensis, sacrarum liter- 
arum interpres et divi Dominici sacris initiatus, conmentaria in Be- 
rosum edidit. 

1 Vlin. n nt. hirt. VII, 123 (publice) ; Bern*. eil. Wittrb. 1612, fol. 1 (pnblico) . 

0 Ptolemaeus A. So stetn auch in der Folge 10 Arrianum nt. Adrianum 
A u. II. 33 ln A folgt, mit rothcr Tinte durehnt riehen : Item cx Lartantio, 
Tertulliann cactcrisquc plaeraquo ad verbuni exeerpta sunt, quao a me elegantina 
narrari non potennt, et featinanti non erat tenipus alia conminisci. Id cnim et 
iSallustiuiu Virgilinmque, vatein doetissimum, feeiaee constat, qui, cum compila- 
tor vcterum diceretur, quod quoadam |>oelanim vcrsua antiquurum ad verlium 



Digitized by Google 




Dedicatio. 



3 



Clarissimis principibns Vilelmio, Litavico, Arionisto, fratribus 
germanis, praefectis praetorio Rheni, superioris inferiorisque Boiariae 
dudbus, Ioannes Aventinus S. I). 

Tercius iam agitur anmis, principes optimi, dum niandatis vestris 
s pareo dumque tani religioso, tarn memorabili vestrae pietatis desiderio 
atque proposito satisfaeere et. respondere summa ope studeo atque 
nitor. film enim egn potissimum delectus et ob hoc liberali perpe- 
tnoque stipendio condonatus fuerim, ut Boiorum clarissima quaeque 
facinora literarum aeternitati commendarem seu potius consec rarem, 
10 non coiiinittemlum putavi, quo aut expectationem mei fallerem, aut 
sumptus impensaeque perderentur. religio insuper mihi fuit, rem tarn 
inmensam et maiorem privatis opibus non sua cura ae industria, sed 
inlotis, ut sinnt, manibus adgredi atque tractare. pro virili itaque 
parte laboravi; multa tuli, feci, sudavi et alsi; totam Boiariam per- 
15 lustravi, omnia contuberuia sacerdotum penetravi ; serinia, publicas 
bibliothecas omnis curiosius perscrutatus sum; libellos, codicillos, do- 
naria, conmentarios, fastos, annales omnium gentium, diplomata, in- 
strumenta publica, privata evolvi ; signa, saera, lapides, trophea, epi- 
grammata sepulchrorum, pieturas, inscriptiones, titulos, templa, omnia 
20 denique antiquitatis monumenta exploravi atque perspexi; nihil intactum, 
nihil intentatum reliqui; omne genns scriptorum excnssi, omnis pene 
angulos perreptavi. ubi certa deerant monumenta, famae rerum steti- 
mus, oinissis tarnen, quae poeticis fabulis magis decora quam incor- 
ruptae rerum gestarum veritati fuerant. datiy haec venia antiquitati, 
so ut fabulosa veris miscendo pritnordia sua augustiora faciat; alioqui 
etiam (quemadmodum de fabulis et obsrura opinione collecta et de- 
pravata) veritas a vulgo solet variis sermonibus dissipata corrumpi, 

in opus sinun transtulisset, rcspondit: [ Itieronymi Quaent. in Gene s. pr. (op. 
eil. Enumtu. Bas. MM, IY, 90 iT)J magnarum esse virium Heraeli clavam cx- 
toniuere de manu. Aecusatur Tereutins furti et Cicero repelundunun. ego liomin 
inalui aenmlari neglegentiam Niinplieitateini|uc potius ijuaio unibitiosorum ob- 
seuraiu diligentiaui. est enim, ut eleganter dooet l’linius fn. h. pratf. 31], be- 
nignuni et plenuiu iugeiiui pudoris taten, per ipios profeceris. liistoria (|Uocuni|iiu 
modo scripta delectat, ait Pliidus / ep V, kJ, contra quoque obnoxii profecto 
aninii et infelicis ingenii est deprehendi in furto malle quam nmtuiim reddere, 
cum praesertim sors fiat ex usura / 1‘lin. g. h. pr. 33], alioruui sit veteres ad 
verbum transferre nec nominaro <|uidom; argumentum mei stomaebi enndidus 
lector habet, quod v<duiuinibus aiithoruiu miuiinu praetexui [ebeml. 32. 21/. 

3 ln 11 folgt ron anderer tdter Hand: dominis suis elementissiuiis atque in* 
dulgentibus 8 praeelarissima A 20 et perspexi .1 21 penitus A 25 Lir. 

praef. 0. 

1 * 



Digitized by Google 




4 



Annale*. 



nullo non addente aliquid ad id, quod audivit. veterum dirntaramqae 
urbinro et arcium vestigia (quarum nomina apud Ptolomaeum eaetemsque 
inlustris anthores conmemorantnr) inveni. ex diligentiss ima passuum, 
segroentornm , partinm eomparatione et observatione indagari, sine 
qnibns id negoeii sibi summere hominis est imprndentis et intemperanter s 
abntentis ocio atque elementia prineipum fateor nee infieias eo: dnrani 
admodum coepi provinciam ; sed haud invita (nt mea qnidem fert opinio) 
Minerva repugnanteve natura, nempe bonam partem aetatis. patrimonii, 
valetudinis j>erlustrando Germaniam, Gallias. Italiam, Sarmatiam, 
Pannoniam exhausi; longo quoque tempore mathematicis operam dedi. 10 
Inde a Studio ad aulam latus sum. ubi liret doeendi officio occupalus 
fuerim, subcisivis tarnen ista horis curavi. quando veru hniuscemodi 
munere doeendi defunetus rudeque donatus sum, non fuit Consilium, 
socordia atqne desidia bonum ocium conterere. sed iussu v estrig atque 
mandato, prineipum niaximi, statui annales Boiorum perscribere. res is 
praeelara, magnifica et generosis animis digna mortuis vitam dare, 
ohsoletis nitorem, obscuris lucem. dubiis tidem, mortalibus inmortali- 
tatem. quLs porro tarn iniquus rernm aestimator erit. qui neget rertim 
gestarum memoriam (praeter id, quod Omnibus aetatibus dulcis et 
iucunda est) reipublicae esse utilissimam, cum eant ob rem senes pru- 20 
dentiores sint adolescentulis et nihil eorutn. quae ante te acta sunt, 
scire, id sit semper puenim esse? mihi enimvero divinarum literarum 
thesaurum perscrutanti conpertum est, denm Optimum maximum ut 
donum peculiare sacrumque solis sacrosanctis vatibus scribendae hi- 
storiae officium concessisse, ubi tar.quam in speculo vitas omnium 2s 
unusquisque nostrum inspicit atque ex aliis summit exemplum sibi et, 
quid facto opus sit, admonetur. videt quisque aperte, quam caduca, 
quam fluxa, quam fragilis sit divitiarum et potentiae gloria, quam brevi 
dilabatur, pietatem vero atque virtutem esse claram atque aeternam, 
per quam pro mortalibus iumortales deosque fieri liceat, vel imperitus 20 
animadrertit atque plane sentit, proinde, principes celeberrimi, opto, 
uti, quae vobis plaeuerint, Christus dominus deusque noster ad probet 
beneque evenire sinat et coeptis tanti oj)eris, quod vestris auspiciis 
cudimus, aspiret. 



Verum anteaqnam inicinm ugrrandi faciam, operae praecium (nt 
opinor) facturus sum, si propria nomina, quibus maiores nostros usos s» 

21 adulewentulis II 

8 Cie. Off. I, 110 ]2 Plin. » 1 . h. praef. IS 17 Ebend. 15 20 Soll. 

l>u). 4,1 22 Cie. Or. 130 28 Sali. Cat. I, 1 ; lug. IT, 2. 



Digitized by Google 




Nomenklatura. 



5 



fuisse reperio, secunduin ordinem literarum conmemorem atque inter- 
pretatus fuero. plurimum lucis ea res diligentins inquisita adfert 
historiae, ueglecta tenebras offundit, infiuitos parit errores. non nuo 
loco admonet Strabo, author gravis in primis, noinina propria pro 
varietatc sennonnm varie efferri. uulla in re freqnentius tnrpiusque 
peccatur; nec alibi facile alioquin eruditos saepius nugari depraehendes ; 
etcnim arduum est barbaris dare gratiam. Virgilius, poetarum doctis- 
simus, oftensus asperitate noininum illyricorum, res gestas Augusti de- 
scribere omisit. narn (ut ait Plinius) in illo nonnullus labor est, ut 
10 barbara et fera nomina latinitati non resultent; arte euraque mitiganda 
sunt, ad levitateni extendenda, contrahenda, inflectehda. et buiusmodi 
audentia non delicata, sed necessaria est. quemadmoduni Ansouius 
quoque docet. propria nomina locornm et hominum, quae barbara sunt, 
perite et concinne, modulate et dulciter, ita iuxta naturani romanorum 
is accentuum enuuciauda sunt, ut tarnen veris ac primigeniis vocibus 
sua fastigia non pereant; ut in sacris literis et in hebraeis nominibus 
quoque septuaginta interpretes fecisse reperio. at uiira est graecitan- 
tiiun felicitas; in niediis te Athenis diversari credas, nusqnani grae- 
cula non recantat eclio, adeo gentilicia cognomina evertunt, graeca et. 
so peregi-iua sibi adsciscunt, quasi vero idem iulustres authores faeti- 
tarint, apt non dignitas noininum, decorum rerum veritasque inverta- 
tur, si in alieuum detorta depravataque huiuscemodi nomina fuerint 
sermonem, nisi id docendi, non ludendi gratia fiat, habet unaquaeque 
professio suos pecnliares locos, quibus potissimum dubia conprobat. 
v> iureperiti inrique dicundo praefecti institutis maiorum, edictis reserip- 
tisque principum, sapientum responsis, legum potestati servinnt atque 
bis locis, quos philosopbi et Cicero artis expertes vocare solent. gram- 
matici authoritati, exemplis quoque poetarum et oratorum addicti sunt, 
innituntur philosopbi suis praeceptis, theologi ut sacramento rogati 
30 religioneque adacti, maiestatem divinarum literarum praefemnt. nomen- 
clatura notatioque apud rerum scriptores multuin pollet, plurimum 
momenti obtinet. veteres haud temere fortuitove absqne delectu, sed 
auspicato et die lustrico nomina sibi dixere, qnae essent aut ingeuii 
aut fortunae iudicium. divinationis fuisse genns neminem latere potest, 
r. qui philosophos, Platonem, poetas, vates, Mosen, theologos, Origenem, 
sacrarum literarum utraque instrumenta accuratius lectitaverit. Ausouius 
eleganter id explieat his versibus: 

16 fastigia sic A »«. B; verschrieben für vestigiaV 

4 p. 139, 202. 296 8 Don. v. Vcrg. 8 y Ep. VIII , 4 12 Ep. 10 

ly ccho Mort. II, 86, 37 Ep. 10. 



Digitized by Google 




6 



Annales. 



Nam divinare est (inquit) nomen componere, quod sit | Fortunae 
et morum vel necis indiciuin. 

Idem ad Probum praefectum praetorio: 

Age, vera proles Roinuli, | Eflare causam nomiuis, | Utrtim ne 
mores hoc tui | Nonien dedere, an nomen hoc | Secuta morum regula •' 
An ille venturi sciens, | Mundi supremus arbiter, | Quälern creavit 
moribns, | Iussit vocari nomine? 

Idcirco eleganter divus Hieronymus etiani ita docet: votiva, inquit, 
et quasi ob virtutis auspicium imponuntnr vocabula hontinibus et ap|iel 
lativa vertuntur in propria, sicut apud Latinos Victor, Probus, Castus n> 
caeteraque bis siniilia ex virtutuin vocabulo lilieris a parentibus im- 
ponuntur. conpertum ego babeo, Germanos in hac re paulo superstitios- 
iores fuisse, ut qui pertinacissime, tauquam infansto omine abstinuerint a 
peregrinis et sibi incognitis noniinibus. suis semper usi sunt, insigni- 
bus tarnen et (ut ita loquar) ominosis, ut vel hinc apertissime illoruni is 
figmenta semet prodaut , qui nescio quos nobis Daedalos, Troianos 
pingunt, magis quam Graeci audaces, quibus nihil est negattim. 

Nobis non licet esse tarn disertis, | Qui Musas coliiuus severiores. 
Homines nimiruni suaves in rebus incoupertis ad equum Troianum 
tauquam ad aram confuginnt quemadmodum imperiti naturae ad nuiuen -•<1 
divinum, sed liberius altiusque processi, dum me arrogantiae et odio- 
sae osteutationis ardelionum piget taedetque. nunc uonienclatorein 
agamus 

Petrus, Georgius, Paulus, Ioannes, Anna, Margarita, Barbara, 
Catharina et huiusmodi noniinum sylva nobis recens est; et demum » 
post mortem imperatoris Frideiici secundi caesaris augusti apud Ger- 
mauos nata, labefactata tum sacrosancta imperü roinaui maiestate 
factione romanorum flaminum, quorum astu (ne quid gravius dicatu) 
bacteuus discordia intestina laboramus neque <}uid quam praeclari tanti 
temporis spacio a nobis gestuin est. sed in inicio quaerelis abstinea- 
mus, quae nec tum quidem gratae erunt, cum necessariae fuerint. illud 
potius inprimis notetur, nostram linguam graecae confinem esse rec- 
tiusque nostra scribi graecis literis, latinis non itidem; et Germanos, 
Teutouas Venedosque conplures consonantes absque vocalibns solere 
coniungere unaque syllaba proferre, quibus Roinaui sonant es inter •« 
ponunt. atque binc rem auspicamur. 

3 Epist. 16 8 VI, 5V E (in Mich.) ctiam fohlt B 9 adpellativa .1 

22 Soll . lug. 4, 9 28 factiunu — fuorint in B eingcklnnnnnt 31 Lin. pr. 13 

33 Uetxrgvtchri'beH in A in m Arrntins Hand: Et (iallograooos dietos (iomianoa 
suo loco probabo. Ah den Bändtm steht hier unter Unwichtigem von Aventins Hund 



Digitized by Google 




Nomenclatura. 



7 



A magnam conmunitatem cnm o habet apud Gernianiae gentes; 
nt man sive mon, id est vir. Boiorum vero rustici o proferunt, ubi 
urbauis est a; qnemadmodum in toge et tage, hoc est dies; Boier, 
Baier, Boins. 

5 Abens perg sive Aventperg in veteribns tabulis, patria mea est, 
oppidum Vindelicorum in ripa Apsi fluminis situm; Antoniuus Abusinam 
vocat, uti ex computatione passuum viae publicae a Batlmvia Strubio- 
qne Angustam Rhetiae ve sus pal am est. 

Abeust sive Abinst, flnvius, Boiariae superioris terminus; oritur 
10 in initio pagi (Hallarthnnnm incula nuncupat), qua Aquilonem Fa- 
voniumque spectat, circum villas Enzelusinin, Sandolthusium, alluit Maio- 
burgium vicnm, regias Rhetios, Milovinm, Tranos, Segibuigium vicum, 
Piburgiuin caenobiurn di vi Benedicti, Abusinam patriam meam, inde 
Neostadium contrarius Danubio petit, ibi eidem iniscetur. ipsum la- 
iS tinitate donavit Apsumque vocavit Chunradus Celtis poeta et philoso- 
phus, nostro aevo nulli secundus, praeceptor mens. 

Albereich, reich dives est, albe semper; Albericus est. Adel et 
adal (nam a ipsi e admodum apud nos adfine est) significat nobilitatem, 
unde ninlta nomina virornm ac mulierum apud nos componuntur. 

20 Adalbreckt, Adalprecht, Adelbrecht, diminutive Albrecht et Aelbel. 
est domitor (seu ut ita loquar) fractor nobilitatis. in aliquibus mouu- 
mentis Adelbercht lego, quod a dignitate denominatur; bercht enim 
dignum declarat; unde ob eonmoditatem euunciandi, quam facile sit 
brecht, ditücilius asperiusque apud nos est Albercht, Latiuis est Al- 
25 berthus. plura in brecht. 

Adalfrid, nobilitatis pax, Adalofiidus. 

Adalburg, Adelpurg, nobilitatis regia ac civitas, Adalopyrga. 

Adalger, Adelger, nobilitatis avidus. 

Adalogerion, rex Boiorum, cuius filius Theodo primus Boios in 
30 haue regionem, quam adliuc possident, deduxit. 

Adelhait, Adulhait, quae colit ac fovet nobilitatem. Adalaedam 
Latini vocant. uxor fuit Otonis magni imperatoris Romani, superum 
albo adscripta est. 

ferner: Nam nnto mit um Christum Graccns Gonnniiorum connubia appctiasc, 
Asiaticos quoque, cnmint nostri ac- scribunt; item («ist natuui Christum. — Ger 
manos proprias qunndam litoras habuis.se, quae nunc sunt Oraccorum, quas in 
Phrygiam ct Maeoniam transtulerunt Phryges, Boii, Franci, Suevi, unde 
Cadums VII 1 1 (?) Graeeiae intulit. — Fuerc dumtaxat sexdecim hao: 

ABCAKIKLMNOIIPSTV. •— Nam in confini» arac, tumuli Raetiac ct Gerinaniac 
exlare 2 fere nt. vero -l 1 1 Sandolthusium fehlt JS 2S cat latinc Zumtz in B 

1 Zu <ten folgenden Etymologitrn vergl. die in Aventins Deutscher Chronik, 
Werke, 1 , 358 fgd. 6 Bin. p. 117 Barth. 



Digitized by Google 




8 



Annales. 



Adelgund, Adalgund, quae favet nobilitati. Romanis est Adelogunda. 

Adalgoz, nobilitalis deus, Adalogotus. 

Adallioeh, nobilitas suprema, Adalochus. 

Adelhold, Adelhuld, diminutive Adold, qui nobilitatem amat; hold 
sive huld anior est.. Latin! Adeloldum, Adeloalduin Atholdumque in- » 
vertunt. fuit rex Italiae, filius Theodelindae regiuae Boiorum. 

Adalholf, Adolph; hylf est auxiliuin, helfen auxiliari: nobilitatis 
auxilinm. Adtdphus sive Athulphus est Latinis. 

Adelhard, Adalhard, Alhard; hard est thesaurus, voeabulum poe 
ticum ac amatorium: nobilitatis fons et thesaurus, Adelardus. i« 

Adelram, Adalram, Alrain, nobilitatis gloria, Adaloramus. 

Adalrich, Aireich, nobilitas regni sive nobilitatis dives. reich 
et regnuni et opes declarat. Adalaricum et Alaricum Latini faciunt. 
Claudianus: Gildouis furias Alaricum barbara peuce. 

Adalmund, nobilitatis os, Adalomundus. i» 

Adalsbint, ventus sive spirans nobilitatem sive nobilitatis restis 
ac vinculum. Adalovinda. 

Adalmer, Almer, Almar: nobilitatem augmentans. Adalomarus. 

Adalbeich, caedens nobilitati, via nobilitatis. Adalovicus. 

Adalper, Alber. AJberonem Romani faciunt; nobilitatis genmia 
ac bacca. a et e conmunitatem habent, ut Adel, Adal; Bair, Beir, 
Boius. 

Al diphthongon Gennani ita quidem efferunt, ut utriusque vocalis 
sonus audiatur; alii per aa diphthongon more latino, utair, aer, ovum; 
mair, maer, villicus; Bair, Baer, Boius; Kaiser, Kaesar. 2» 

Aich, quercus est; urbitnn inde nomina Aechostadium et Aecha. 

Albeflede, semper lauta et munda. Albolleda est soror Litavici 
Magni regis Francorum. 

Almau sive Almon, crebrum apud maiores nomen (uti in fastis 
est); al totus est sive omnino, inan ac mon vir; rex fuit Germaniae cog- 30 
nomine Hercules, eonditor Boiorum, a quo adhuc fluvius , oppidum, 
arx, pagus in Boiaria Germaniae Magnae nomina retinent. vnlgus iure 
suo ob levitatem in Altmyl corrumpit, illud asperius otfendit. aures 
vulgi. nam uti Cicero docet, aurium iudicium superbissimum est, ut 
quae sepe probant, quod veritas repraehendit, voluptatis aurium gratia; 
peccare consuetudinem usumque, eruditissimi animadverteruntoratores: 
quamobrem ab ipsis et grammatieis tantopere euphonia vocalitasve 

25 Kai.sar A 26 A und ß wiederholen hier: Albereich «. «. w. wie oben. 

14 F7. «m«, Hon. 129 82 Berus, ed M'iteb. 1012. /. 19 34 Or. 150 

37 Quint. I, 5. 



Digitized by Googli 




Nomenelatura. 



9 



praedicatur. in vetustis diplomatibus Olmnradi primi et Litavici tereii 
caesarum uoatrorum, quae mihi ostendit Gabriel ex Enbe, elarissimis 
natalibus oriundns, pontifex Aechostadensis, Alinionium et Alimoniam 
voeari inveni. caeternm Berosns et Clandianua Homaniqne Alemanum, 
5 Stephanus Bizantius Alnmannm, nuneupant. 

Altrnan, Altmon, ai aliud nomeu est a superiore, antiquum declarat 
virum. verum in iustrumentis publicis et privatis reperio idem nomen 
tque additum esse ob conmoditatem dicendi; quem enim vulgus Alt- 
myl voeitare solet, instrumenta recentiora Altrnan appellant; autiqui- 
10 ora ut certiora emendatioraqne: Alnnin. 

Amelein, fnetus nutrire educareque, proprie avium; amel nutrix 
est; complura inde faeminaruni nomina; inde et Ameleia. hoc nomine 
fuit uxor ducis Ludovici. 

Amalprecht, qui puero nutricem parat. Amalopertus. 
i» Amalsbint nutricem significat; regina fuit Italiae. Amalovinda 
fllia Theoderici regis Gothorum. 

Amalperg, nutritionis mons; Amaloberga, regina Turogorum, 
neptis linius Theoderici. 

Amalfred, nutritionis pax. Amalofreda. 

2» Angel et engel acnleum et cardinem limitemque nobis valet. 
nnde multa propria virorum et faeminaruni deducta sunt, inde Augili 
Ptolomaeo et Anglii Tacito populi Germaniae dicti. 

Engelmair, augmentans limitem ac cardinem, Angilomarus. 

Angilostadium, Ingolstat, urbs Boiariae in ripa Germaniae Danu- 
25 biana; publicum Boiorum literarium gymnashim. 

Angiloburgiunt, Engelburg. 

Angis, qui instituit; Angisus est. hic chronicariis genuit Anchisen 
Troianum. 



10 Am Kunde in A: Nupcr anno christianae aerae 1021 kalendis Scptcmbri- 
biiN in ripa Tlanubii proximi pntrimu lncam (ubi quoudam Artobrigam luisse 

eredunt (?), tarnen est ) aereus nuiimius ab Igricolis inventus est. eins 

nota est caesarig iinago, altera parte genius populi Romani stans dextro pedeque 
supplieem supinumque conculcans; inscriptio vero talis: FL | IVL I CRISL(‘?)VS 
1 A’OB 1 CAKS | ALAMANNIA | DEVICTA I ST(?)ltMI. Wohl eine der Bronze- 
münzen Ach Kaisers Flarius Julius Crispus, welche Cohen, Medaille* imperiales, 
T. VI, p. Uli unter A V. 29 und 30 beschreibt 19 Amelfred II 23 Am Kunde 
in A: Anspach, Anoldespach, a caput pagi Boiorum, <iui praefocturae Xoreiae 
24 Ingolstad A 

2 Gabriel v. Eyb, Bisehif v. Eichslädt 1490 — 1535 5 Ber. fei. 4.9. Claud. 

(ans. Stil. III. 17. Steph. Byz. p. 30 22 I’lnl. P 151, ed.Wilb. Tue. Germ. 40. 



Digitized by Google 




10 



Annales. 



Argle, Aergle, Arcle, Aercle feras est leo. Latini inde Herculem 
feeere, cognomen Aleiuani regis, parentis Boioruni, coius insigne leo 
fnit. quo etiam nunc Germania« principes variato colore fere utuntur. 
deus belli ob fortitudinem niaioribus nostris fuit, quem inituri praelia 
invocabant, sicuti nunc tlivum Georgium. 5 

Aribo, Erb haeredem siguiticat. Episcoptis fuit Fruxinensis, qui 
sub Thessalono tercio dnce Boiorum vitas divonim Uuperti, Corbiniani, 
Haemerani cannine lieroico conscripsit. 

Ariodunuin, oppidum Boiariae inferioria primnnt, medio itinere 
inter urbes Monacbium atque Imndesutain; abest ab utraqne 20 millia 10 
pas 8 niun; Aerding. 

Arionistus, Ernst; signiticat scvcrum. in antiquis exeniplaribus 
Arnustum lego; Ernestnm vulgo appellant; Caesar Arionistum. 

Ariovistus, Erenvest, pertiuax decoris ac honestalis et constans. 

Arionardus, Erhard, lmnestatis thesaurus. 10 

Arionnlphus, Arnolf, decus honestalis, adiuvans. 

Arionoldns, Arnold, qui decus houeslatis ainat. pro eodem tarnen 
nomine usurpnri animadverto, quem urbani Arnolf, agricolae Arnold 
vocant. 

Aristovicus, Erst wie, Erstweg, rex Gallorum sive Gennanorum 20 
in Italia; signiticat primariam viam. 

Areopagus, honoris rivus, Aerenpegk, fnit historicus Boiorum hoc 
nomine. 

As, cadaver est nobis, inde Ästuar, militare cognomen, qui eada- 
vera augmentat. Asonmrus itidem. 24 

Asprecht, qui cadavera facit. Asopertus dux limitis Antoripensium, 
a quo Carolus Magnus genus ducit. alii ab Ansprecht corruptum 
ferunt Hunnopertumque quasi Hunuorum domitorem a patre L’tilone 
dictum volunt. 

Alt et ald, vetus antiquumque declarat, a quibtis complura sunt » 
cognomina. 

Albein, Allieweitif alwein, semper vinuin Latini Albinum vocant. 
fuit hoc nomine rex Longobardorum et philosophus, praeceptor Caroli 
Magni. 

Au sive 011, mutuo sibi caedunt hae diphthongi (supra admo- 34 

8 Am Ramie in .4: antiquUH qu<H|ue lieros a nostris eclebratur, a quo no- 
men...(?) in Ilercynia sylva 14 et fehlt in B 32 Altbein B Albe- 

wein fehlt in B antiqiiuui vinuin B. feil* et dives, qui semper bibit vinuin 
nhertjesrhritlum in A 34 Am Rmnle in .4." umen imrentis felieitatis, pueris im- 
praeeantur '!) nutriees. 

4 Tac. G. 3. 



Digitized by Google 




Nomcnclatura. 



11 



nuimus a cum o liabere apud nos adfinitatem) signilieat et pratum et 
insulam; l’linius et Rnmaui seriptores fere aviani imle faciuut, in com 
positione praesertim, nt Bathau Batlmvia, Osterau Austravia, Schönau 
Scandiavia, iam Schon denmarck; alii in augiam, ubi solum est, con- 
s mutant; integrum eniin äuge est Suevis. 

Austravia, Osterhofen, civitas inferioris Boiariae. 

Austria oriens est liugua Germanorum. in o plura offendes, inde 
Oesterrich, id est orientis regnuni. quidam Anstrasiam duriter tarnen 
adpellant. 

i» B inferiores Germani et Saxones more Graecorutn perinde ac f 
sive v consonantem efferunt, superiores Germani more Latinorum: lob, 
lof, laus; üb. lif, amor; boeth, voeth, advocatus; quamobrem Romani 
in nostris vocabulis fere in v consonantem mutant, uti Beuden, Yenedi, 
Bandlar, Vandali; Lyblmrd, Livardus, frater divi Leonardi. habet 
ii etiani b non parvam adfinitatem cum p. ubi in nostra lingna est sonus 
p, Latini fere b accipiunt; nt pard, bardns, Langpard, Langobardus, 
hoc est longa barba. Bad, halneum ; badscheid est piceae lignum, a 
quo Padus I taline lluvius maximus nomen habet. 

Bändern, Bandeln, peregrinari est ac conmutare ; inde Bandlar, 
*o lioc est Vandali dicti. 

Bendein, conmntare; Beuden, Yenedi. 

Bald, sylva est, ubi maiores nostri (qui Denm claudere parietibns 
nefas putabant) sacrificanint. unde ballein, ballen gein, est votis su- 
sceptis ail tetnpla peregre proficisci. Bald in valda Latini conmutant. 
zs Balgein, beigein, volvi est ac volutare ; ab bis dnolms verbis multa 
apud nos uomina deducta sunt, ut Belgius, dux Gallorum et Germa- 
norum. itidem Bellovestts (Baiweis) peregrinationnm ductor; rex fuit, 
cuius meminit Titus Livius. 

Bar verum est; inde barmond, verax ore. Yariomundus est, quem 
so Celtici Pharamundum vocant; adhuc nobilitati in usn est. 

Beisein ducere, Beiser dnx et ductor: in vesum Romani vertunt, 
ut Bellovesus, Sigovesus, vietnriae dux. 

20 Am Bande in A : Bon, Bien urbs, eaput Norioornm et siiperioriH l’an- 
noniae, quiuii tum Bendobonam, luui Yindobonam seriptores rerum nuneupant, 
ab integro fieruianico vocabulo iletortuiu. Bcndpon, Wcndpon integrum ut 
Biitia|M>n. Vindua, Beudua, Bindus, Binda, Wending, Wendling, Oberwendling. 
Kuuiani Klavium vocnnint ab prueaide Noricorum primo Flavin Fabiano, ut et 
Fabium sive Fabianuiu et corruptc Favianum vncari reperio 3 1 et ductor/VW/ ü 

2 Hin. n. h. IV. 97; XXXVII, !•> 22 Tue. G. 9 gfi lustin. Xi, ti 

2S Lir. F, Si 3t) Prusp. ihr. bei Bouquet I, 63Ü. 



Digitized by Google 




IS 



Annales. 



fVin vinnm est; unde nmlta nomina, Beinmar, Beinmer, vinnm 
aturmentans, Yinomarus; et Beinfrid, pacificus, vinnm bibens ; Vino- 
est. qni et Bonifaeins, primus Mogontinus archiepiscopus. 

Bertha, digna; mater Caroli Magni. 

Beit, lange, late; Yiteeliundus longe lateqne liotns. 4 

Beg, bei% bic. id est via; in vicum vertont Latini, nt in Lndo 
rirus. Aristovicns. 

Bellen est veile; billen volnntas, bold, bald, qni vult ; inde plttra 
cogn"inina. Romani in valdam invertnnt, nt Segiliolt, Seibolt, Segio- 
valda, Gerlwld, Gariovalda; Cornelium Tacitum sequor. 10 

Billehelm. Bilhalm. qni vult galeam ; heim galea est. Vilehnium 
Pomponius Laetns, vir lingnae Latinae peritus et antiqnitatis adnii- 
rator, vocat. qnidam admodum dnriter in Gulielmnm subvertunt. 

Billebald. Bilbold a sylva coguominatur. Vilivalda est primus 
Aeehostadeusis pontifex. 1» 

Belph, catulus et canirula; unde Belphardns, qui et Belpho; Ve- 
liphonem ego faeio; hoc nomine duces fuere Boiorum conplures, chro- 
nicarii Gnelplumes nominant. 

Ber aper est et ursus Graecis et Germanis; inde Beron, Verona, 
et Berenau, Bentuuui Virunnmve urbs Noricorum, cuius Plinins et ai 
Ptolomaeus mentionem faciunt. extaut vestigia prepter lacum Chiminum. 

Beringer, apro congredi audens; Berengarium Latini vocant. 

Beren est durare; boeren vero arcere. 

Bernhard, durationis (si ita liceret loqni) thesaurus, dnrus et 
^durans fortiter nt aper. Veronanlus est rex Italiae. fllins Pipini regis » 
Italiae, uepos Caroli Magni. eo adhue utimnr. 

Bornher, areens exereituni; analogia postulat Veroneronem, cre- 
brum nobis. 

Beig, mons est; birg, alpes. 

Berger montanus. Plinius in bergos mutat, in briga Ptolomaeus, *> 
transpositioue literarum. Metathesis familiaris est Germanis, maxime 
superioribus, nt born, brnn, fons: pyrnein, pryueiu, ardere. 

Beigain est montanum; inde Bergonium, urbs Italiae condita a 
Boiis et Gallis, quomm lingua civitatem montanam significat (ita tra- 

1 Ueinuinir B 7 -Im Ramie in .1; Bclinui corrnpto vulgus profort; inte- 
grum est Bnigcrhaim sive, 11 t ruro loquuntur, Boigcrham, Boicrhaitn; unde Ro- 
mani Boicmoa et Boicmiam Roinaim inende formant 17 eomplure* B 
27 Bendier B 

10 .-In». II, II. 03 12 Bomponiwi Baetns, italienischer Humanist, gest. 

1437 i» Rom; seine Opera Varia erschienen 1531 in Mainz 20 Blin.n.h. III, 140. 

21 Btol. 153 30 1‘lin. III, 135 f ItiA. 150 Heros. 55. 



Digitized by Google 




Nomenelatura. 



13 



dunt scriptores); ideo Gallos fern Gerimmos intelligo, a Graecis ab 
albedine ita dictos. 

Berith, bericht, Geraanum Hebraeumque vocabulura, foedus, 
pactum, coinpositionem significat; inde Berthold pacis amator; Beri- 
s tholdus, dux Boiorum. 

Berth sive berclit digmis est. Latini in berthus et pertus trans- 
mutant; inde Bertha sive Berichtha, hoc est digna, mater Caroli Magni, 
crebnim maioribus nostris nomen. 

Brecht seu preclit (promiscue b ac p sine ullo discrimine utuntur 
10 fere Germani) pompam, apparatum significat, si a prangen et prenck 
venit; si a prechen, hoc est frangere, domare, eum qui domat ac fran- 
git, declarat. potest etiam esse deductnm a bringen et brengen, quoil 
est adferre, adducere, accersere, parare. conplura inde nomina virorum 
deducta sunt, ut Diethprecht, Hyldeprecht, Sigeprecht, Rueprecht, quae 
is ouinia suis locis reddemus. alii idem, quod berth, transpositam esse 
unam (uti fit) literam tradunt; asperius hoc, lenius illud esse solet 
in compositione. 

Best, besten est occidens; bester occidentalis. unde Vestria 
(Besterreich) occidentale Francorum reguum. Celtae in Neustriam 
2« corrupere, inde coniuncti Vestrogoti, occidentales Goti; Romani Vesso- 
gotos adpellant et Vestrios sive Vestriacos, Vessones; lenius elegan- 
tinsque hoc est. 

Besso, qui et Vesso; ab occidente cognominatur, fuit Venator 
Thessaloui tercii, a qno Vessobrunna caenobium superioris Boiariae 
» nomen habet. 

Berden fieri; inde Birdmer coniunctum, qui niaior fiet. Virido- 
marum Romani scriptores nominant. 

Boden est fundus, latifundia, praedia; unde Marobodus rex Sue- 
vonim, ab augmentando dictus (Merbod). inde Bodincus, Padus, 
so fluvius Italiae, dictus, quod fundo careat. 

Bogen arcus est, böigen, inflectere. unde Böiger, ab inflectendo 
et arcn dictus. Boius Latinis est, a quo et Boii cognominati sunt. 
A Böiger, quod obscoenius est, ob voluptatem aurium factus est Baiger. 
Ita in vetustis diplomatibus lego, unde lloiarii Bagoariive latine dicti 
sä sunt, unius tandem literulae g omissione (quemadmodum crebro factum 
in sermone nostro, in g litera leges) Baier deminute factum est. arnat 
enim usus (uti Cicero quoque admonet) elisiones literarum ; vulgo Ger- 

9 st. seu sive B 14 Hildcprecht B 26 In A statt des durehstridienen fiet 
— futurus est 35 literae B 36 Bair B 

1 Plin. III, 125 24 S. Man. Boic. VII, 372 30 Plin. 122; Ber. C3 (174. 207). 



Digitized by Google 




14 



Annales. 



manornro usitatissima est deminutio, quam grammatici syncopam vocant, 
Non est fere vocabulum proprium loci praesertim atqne hominnm et 
gentium, quin aliter. quam vulgo efferatnr, in instrumentis antiquis 
scriptum reperias. usns brevitate gaudens diminuta usurpat. instru- 
menta odosis lectoribns scripta veris et integris utuntur rerum voca- s 
bulis. caeterum i inter duas sonantes habet vim g et dnplicis conso- 
nantis. quamobrem placuit Ciceroni ii duplex ibi scribi et efFerri, uti 
vulgo aptid nos eiius dici solet. verum usus iam aliter apud nos 
illud i inter duas sonantes ac ununi accipit; ut in Troia, Aquileia, 
Apuleius, ineio et uiille liuiusmodi. maxiina praeterea in nostra lingtia 10 
facta est mntatio, adeo ut ea, quae ante trecentos annos scripta fherint, 
aegre etiam peritus intelligat. 

Bolph est lupus; omen auspicatissimnm Germanis, genti bellicosae; 
uti e diverso inauspicatum lepus. inde Voliphonem ego anthoritate 
et analogia fretus romana incude formaverim. nnde conplura cog- ts 
nomina dedncta sunt. 

Bolfgang, diminute Bolf et Boelfel ; lupi incessus viaque. fnit hoc 
nomine pontifex Reginoburgensis, peculiare Boiornm minien. Volipho- 
ganges est Latinis. 

Bolfliart, fortis ut lupus; Yoliphardus heros Germaniae canitur 20 
adhnc. 

Bolfhyld, Boliphyhla, uxor Henrici octavi, ducis Boiorum. 

Bolfram, luporum Venator, Yoliphoramus, pnrgans terram a lupis. 

Botli est nuncius et interpres; Botho latine. 

Brennen est comburere ac igne vastare; castrense verbum, qno « 
bella indicimns, inde Brenner, igne flammaque vastans, crebrum adhuc 
cognomen. Latinis est Brennus atqne Brenno, rex Sue voruni, qui 
Romani caepit. Trogus Brennum, Livius Brennonem adpellat. per p 
nostri quoque scribunt. hic ambitiosis genuit Priamum Troiannm. nam 
Saxones prienner dicunt. Brenni quoque sive Breuni popul i fuere so 
Yindelicorum intiiv Isaram et Oenum, quornni meiuinit Ptolomaens et 
Horatius. 

Braunau, urbs Boiariae; Bniiiduiium est, 

Brannhyld, Brunhild, urens ijmor. Brunylda Latinis, regina 
Francorum, mater Hyldeberti secundi, de qua complura nostri scriptores. 
frequens qiiondam foeminarnm apud nos cognomen. 

7 .-tin Rande in A: sicut in votustis lego momtmontis lti nomina R 

HO Etwa Wolfdietridtf oder rin verlorenes Gedieht ? 28 Justin. XX, 5; 

Im. V, 3N (Brennus) .12 /V. /58 //. Citrin. IV, 14, 11. 



Digitized by Google 




Nomenclatura. 



15 



« 



Breit, latum, unde Breitmar, qui late äuget. Latini Britomarum 
nominant. 

Burch, bürg, burc, civitas castrunique est et locus munitus. inde 
liurger, civis. inde Burgundiones (licti, intra moenia habitantes sive 
5 locis munitis. in burgium Tacitus et Ptolomaeus formant, ut lllsibur- 
gium, civitas Rheni. Teutoburgium urbs Pannoniae, ubi Dravus infinit 
Danubiuin, ubi haud longe Quinque ecclesias nominant. est etiam 
sylva in confinio Bestfalorum et Hessonum, in qua (^uintilius Varus 
caesus a Germanis. 

io Burghard, Burchard, fortis ut castrum. Burigardus est Latinis. 

Burgiographus urbis praefectus est. 

Burchausen, Burgusium, urbs et arx Boiorum in Norico muni- 
tissinia, quam amnis Iuvavus alluit. 

In p conplura offendes, nam invicem caetlunt b et p Germanis; 
iS discernere non est in promptu. 

C eandem vim habet quam et k et q; figura et nomine solum 
differunt, potestate nihil penitus, attines sunt ipsi literae g. ubi su- 
periores Gennani g fere proferunt, inferiores et Saxones in c et k 
mutaut, ut beg, bec, via, bürg, burc, castrum, regia, item ubi nobis 
w ch aspiratum est, Saxones c tenue liabent, ut pach, pac, rivus, schand, 
scand, dedecus. 

Chelami, urbs Boiorum in Germania, ubi Alemanus fiuvius Da- 
nubio miscetur (Chelhaini). 

Carl virum fortem Teutonum lingua declarat, facto etiam inde 
»proverbio, quod adhuc frequens in ore vulgi est. Venedorum lingua 
rex est. Romani Carolum adpellant. primus Gennanorum imperator. 

Carlman, fortis vir, Carolomanus rex Boiorum et Italiae, pronepos 
Caroli Magni, pater Arionulphi imperatoris romani. 

Chynnen, scire, noscere, unde Chunrad, qui seit consilium dare, 
»diminute Chnno, Chuontz, Chuonzel. Latinis est Chunradus. 

Ohynig, chyni, rex est ; inde Chynigund, Chunigund, Chunel, regis 
favor. Clinnignnda est augusta nxor divi Henrici secundi; ambo in 
numerum divorum relati; Chnniza quoque diminute dicitur. 

Chynibyld, regis arnor; Chunyldam et Chunigildam vocant. uxor 
äs Henrici tereii imperatoris romani. 

Kemiien, kemphen, est pugnare et singulari certainine congredi. 

11 Am Bxitulr in A : vieeeoines, iudex urbis, comes palatinus 12 urbs est 
et arx B 14 plura B 

5 Tac. G. 3. Plol. 153 0 Ptol. 103. 



Digitized by Google 




16 



Annalen. 



Kemper, kempher, pugil, qni ad singulare certamen provocare 
audet; inde Oimbri et Cimmerii, antiquissimi Germaniae populi, dicti 
sunt, quibns itani et Saxones raccesserunt. inde et Sycambri, qui et 
Sygambri, itnlem populi Germaniae, ubi nunc. Bestofali habitant, pro 
vietoria pugnantes, ita cognominati. s 

Ohilpericus, Cbyldebertus, G'lotarius, Clodoveus in h leges. 

Cbatti nunc Hessi sunt; genus tormenti qnoqne est, quo saxa 
iaculati sunt maiores; servat adhuc praefectura vetus nomen. 

D conmunitatem habet cum t, ut hanl, hart, thesanrns. 

litten pugio et heros est; inde Dagprecht, Dagobertus et Dago- 10 
pertus, est rex Francorum. 

Dieth vocabulum vetus, divitias et officium, facinora praedara 
significat. latina incude Theodo formatur. complures e<» nomine duces 
Boiorum fuere; poeticum est, turbam fhmuliciumque significat. 

Diethphort, Theodonis traiectus sive vadum ; quod Graecis et Ger- w 
manis jilioros est. Theodoplioros. 

Diethreieh, facinorum dives; est Theoderiens. 

Dietliprecht ofticiosus, Theodopertus. 

Diethbolt, qui vult officium facere. varie effertur: Theopaldus, 
Diepoldus, Diethboldus. ego authoritatem Cornelii Taciti secutus » 
Theo<lovalilam vocabo. 

Diethmar, Theodomarus, rex Gotorum, augens officium. 

Drau, Drou, fides est. Dräuen, drouen fidein habere, faeminarnm 
inde complura nomina, ut Gariodruda, Ariodruda. 

Druides philosophi Galliae ; pulsi a Tiberio caesare in Gennaniam » 
migrarunt. vulgus adhuc numinis cuiusdam genns esse putat, quo<l 
noctu premat sontes et quo infantes territant; saltationis figurae ma- 
thematicae, calcei philosophici genus adhuc nomen ab ipsis inditum 
retinet. 

E et i non parvani haben t conmunitatem, uti Ludbig, Ludbeg. ao 

Ebei- aper est; inde Eburones populi, qui nunc Limburgenses. 

Eberhard, fortis ut aper. Eburonardus. 

Eck, egk, cornu est angulusque; inde dictus Ecliard sive Egkard, 
constans ut angulus et sustentans. Egardus et Ecliardus est et, quod 
sonuntius est, Ecardus. 35 

14 poeticum — significat in A und B am Rande nachgetragen 15 Piet- 
phord B 17 Theodoricus B 27 noctu fehlt in B 29 l’<>« anderer Band in 
A nachgetragen : Prudcnt'uB. 

20 S, oben S. 13, Z. 10 25 l'lin. n. h. XXX, 13. 



Digitized by Google 




Noraenclntura. 



17 



Ei diphthongus est Germanis ; Saxones uti i longum efferent. Sn- 
periores Germani utriusque vocalis vim servant: bein, reich. Tiatini in 
i longum vertont, ut eisen ferrnni, Eisenliart, dttrns ut ferrum; Isen- 
ardus est; Eisennot, qni in calainitate adversitateque perinde ac si 
» ferrum esset, non caedit, Isenotus. 

Eilend, exnl, exilium, Elliland, Elandus. 

Elisabetlia Hebraeis, Isabella Gallis, Hispanis, Elysa Ger- 
manis est. 

Engel in Angel. 

>“ EnnlS tlnnien est Nonei Kipensis, olim Hunnornm, Abarornm ter- 
minus et ßoiornm. nos Anassnm vocamus. Ptolomaeo et Plinio 
Aenos est per ae diphthongon ; nam per oe diplitliongon Oenus alius 
est, qneni Graecorum more Oin vocamus. 

Er, eren, lionestas, decns, lionor. Latini in Ario vertere solent. 
1! > Ernvest, Spart iano et Iordano Ariovistus est, ubi corrupte Aristo- 
vicus et Arioviseus legitur. Titnlns adhuc est; nobilitatis, honestatis 
pertinax et constans. 

Ernest, Ernst, Arnest, Arnnst, ita in vetnstis lego diplomatibus, 
eleganter Latino charactere fit Arionistus. Beroaldns uti vir nuiltae 
20 lectionis, ita nullius penitus iudicii, Areoinstns legit, ut sit ex Graeco 
Marte et Latino insto compositum, cum Gennanuni sit vocabulum, 
severitatem remque seriam significans. 

Erber gravis, honest us; inde fit Eberbein (eliso primo r ob 
asperitatem), qni etiam vinum potans servat honestatem; Ebnrovinus 
25 est. Celtae in Ebroynum corrnmpunt. 

Ernprecht, Erenbertli, lionore dignus. Arioberthus est rex Italiae, 
origine Boius. 

Ernliold, qui amat honestatem. Arionoldus sive Ewhanoldus est 
Latinis. 

:w Erendraud, quae fidit honestati. Ariodruda vates Boiorum mnlier- 
que fatiloqua, quae cum fratre Ruperto philosophiam ehrist ianam inter- 
pretata est Boiis. 

Ergle, Erde, Hercules; in A. 

T Elissu II. Aut Klusin; licet ab Ilebraco dcduvtum imperiti arbitrentur, 
tarnen vetus (iermanum est voeabuluni mit Rande in A 10 est fehlt in A 
16 u. 20 Ariniustus U 2.1 fit fehlt in II 2S Einheit A 

II Ptot. IAH. Hei Plinius fehlt der Xante 15 Aurel. II Jord. de bi'ev. 
ehrvn. p 32 ed. Lind. ly Philippus Beroaldns. Wahrscheinlich ist eine Stelle in 
dessen Annotation es in autin'es mttignos ( llnnnniac l-lss in fttl.) genieint 12 Arin- 
trud, Xiehte (nicht Schwester) des Id. Hapert , erste Vorsteherin des Nonnenklosters 
in SaUhurg. 

Avkstikuh II 2 



Digitized by Google 




F Germani qn*mailmo<lnm >-r Graeei n* n haben t . pro r** i*ii- oj;i 
n<>**frae linguar po-tnlat am ph ant b >ive t ••< n.-eaaa*rm. li*er seribae 
mnlra prave ^-ribente'* Larim/rura m* re f ir-arp^-nr. nbi p-h. e>se debeat. 
nr phrrd. perd eqnus. phaph. paph. ubi n* * pii a-piracam [--.rrnnis. 
ibi .Saxonibn* e*t p trnue. osus tarnen in qnil r^Um •livri-ulho». nt x 
per f seribantnr. obrinuit. 

Frei, fr*-i<jr über es ! : freiam. tn-i^mn. fr-ÖLiir lilw-rras. in* Ir de- 
nnminantnr Franeus et Fran*o. «n-b^rrinmni in ü>:i- n >rri-* n**meii. 

FranzrI. Fran< nlus esi a<- Framixrus <iiniina:ivam. Fninz* " i«i 
fr*t Franrigena ; ita CVItas voeamns » 

Friil et frwi pax e>t. nn<la plnra ci'gn..mina- 

Fml pax. mndinm Freilgnnd tav.-r et pax et gamlinm: Frede- 
gnmla nx**r Hilperiri re-.ns Fnineonun. 

Friilreiih (Friz. Friils. Fri*i*-I diminntiva 'Utit ia*i> ilives >ive 
pax resmi. n>u> Friderimm nun* npat. Eusypins Fridurkhum. ilivus is 
H ieronymus Frvtellam. 

Forst et farst. sylva e>t Grrmanis. f**rster est praeter- tus et cu>t**s 
sylvae iiele fore-tam et funstarmm a n**l*is (Vitae reeepenuit. in 
v plnra leges. 

Fritegil regina (jemianiae. quam ilivns Ambiv>ins per literas jo 
religionem christianam <l*xiiit 

Fruxinnm. Freising; ita in vita divi Maximilian! arvhimystae 
I^anreaecnais nnn* npatnr 

G adfine est c; supra docuimus; dnriiiseuliini est. omittitnr in 
rmiltis dirtionibus. nt freite, freie, freigum, freinm. li!>er. libertas. x-* 
Segibolt, Sei bol t. ita Segifrid. Seifrid. Sigmund. Symnnd, propria 
virorum sunt: Han, Hang, linde Hugo, ehynig. ehyni. rex: Baiger- 
prnn, Bairprun, Haiprnn, regia diruta in snperiore Boiaria. saeli, 
saelig, best ns; haeli. haelig. saeer. 

Gallus proprium nnmen crebrum Germanis; rex ftiit. unde Gallos m 
eognominatos credunt; an in Germania imperitaverit, noudiim roin- 

14 A m Rnmlr in A : Hebräern 'Solomon, Graoois Ironaeus, 'Iptjvatoc. 
KIKIINAlOb ly .1 in Handr in 4: Se*|U< >r Ptoleniaeuni, nt novissiinum ita dili- 
frentiHHiiimiii orbis terraniin seriptnrcm. 

15 Vif. Srrrr. 12 . 44 1 f» Kp 106 21 Paulin. rit. Ambr. 30 23 ITota 

Aventin hin-irldlieh srinn tjaelte nicht irrt, sn muss' ihm rin anderes Ledern Atari- 
niitieiieH vnr-plr'/rn halirn als deis uns eitlein brkeinntr. dies nnrh 1203 verfasst und in 
etrn Artet Snnrtar. lledl. Ortnhr. V/. p 32 3S t/rd nietet ist ; denn in iliisirn irird 
Fri isintj treelrr als VrnjrinHM tush metrr rimin em deren Samen rnriihnt. 



Digitized by Google 




Nomenclatura. 



19 



pertum habeo; hoc satis constat, Germanos etiam Gallos a reram 
scriptoribns gravissimis vocari. 

Ganz totus, Ganzrich totus dives sive integrum regnum. Gaen- 
serieus est rex Vandalorum. 

s Gar omnia; ge reu avere. inde Gardrud et Gerdrand, quae om- 
nino fidit; Gariodruda est. 

Garbolt, Gerb(dt, qui penitus et omnino vnlt; a Tacito Gariovalda 
vocatur. fuit hoc nouiine rex Boiorum. 

Ge et Gaia Graecis et Germania terram significat; ut Nordge 
10 et Xardge, id est Aquilonis terra, imgum tarnen Latini vocant, quod 
nos ge adpellamus; portio scilicet regionis est, aut a fiumine, valle ven- 
tove dicta. sunt enim pagi partes, in quas dividi aolet regio. Plinius 
et Cato tribus quoque adpeilant ; fit hoc per flumina, ventos, valles et 
huiusmodi. 

is Geren cupere, avere. inde 

German, qui avet viro congredi. proverbium etiam nunc apud nos 
in audentem, qui non terga vertit, sed ultro hostem petit (gert des 
maus), unde Germanus Genuaniaeque vocabulum. Romani tanquam 
suum ob similitudinem accepere, quod fratres significat legitimos. est 
»tarnen nobis vernaculum aliudqne nimirum, quod dixi, declarans, pudet 
a Graecis atque Italis mntuare rationem Germauiae. 

Gerbyrg, Gerpyrg, quae desiderat regiam, Gariopyrga. 

Geisel est obses, Gisala Latinis . 1 Crebruin apud nos faeminarum 
nomen fatale; fuit. hoc nomine soror Henriei seeundi augusti, uxor 
» Stephani primi regis Ugrorum, cuius ope gens ipsa legem christianam 
recepit. 

Gib est da. Gibhuld da pacein. Gibuldus rex Snevorum est. 
Eugypius eins mentionem facit. 

Got deus est, gut bonum. Gotfrid, divina pax. Gutfrid, bona 
■w pax. Gotofridus Germauiae princeps, qui Hierosolyma cepit. Celtae 
corrupte Iafridum et Gaofridnm nominant. 

Gotsprecht, deo dignus; Gwlopertus rex Italiae. 

Graph, graphus, comes est. prisca aetas praefectnm nuucupavit. 

Greimhyld, Grimyhla, uxor Attilae, canitur apud nos; filia Gun- 
theri regis Turogorum. 

Greimhold, impetum amans. Grintoldus latine fit.. 

Grothyld, magnus amor, Grothylda, regina Francorum. Celtae 
tarnen depravaut ob ignorantiam linguae Francae. 

32 Gotprccht B 

7 Am. II, I] 21 Ptin. n. h. 1/1, 122 (Slrab. 290) 28 Vit. Srr. 19. 

2 * 



Digitized by Google 




20 



Annales. 



Gat est bonum. inde Gatha. Graecis Agatha, Latinis est Bona. 
Gntdrand, Gutdrud, bene fidens, nihil mali timens. Gntodruda 
regina Longobardornm, usor Litoprandi, filia Theodonis ducis Boiortmi. 

Gutram, bona fama et gloria. Gutoramns res Francorum in 
numernm deornm relatus. & 

Gumhold favor et amor. Guntholdus filius Gariovaldae regia 
Boiomm, dnx Astensis; eius nepotes potiti sunt Italia. 

H aspiratio, crebrior maiorihus nostris, praecipue superioribus 
Germania, sicut et quondam Romanis (uti Catullus n«tat et Fabius 
Qnintilianus refert) fuit. nsi sunt in principio, medio, fine. L quoque 10 
aspirarunt et duriuscnle e gutture pronunciarnnt. Celtae eh esse ere- 
dideront, quemadmodum in Hebraeis dietionibus a Graecis faetitatum 
esse seribit Hieronymus, ubi superioribus Germanis aspiratio, est in 
ferioribns tenuis litera, ut hilp, hilph. anxiliutn. Austriaci solnm h 
efferunt, nbi nos ch proferimus, nt kirhen, kirchen, teniplum. , ' 1 

Haben habere est; hat, qui habet; et hast, habes. inde hatfreid, 
quae gaudium habet. Hadofreda est filia Litavici Magni regis Frau- 
eorum, uxor Theoderici regis Ostrogetarum. 

Hasthylph, habes auxilium. Hastulplms est rex Longobardnnim 
ac Italiae, qui et Hathnlphus. 50 

Hauen, haugen, hongen, caesim ferire. inde Hang, qui et Hau, 
qui caesim ferit. Latini Hugonem nominant. 

Haupreeht, Hugopertus, dux Boiorum. 

Hannold, Htuioldus, dux Aquitaniae. 

Hannen, gentes sunt, qnas Iaitini et Graeei Hnnnos et Chnnnos 24 
vocant; utrnmque enirn scriptum rejierio in antiqnis exemplaribus. 
Habitarunt in ea regione quae nunc Austria nominatur: Carolus 
Magnus delevit; eorum reliquias Tureas esse quidam suspicantur. inde 
Hannprecht, Haupreeht et sine aspiratione A sprecht , is est Hunopertns, 
divi Arionulphi avns. :w 

Haien, fovere, colere; haid. quae fovet, nntrit. colit, alit. mnlta 
inde faeminarum noiuina. nt Adel haid, qnaere in A. 

Haidweg, llaidwic. Haedovica. uxor ducis Geopgii, filia Casio- 
miri Magni regis Itolioram. 

Hain, haim. est doini: reich dives et regtium atqne imperium. inde 
Haimrich. Hainrich. Heinrich, Hainz. Hainzel. Henzel; ubi Snevi 
ii. ibi Boii. qui erassius loquuntur, m habent. veteres Hnnoricum 

IS ThtsHloriei /« 37 llabitavcmnt fi 2S •iiiidani frUt in R 

13 £W. S4 (Jh int. /, .1, /J*. Hirr. in irrt*. (/I*. JVmi). 



Digitized by Google 




Nowcuelatura. 



21 



dixere, quos Franciscus Pkilelphus sequitur; in usn est Henrieus; Ugri 
Haemericum et absque aspiratiune Aemericuin vocant, ipsum pro divo 
eolunt; fuit fiiius Stephani primi regis Ugrorum et Gisalae, sororis 
divi Honorici secundi imperatoris rumani, ducis Boiorum tercii. signi- 
s ficatur hoc nomine prndens et bonus paterfamilias et qui colit regnum 
et Imperium. 

Hartl, tkesaurus, gaza; hart, durus, saevus; plura inde denominata 
nomina. 

Hartwic, Hartweg, dura via; Hartovicus. 
io Harze, est resina pixque, unde sylva Hercyuia orciniumque uernus. 
varia a locis sortitur nomina. ubi oritur inter caput Uanubii et 
Khenum, Sylva Nigra ab incolis vocatur; Ptolomaeus et Caesar Hel- 
vetiorum adpellant, magno errore illorum, qui eam Bacenim credide- 
rnnt; iukta Danubinm Boiemiae sylva, Noreta a Ptolomaeo dieta, nomen 
isretinet; aputl Turogos gentls nomen occnpat; aputl Cathos et Sycant- 
bros Besterbald, hoc est sylva occideutalis nuncupatur; ubi Saxoues 
et Turogos separat, nomen vetus servat, a Caesare Bacenis nomi- 
uatur, circum quam olim consederunt Suevi. 

Hecken moniere est et proprie venenatorum animalium et besti- 
20 olarum. unde liecht, lupus piscis et H echter, Hichtor, proprium nomen 
in fastis nostris. unde factus est Heetor Troianus chronicariis. Meta- 
sthenes tarnen Hectorem quoqne adpellat, cuius fiiius sit Francus, rex 
Germaniae, author Francorum. 

Heilig, heilic, id est sancta; Haelica progenitrix nostrorum prin- 
•» cipum. 

Hezen, haz, venari canibus. inde Haziga, id est venatrix (Haizga), 
condidit Schirense coenobium. 

Hele darum, serenuni; unde Helenas Troiauus progenitus chro- 
nicariis. 

12 Am Rande in .4: Hiiiiim, Sucyuiu siinul cnnscdissc, absque intcrprete so 
non intcllexissc, quasi non consanguincs göncrc sint (?) — Cardiualcm (icohl 
MnttUurus hang) sucpius audivi refcrentcm so scx gonera (?) forme Tcutonicac ac 

tiallicao linguac (nie) scx inxta csae (unleserlich) — Tot collisionca, 

tot mutationcs vocalimu |iro rcginniim, Midi, pagnrum variotato. l'.l fliickcn -4 
21 Am Hantle in .1: canitur aduc her Kccard Hoctorom (nie) Troins (nie) id est 
fiilu« |«>pularis fuit; unde .... caleiamont uni rustici portarunt, popularium pundo- 
svhuchani aduc ab co adpellamns. — Kius fiiius Francus, qui ct l’lirygio ot l’he- 
recydes 2.0 Am Hantle in A: bansgraf, id est iudex, bans, bandcl, kaufuian, 
hansstet 20 1 liizcn .4 2U chronicariis fehlt in A 

14 Aventin meint tcolU Gabreta — Ptol. 149. S. Noreta 22 Sic. Gemeint 
i*t tlir unter tletn Namen Megasthenes veröffentlichte Fälschung des Dominikanern 
Anninx von Yiterbo, De iudicio tetnporum et anmtlihwt Ferna rum (llervn. loti). 



Digitized by Google 




g> itm ura 

,'u^i u- ;*-i t.t : 'lir.r iiTto. iiln titrihnn. 

.H'- /if-v'i l. härriix-» r-^ntm. H~nee*i"Br. v—hjr- in 

' ’i ;<^vi:n !»•*;*'■* * 1 1" 

•:•••- je- » K-.l* nie i L.~r T ^ _ ir r-i rnui'rn et 

<. i t.h s 

».Ui r — r EüL~rl H T ’iti-T- - -j L unr ~ai -»re 

f.m ’-.t — n*. ;u-Ti:* t:-. te <■. nf 'jn-c* — Erisr-voni 

i.i" t* « — - mir- • ^"o-re-ot li 

H;'i:i-7-.i' ».nur. bn u- iVrvirGrrtos. 

*f;v.ey».u:. tz*i Hto-tüi^I' w 

Jf.'jVr-» " tii- r> i> mt». H~j‘>x*jrLi byiiDi Gmusiae et 

' *.• ■ \UiZT.. ii .? 

H. Ui^. e*e. :.u_ HIiirl-irfeL Hin-iin-L -jei iüt. Hy- 

AIk*j .**li ’Jt - 

K r? eie? ■'.* b-r-i. vi<4flr xi>> Hrm-ii, vir exer- is 

• r_i i Hrfi: i-n v •t»!’: rv-. v- H-riiuiiü: rex Ger- 
xjt:..A< * <,-.■> terct-a i'-:. 1 !' r= H-nJ r.— * ü:i -ini trae- 

*.v. Inw.'"..’. *•! • iiiA. ■r’m {«rv. »:*. PCiiii*. Sc-rL 

M +nuc v-i 4i‘it -irnritcii. lil<* ■!-:>-< iE^tihns Ro- 
V'/eabaat. » 

<(•;■<! t. i-t *--t ~iv- iral-a. Hn:. >a. Ha-'. 'n-iu et abs- 

a»;,srariMie I >Mi*-rn a«; xvtrres a!;-!lam landein factus 

< f'o </>» liftsrrue ftomanae 

Ingram inft-n-n-, infr>ta* maxime. Iusreraiuu.* <->t rex Boinnun; 

• trijti) in fa-ti* r*-i»-ri<>. * *■' 

lm.'ev<iü, r»-x Germaniae. a quo Ingevenes. j«>pnli Germaniae. 
|>totimi <r" iiiin ( ienuaiüco. qu<«s nuiie Selaml<* vmciubos v se lacns est 
»it* weannjt affine mar**, land r»- 2 i*» : dicti. quod iuteriora Germaniae 
liabiu-hl ijiiii'i Injfrboner; injre. interius, Im men habitare valet. 

Inn, Ituviu« i->t Genua, Stralxj Athesinum nouinat ; in Alpibus 30 

2 llilphreieh .1 Am Rnndr in A : Alexander (iraeci;*, Vam> S .1« Rande 
m A; IfiTiimndnn, llanuliiani ]Mi|iuli priiui proximi KiinianU »ji)>o8iti Kartis in 
ri|.a llanulai, lialmere caeteri cnmmereiiim Danubiani |a)puli Hermunduri ausi 
I r.iu»iiri' Hanubiiiiii et mereari et vendere in elariaaima Itaetinnim eolonia. Oritur 
apiid mm Albi» »ivo Albino, non ille ma^nna, si'd i|nondam «Suevornm ac Saxo- 
lioin |iiwo*iiHiiniiin Nariaeorum, (jui et a Homatiia acriptoribu« Albiu» vinari solet. 
Inleitra diplomata Alnian vocant, vulgua vocat Altmyl ob eominoditatem dieendi alt 
II llylili'Kard .1 1.1 cxereituui B ’i’i Am Bunde in .4.' ing, ulinum, tenninatio 

fteipieri» urbiuiii, Ol ing, VaiucnniDg, . . . Hinglfiiig. 

I V. M (KlitoviuaJ 18 A\ h. IV, WO 27 Tae. G. 2 30 p. 2U7. 



Digitized by Google 




Nomenclat urn. 



23 



separat Moricos (Tyrolios) a Rhetis (Engadinis), uti Tacitus seribit, 
licet apud eundem depravate Rhenus legatur. in planicie separat 
Noricos a Vindelicis, hoc est Austriacos, id est, Boios orientales, ab 
Boiis occidentalibns. 

s Istevon rex Germaniae, a quo Istevones, populi Germaniae; 
lllienani nunc sunt, qnod extinm Germaniae insideant, dieti tanquam 
Eisseresten, id est extimi boner, babitatores. 

Ioannes, a Teutonibus Hanns vocatur et diminute „Hamsel, a 
Venedis Ian; a quibusdam in lanum mutatur. 

10 Ingund, iuventus est. Iugunda filia Hyldeberti regis Francorum, 
quam comipte Ingundam nominant Celtae. 

L aspiratum in diplomatibus a maioribus nostris reperio in pro- 
priis fere nominibus, ita Hl ; Celtae ch opinati sunt esse. 

Laim, larus, limus, inde Lamisso rex Longobardus. 
i.» Land, regio, patria, inde Hollamlia, cava tellus, et Selandia, terra 
maritima, et lamlographus, regionis praefectus, et Lanthylda, id est 
patriae amans, filia Hyklerici primi regis Franco rum. 

Landau, Landunum, urbs inferioris Hoiariae; patriae pratom. 

Landshuet, galea ac custodia terrae; Landesuta urbs Boiorum, 
-•« opus Otonis piimi ducis Boiorum. 

Larein, rex et lieros Germaniae, canitur adbuc. credidit Laerten 
Tacitus; eins arma nunc ostendiint Rheti et Norici et credi postnlaut. 

Le, leb, leo est, Germanis omen fortunatissimum, fere principibus 
nostris insigne, quemadmodnm aquila Romanis. 

■ü Lieb, liv, amor. Livardus, amoris ga/a. 

Hliut, Mut, leit, populus; unde plnrima prindpum nomina con- 
iuncta sunt. 

Hlintbeg, Liutbec, Liutbic, id est populi via. vulgo Celtarum 
Loys et Clois est. recentiores latine nnncupant Lndovicum, Celtae 
so Clodovetnn, Caesar Litavicum, quem sequor. Theodericus rex Goto- 
rum, procurator Italiae et. oeeidentis, Ludbiii nominal. 

Hüntel, liutl. Lttdel, diminutiva sunt superioris nominis; Clodio- 
ltern faeiunt Celtae. ipse est Lifavictts jirimus, pater Hylderici, qui 

6 tiiuiuuaiii B 8 Heust 1 ] B u .lm Rändeln .1: ludith ... jüdischer nam, 
liaist bey in ein . . yding, me teutseli Genta, ein baicrischc herzogin, hat Rieder (?) 
niagister (?) gesagt nie ltegciispurg, alda ligt sy in chor begraben 1 1 Celtae 
fehlt in .1 1/ Am Bunde in A : L abundat, seuiivoealis faeile effertur sonorinr; 

eniiia udpositiu, iaivitir.-;, familiarissima Geruianis; Wendling fere d |mst mutat 
in dipln. Wending; ita Nordingen, Nordlingen; pro r ut kileben, kirehen. 

1 H 111, > 2g Tue. G. 3 30 Vll, 37 31 Cassiod. Kor. II, 11; 111, 1. 



Digitized by Google 




24 



Annalea. 



Francos ex antiqua Francia, quae et Fraucouia, trans Rheuum iu 
Gallias duxit. 

Liutmer, Hliutmer, qui populum äuget; Litomarus est; Clodo- 
miruni Celtae eorrupte vocant. 

Litttbuld, Liutbald, qui popnlaris est, et liene (ut ita loquur) vult » 
populo; corruptissiuie varieque latinitate donatur, Leopoldus et Leo- 
paldus vulgo est, bis Lupoid ua, aliis Liutbaldus. ego Coruelii Taciti 
authoritatem et analogiam aemulatus, non ineleganter, nisi fallor, Li- 
tovaldam nnncupabo. 

Liutpyig, populi regia, arx, castruni ; Litopyrga, uxor Thessaloni »o 
terrii ducis Boiorum, tilia Desiderii legis Italiae. 

Liutpraud, populi titio et ainor. Litopramlus rex Langobardorum. 

Liutprecht, populi domitor; Litoberthus. 

Liuthold, populi aniator, Litholdus. 

Liutholf, populi adintor, Litholphus; pro nno tarnen nomine usur- is 
pari video, quem eruditi Litolphum, vnlgus Litoldum, voluptati aurium 
serviens, voeat. 

Louther, clarus, syucerus. Livius Lutharium, Caesar Lutüerium 
nominat. 

Loun, praemium est et rnerees. Latini iu leon mutant, ut Leo- 20 
nardus, mercedis praeiniique thesaurus, peeuliaris Boiorum divus, a 
quo vicus cognomen sortitus est, ubi frequens coit populus votaque 
reddit. 

Louner, qui mereede coiuluctus est et stipendia facit. Livius 
Lomnerium, Strabo Leonorium voeat. 

Man, mon est vir et fortis. inde Mauas rex Germaniae, tempore 
Seiniramidis reginae Babyloniae et Abrami anthoris Hebraeorum. 
illius filius Trevir Treviros in Gallia Belgica condidit, qui usque ad 
Rheuum protensi. parentes nostri seripsere propria nomina Lougobardis 
literis ita: mn legeruut imperiti Nini, ut nornen notissimum; «° 

illud etiam paucissimis eruditis iiotum; raferunt enim ipsi Galli lulio 
Caesari, Beigas esse ortos a Germanis, Rhenuni antiquitiis traductos; 
propter loci fertilitatem ibi consedisse Gallosque, qui ea loca incolerent, 
expulisse. seribit Cornelius Taritus, Treviros circa adfectationeiu 
Germanicae originis ultro ambitiosos esse, tnnquam per haue gloriam » 

24 Am Ramie in A: qui louut wol, qui stipendiu solvit atque bcncficin con- 
fcrro solet. 

7 S. Diethbolt 18 Liv. 3S, Ui, Varn. VII, o 28 »SY. Leonhard. Eh tjibt 
mehrere Ortnehaften dienen Manien s in Altbaiern mit WaUfahrtnkiretun 25 Liv. 
a. a. O. Strub, ötiti 27 Berus. 49 32 11, 4 34 0. US. 



Digitized by Googl 



Nomenclatura. 



25 



sanguinis a similitudiue et inert ia Gallorum separentur. fama quoqne 
constantissima et vulgatissima est, Treviras prirnos esse Gennanus, 
nimirum in Gallia belgiea, cumlitos paulo post diluvium, quu totum 
genus mortalium periit. Nostro aevo Belgae fere onines, nun solum 
»Treviri, bona pars CVltanun, institutis, lingua, moribus Gennani sunt, 
Gerinanis parent, Gennani vocantur. quatuor potentissimi electores 
gennani principis in Belgien et Celtira habitant. iniperatur Gennaniae 
imingitur et cprnnatur apud Beigas; si Galli sunt, nesciunt, si Gallos 
dixeris, iudignantnr. uiaxima pars imperii gennanici intra Gallias 
10 est. Franci, Burgmidiunes, Nordomani, qui eaeteras Galliae partes 
obtinent, oriundi ex Germanis sunt; ex Germania protecti, expulerunt 
Galliis Romanos. 

Marc, mai’ck, limes, inde marcligraph, id est marchio. praefectos 
ducesqne limitis prisca voeavit aetas. 
is Marciner, limitem augmentans, Marcomanis est Claudiano. 

Marschalc, quasi Marosalicus, qui maior est in salu, hoc est, aula; 
rnaior domus a recentioribus dictus. veteres Romani magistrum equi- 
tum voearunt. 

Matten, domare. unde Matthaeas, rex Gennaniae orientalis, qui 
-nciim Pliilippo patre Alexaudri Magni bella gessit. 

Ma/.a, virago; genus tonnen ti quoque bellici, quibus saxa, globos 
ferreos iaculamur. uxores Cimbronun viris societate militandi con- 
innctae, Mazones dictae sunt. Graeci Amazonas vocant. 

Meinhard, mea gaza, mens thesaurus; Menardus. 

•a Meinfrid, ineum gaudinm, mea pax. Menofredum latini scriptores 
nominant. filiiis fuit imperatoris Friderici secundi. 

Meren. augmentare; mer, qui maior est. latini scriptores in 
immun fonnant, nt Viridomams, Britomanis; de quibus supra in B. 

Merbeg, qui viain augmentat. Meroveus Latinis est. rex Frau- 
3» corum, qui cum Attila pugnavit. fuit tarnen et autiquior rex Ger- 
maniae, a quo Marovingi populi Ptolomaeo proxiini Turogis; et Merbis- 
burg urbs, hoc est Meroveibnrgium, iiuae nunc Hercynophoros est, 
caput Tnrogornm. 

Merbod, qui augmentat terram. Maroboilus rex Suevonim, a quo 
•> Marobudum urbs, regia eins, quam nunc Pragam nominamns, caput 
Boiemorum; ex diligenti seginentprum compntatione palam est. 

:;4 Merobndux B 36 Am Bunde in A: MO», palus, Moesii, Mosa Humen, 
quod ex iiabidibus orilur; Moesia palus, Mosini u. äi. 

15 1- Stil. 1, 240 -JO Justin. IX, 2 22 Strub. 224 31 152. 



Digitized by Google 




3f. 



Annales. 



Mund ns est et hnstium fluminis; plura inde nomina; Variomundns, 
■setrinmndns . bir victoriae os et mtncins. ille ns verax vertitur. 

X «Jet omitti per aphaeresiiu in principio. Xerth, erth, terra; 
nair. air. omni. 

Xeren, alere, nntrire; nannn, nonun. victus. inde Nerein et 4 
Xorein proprium repis. quem Clraeei et l^atini Xorienm adpellant. 
quidatn srriptores (iermaniae Xeronem atque Xoreium nuncupant, 
unde et 

Xöreinland, id est Xorienm. cnmplectitur nunc partem Boiariae 
tratis Oetinm, Austriam, Stiriam, C'harionas, Tyrulios. 10 

Xames dttx Boinruni; Xumeium Caesar adpellat. 

Xeos. praecum et germanieuiu vocalmlnm, nomm valet. 

Xeubunr. Xenstad, Xeitmarkt; nova nrbs. lmvum fornm. Xeo- 
burtrinm. Xenstadium, Xeoinartos romana ineude haud inelepanter 
formaveris. u 

Xnrd. Xard aquiln est ac septentrio. 

Xordman aqnilnnaris vir. Xnrdnmanus et Xordbee, aquilonis via; 
Xnrdovici; lii sub repe Panonuu sunt, qni Cintbri a priseis dieti. diu 
depnpnlati sunt Callias, ubi vietnres sedes tandem oceuparunt, quas 
adline habent. •-■o 

Xordjre. Xanlpe, aqnilnnaris terra, pars est Boiariae. quae in 
<->e.rmania Mapna. vulptts Xorea voran* snlet; Xarisci sunt Cornelio 
Tadtn. 

Xnreta sylva (iennaniae Ptolnmaen. band prorul Bannbio, pmxima 
ierjemiae; e* pars Hercyniae, qua Bnios et Koientns disterminat. nmnen a 
servat ; Xnnlliald. hoc est septentrionaTis sylva. a vulgo vocatnr. apud 
}*tnlnmaeum depravate (loreta learitnr. 

< hi dijibtlinnrus (iermanis et <1 raeeis Saxnuibus n lonpnm valet. 

Kujieriore*. tiermani ntriusqne vooalis naturam servant. Boii tanqtiain 
au proiernnt. p<*ur. pur. asrrirnla *i 

< >i qunque Cermanis diphthonpus est. aliqni i.ut Craeei , ;u' si i 
loiuruiu nvi. pmnniieiant : alii ]>er <>e lniurum nmn* Latinnrnm ennn- 
eiant Alii» utrinsqne vocalis s<intts servatur. nti Oin. Oenus fluvius 

ä Niireti .4 s Nnreinland F* I.» Neumaii .1 > i /» 'J- Narra .4 

S An. lliiuii' n, .4 Xnrei» capts a Cbrniradn. Ab Hennen quarto data l’liün- 
rwdn duei Suevnruin. Tnlnssa 30 .4w K,mifi ,n .1 Aiitiqui tiermani pro u 
lat hin usi III tiniwi; t'linonrad ; y pn> (t. ii tmln pro ( 1 , y nl tiraeei. 

11 /. 7 , Samm 1 g;i (Arm. js H'irzc. 



Digitized by Google 




Nonienclatura. 



est et Moin, Moenus. Hane scripturam in vetustis diplomatibus offendi. 
noit, adverbium negandi. 

Oede, incultum desertnmque; oedein, ineultum face re, vastare, 
deserere, in solitudinem redigere. inde Odagker et Oetagker. vastator 
5 agrorum; nomen proprium et militare regum- Germaniae; Oetagrius 
Graecis; Odacer, Odagi'ius, Odager Latinis. 

Ost, Oust, Aust oriens est; oster, ouster, auster, orientale; o et 
an diphtbongus sieuti apud Latinos quoque invicem caedunt: plau- 
strum, plostrum; Claudius, CI« «lins. 

l« Österreich, Austerreich, Ousterreieh, id est orientale imperium et 
regnum. Austriam scriptores romani noniinant, Austrasiain corrupte 
Celtae; inde Ostrogetae Olaudiaiiu, quos alii Ostrogotas vocant, dicti, 

Outo, Oudo, Uto, Udo, cum aspiratione et sine aspiratioue scriptum 
varie reperio; unum nomen est, a custodia dedneitur, tandem Oto 
»5 factus est. 

Outlier, custodia exercitns. Utharius atque Autlmrius inde factus 
est; rex Italiae fiiit, peperit Anteuorem Troianum iniperitis et am- 
bitiosis. 

Outilo, Houdilo, a rustoilia quoque et galeola deducitur. Utilonem 
20 nuncupo ducem Boiorum. 

Otinga urbs Noricorum. Utinum est, insigne veteri templo dei- 
parae, virginis. 

P adfine est b, scribimus fere sine discrimine, unde Per, Pernbard, 
Premier, Perg et mille huiusnuMli in B qnaerenda sunt. 

24 Pli d u ri usoule superiores Gerinani efferunt, quasi pf; inferiores 
rectius aut tenue aut aspiratuin. 

Paph, pfapli saeenlos est. Paphi urbs Boiorum in ripa Ilnii am- 
nis, Pfaffenhofen. 

Paltz, Pfaltz palatium praetoriumque est. inde pultzgrupb. pfaltz- 
30 graph, comes palatinus, quem veteres praefeetnm praetorio, legatnm 
et candidatum caesaris nominaruiit ; nam fisci curaiu et vices caesaris 
abseutis gerit. quaeque regio suum quoiulam habuit; nunc sugillata 
imperii maiestate nomen evanuit, officium eins paucissimis cognitum est. 

Perth, equi, perther, equorum exercitus et dominus. Bertharius 
15 Latinis dicitur. 

7 auster fehlt in H 11 eomiptiua .1 21) c|UOf|iie fehlt in B 

12 in Eutmp. II, 162 34 Hin. n. h. VII, 160. 



Digitized by Google 




fVrTlirirb. rfpuiTnm *li v-m Rer'IiarirJW res [-, uriarultia es 
f'siUnx 

fTiitr.il [>n ri' 1 p*»n<I». libra; n"- crA-iT.» [.ni.iiL 
f’liorn'* fraiectn.« er. vadam <r-r.; jL' r et piii r L Geraiaiii a>Mlta •! 
dominant ob diceruli eon'i.<i*liurriii. 5 

p. r iceni< e*r. G rani«; iof-ri-r^* G-muni [_rü«-L3 irltfü di- ont. 
qnfi'l «nperiore-« fra ri* [» — i *i- n— li'crte. ar - ietr. prv~-Li 

Pyrrriei inilf monto. tpi-*! ao in- • . : - o .x»ä *!ir. reternnt 
frindnrn* ef. IVri>~ri« : v-parant GaUix.-* a ! > Hwac.;:». n- ••'tri Runci- 
vallem voran r apnil Plinium tarnen. Ariet. o-lem rf t.r, n-m ni-'tnuii. 10 
monfen» Xnrirornm qm-m mimt« Premier <-t Prynner v-- .tt Pyrencnni 
»irifKjnt; rinnrnj«ari re[e-ri" Ca.'Mi«l"nis. Ar?«' i-:i'iv['tt< Frusiuensis 
Kreon nm a<l[>el!anf ni.-i fal!"r. ft Furrrioi'n.' [‘•E.rifri Pkt« -nun. 

Pvrsr rast nun retria'jne e>t: mat-ctiM rt arernmnietnn e*t vi»a 
hnhim Pvrsr fm enirn turris e^t vran-e mnlra in-!e iLir-iuinarura no- is 

rnina romp<r*i?a: Sesripynra. S-opynra. Lit«-pyrra. Remn-pyrT*. 

ITrit. santrni.s est; Pltyhylda samrnini* aue-r. filia Latharii primi. 
rejris Fntworum. Celtae Plycthyltlam vucant. quae vi>u amorvm pro- 
#l*-nt»'Tn nitjnifirat. 

l'Iriilinnl.i nxor Pipini »uperioris. GrimoMi primi dncis Boioram »> 

filia 

Ifain ante« snut et Muts in«le Rhaeni nrl>s Lycatinrum ac 
Kniariae in ripa. Lyri uude liaud pmcnl Lycos tiuit in Danuhinni. 

Raid, erispum, Raedolwclti, crispa fagtis. eaenobium drniduin 
»nperiorix Kniariae. 2s 

Kaitenhaslaiii. crispuui cnryletum, Raethasnla. eaenobium prope 
Kiiri'iisiuni, ulii niaüxolea prineipam nostmrmn. 



3 Am Rnndr in .1 l’hruxinuiu, Fruxinum » l’hrj'fpone ; l’hrypinnlaiJimii 
NsriM-oruiii Hoionwi, *ii|ieriuit |>ro| >c Xnreiam, orientaliuin pr»|>c Lin/ium; Phryg», 
<|iii et Mim-m, Moxini, Mo*|iurg II Am Uninlr in A al|-ex Xurieaa, K.niira.x, 
i|iiHlcinin ]lnnul>i» obiuubrant, male I>atiubium nriri coutcnduiit sive Oriiuui 
II l’ryner A 31 Am Rnndr in .1: Itoiomia a Boiis noiucn habet, a Kl lioqtic 
Heythn '•! Armem» vel, «t alii, filin llcrculia — Boius I. Scythae filius, 3. Iler- 
enlis, 3. Hi|ijii Heythae Knlirani, <lc qnn Dindorua Siculii« / III, SS], 4. teni|«<re . . , 
i|iij et Kninrix. Preaburg corrnpte, innere eat Brexlaburg a Vratixnlao rege 
Veneilnniin, <|iii ai] eonventiiiii amniuui Vratixnlaviaiu, maximam urbium, lamdidit, 
et ad Danuhiinii Vralizolanburgiuin, quam Knmani I’isonium dixere. 

(I IHihI. V, AS; Bnm. 69 10 1*1 in . Pan, II. .Ir. Mrtror. /, 1J Ott. 

t'hrun., M. fl. Sir. XX, 35 1 u. • ’fter 13 Var. T, II Arbco, Bi.K'h‘f c. 

Fr, mir'/, Vita tlnrhiniani 13 Fortunati Op. 11, 170 nl. Uom. 17S6. 



Digitized by Google 




Nomenclatura. 



20 



Reich dives, regmun, Imperium, inde pleraque nominu: 

Reichardus, divitiarum siveregni thesaurus; pro divo colitur; rex 
fuit Anglorum; 

Reicharda, augusta, uxor imperatoris Caroli tercii, albo superum 
inscripta est; 

Reichza, id est dives. Richissa augusta, uxor imperatoris Ln- 
tharii secundi. 

Regen, erigere, rigiduni esse: inde Regino, quo nomine fuit 

histuriographus Arionulpho imperante, qui de rebus gallicis et ger- 
10 mauicis diligentissime scripsit. 

Regenbuig, Reginopyrga, uxor Theodonis priini, ducis Boiorum, 
a qua Reginoburginm urbs, quae nunc a literatoribus Ratisbona vocari 
solet. a Carolo Magno Reginoburgium, queinadinodum vernacula lingua 
Regenspurg, nuncupatur. 

» Regendroud, Reginodrnda, uxor Theodonis tercii ducis Boiorum 

Rue, rued, quies et ocinm; inde: 

Rüdiger, qui petit ocium et quietem; Rogerium Latini vocare 
solent. 

Ruetprecht. qui ocium quietemque frangit; Galli Robert um, nos 
» Rupertum nominamus; 

Rudolph, quietem, pacem adiuvans. Rmlolphus est Hesychus et 
Hesychins graecis, Tranquillus Latinis. 

Sac, sagum, saccus. inde schocken, vestis militaris, qua maiores 
nostri pro lorica usi; Tectosaces inde dicti, populi Germaniae ac 
Galliae. 

Sal, sala, aula est; salicus denominativum eins, id est aulicus. 
lex salica, terra salica, salica praedia, salici clientes, apud iureperitos 
Galliae atque Germaniae dicti, quoil ad aulam spectent. Salii quoque 
Franci dicti sunt, refert Marcellinus, a duobus fluminibus, quae Fran- 
»ciam antiquam, hoc est, Franconiam, incunabula Francorum, irrigant; 
ambo Salas nuncupamus. 

Sali, salig, beatus. Salingi populi Germaniae, quorum meminit 
Ptulomaeus, cum Boiis Vimlelicum occnparunt. Salingostadinin oppi- 
dum eoruiu, iam Neostadium adpellant; situm est in ripa Dauubii, 

14 Regensburg /I 15 Am Hantle in A Wiiitea, Hhinagii, ho* 1 est pagus 
Khennnns lf> ae A 25 Am Saude in A : Su)M rinres Gertnani, iuxla Danubiuin 
priini, s aapirarc solent erassiumiue pruferunt. 

29 .4mr«. Xl'U, H 33 Pfui. 151 Saetiyetutadt , älterer Käme een AVm- 

lUult a. d. U. 




Anaales. 



30 



aWt ab Abtisina, |»atria ntea. occidentem versus quinquc millia 
passuum. 

Schala liiitrua germana patera est. 

Sc, lacus. oceanus, mare est. Selandia. regio palustris vel in salo 
sita. est duplex, una a<l hostia Rheni ex|M>sita est. Caninefotinm in- * 
sulant Tacitus voeat; quondain prinripibus nostris. nunc Rnrgundiae 
subdita. Altera iuxta Albis hostia regi Danorum jiaret. Scandia a 
Ptolomaeo dictar 

Segi sive sige vietoria est. 

Sigmund, Seginiund, diininute Sigel; Segimundiis est Tacito; Si- io 
gillus lustino. 

Segifred. Seifrid, Segifrid. Seitz. vietoiiae pax. Segifridus sive 
victoriae gaudium, Sogifredns. 

Sighrecht, vietoriam adterens et vietoria dignus. Segiberthus, rex 
Krancorum. 15 

Sigbeis, victoriae duetor. Sigovesus est Livio. 

Sigbot. Seiltot, Seibolt. victoriae iuterpreset nnncins; Segibothus est. 

Sigkember, <]iii pro vietoria pngnat; inde Sycambri et Sygambri, 
gentes Germaniae, nbi nnne Bestofali habitant. 

Sonn est sol. Sonno inde (’laudiano et Sunnia Hieronymo. 

Stad, civitas, urbs; in Stadium conmutatur, Xeostadium, Angilo- 
stadium. 

Stain. lapis; complura inde cognomina aedibus nobilitatis coniuncta 
snnt. Plinins Stonos, Strabo Steonos nnnenpat. 

Sud, sued. notus, allster, nieridies; eins denominativa : Sueden, » 
Süden. Sünder, hoc est australe, meridionale. 

Snnderge, pars Boiariae eis Danubium, austrnin versus, et prae- 
ciptte superior Boiaria Alpibus subiecta. 

Sudini, populi Danubiani, Ptolomaeo proximi Boiemiae; nomen 
pars Boiariae servat: Suedenge; vulgus cornipte, ut solet, Suenege w 
nominat. 

Suiones, Germaniae gens Tacito; nunc Suedi sunt. 

s Ebendort: 8en..(?) ca put Oroatiae, Crabatiae; ut Liburnia, lllyricum »it 
Cratmtia et para Pammniac, ita liumiia pars Pnnnnniac et Dalmatiac II Ebm- 
dmrt: Nic.iiH.lih, SiyciiburL', Sibctipury .vl Ebendort : l’i-t/.o;, i n fra 

Kavuiu, vulgaris Kynpold, Synbol, noster Seiph.vl. 

fi II. IV, 15 8 156 10 .Imi. I, 57. Bri laut. fehlt der .V.I me ; oder 

meint Aventin den Seylhenköniy Sni/yliu II, 4 lß V’, di 20 St. I, ‘■141. 
Hier. Ep. 106 2-1 Plin. III, 134t Strub, p. 204 2y p. 152 21 Sehweinaehyau 

am oberen Heyen und IlzT 32 O. 44. 45. 



Digitized by Google 




Notuericlatura. 



31 



Snits, Suid, sudor; suitein, suidsin, sudare. 

Suito sive Suido, rex et gens Germaniae, proxitna Vistulae et 
Suionibus, rpiondatn continua. Sidones Ptolomaeus, Sitoues" Tacitus 
adpellat Suevisque connumerat. lii Hilderico rege Francorum, seu 

5 pulsi a Venedig seu ob famein et inundationeni terrarum, regeSidone, 
qui et Sito, in ( lallias profecti sunt. Burgumliae loca et Klieno pruxiina, 
ubi quondain Helvetii consederant, uccuparunt. Suidser vernncnla 
lingtia nuncupamus nos; Saxones vero Suider et Suiter; suspicor apud 
Tacitum Suitones scriptum l'uisse. 

10 T adfine est d; habet et magnam conmunitatem cum s; ubi sn- 
periores Germani t pronunciant, Saxones s efferunt, nisi unam dixeris 
esse literam, nimirnm tli, quae a diversis varie dicatur, quemadmodum 
apud Graecos et Hebraeos qnoque in huiusmodi tieri litera palam est 
studiosis eiusmodi rerum; ballier, bäthau, aqua, aquosum. 

15 Tuitselien. tytschen, tuizen, tvzen est interpretari ; unde Tuitscho, 
Tuizo, hoc est Tuisco, coiulitor Gennanorum et Sannatarum, quem 
maiores nostri uti nuncium ac interpretem deorum venerati sunt. 

Theodericus, Theodopertus, Theodo, Tlieodomarus in d litera, 

Tectosaces in s quaere. 

x Teuto ab innuendo dictus rex Germaniae; quem quidam Mercuriutn 
Germaniae interpretati sunt; inde Teutones dicimur. 

Thessei dux Boiorum; a quo rivus Thesselpach in superiore 
Boiaria. quidam Tluissilonem, alii Taxilonem, sunt, qui Thessolonem 
vocitent. ego (ut lustinus) eutn latine Thessalonum vocabo. ftiit hoc 

» qnoque nomine dux, qui cum Brenno Delphos, celeberrimum templum 
Graeciae f oppugnavit. 

Trocini a lacissendo, ita Tolistobogi a ferendis arcubus cognomi- 
nati; socii Brenn i et Thessaloni. in Asia sedes posuerunt, dicti Galatae, 
ad quos divus Paulus scripsit. 

w Trevir agitator est et tortor. conditor Trevirorum in Gallia. 

Tunau sive Tonau Danubius est et Bister. 

Tunage, hoc est terra Danubii, pagus Boiariae proximus Danubio; 

14 Ebendort: Tlirax pro diversitate pronunciandi vnlet: Kantus; thrüxcn, 
raren iiiiuin vocalniluni. — torncii, touare, irasci, unde tormo (torino?), dondert 
und plitz — Othiuus est Mercurius — iunior Mercurius cognmninu Ksus 
27 Ebmdort: et dolo bellico. — trauen, traun, id est fidere, und troier, tidus 
30 In A folgt: Tf-tu 1 ), l'pol. — Am Rande-, llic TroiuBque, Troge lieros tiennaniae 
— Medioiuatrieum. 

3 P. 152. Tac. G. 45 IG Bereu. 15. Tue. G. 2 24 24, diech beTuht 

Aventinn Angabe auf einem Minsrn-nfnndnis8. 



Digitized by CjfrOgle 




32 



Annales. 



vulgus Tunca nominat. a Ptolomaeo Tunicates vocantur. licet ibi 
corrupte Kunicates scriptum sit, populi Viiulelicornm. 

V consonans cum b habet adfinitatem; nam ubi b est quibusdam, 
ibi aliis est v consonans; supra admonui. 

Varistae, populi Germaniae, in Boiemia cum Marcomanis liabi- •'> 
tarunt, qtiomm pars erant, dicti, quod saltus tenuerint, qui varst 
gerammt lingua dicuntur. hi gravisimum bellum imperatori M. Aurelio 
Antonino philosopho movenint. 

Vindelici in Boiaria superiore inferioreque habitarunt. Vindelicia 
enim ea regio est, quam nunc superiorem inferioremque Boiariam no- io 
minamus; ita dicta, quod sub Lyco sita sit, quam Klietiam secundam 
etiam vocari compertum habeo. nec me movent aliorum insomnia; 
in secundo libro testimonia amplissima, quibus refragari inscitia est, 
citabo; iniquum est negligentiam imperitorum inveteratumque errorem 
diligentiae ac virtuti praescribere. ’-s 

Ulsing crebrum nomen maioribus nostris. fuit hoc nomine heros 
Germaniae; antiquis adliuc celebratur carminibus; Ulyssem Cornelius 
Turkus vocat. 

l’lreich, eius diminutiva Uetz, Yl, Yel; Ulricus est; in Hylderieo 
offendes. 20 

Vocho nomen frequens in fastis nostris, volucris est, raro tarnen 
in Hercynia adparens ; sunt, qui se vidisse iactent ; pennae eius noctu 
ut ignis lucent. meminit Plinius; pictam vidi. Yoccionem Caesar ad- 
pellat, fuit tarnen rex Noricorum Voccioburgiuin vicus et arx Danubio 
inminens in Boiaria superiore, olint potent issimis clara principibus 25 

Voeth , graecum et germanicum vocabulum , advocatus est et 
patronus. Graeci tarnen per b scribunt: boethus. 

Voethei, patrocinium; Graeci: boetheia. inde Beet hi, populi Ger- 
maniae Magnae, pars olim Nariscorum atque Boiornm; nunc plerique 
Franciae adtribuunt. meminit qitoque Ptolomaeus Boethorum circa » 
Danubium. interpres, cum sit proprium, commune esse credidit inter- 
pretatusqne est auxiliatores. 

12 -In* Ramie in A, vielleielit hirhrr zu beziehen: über Matthaci Maresealei 
de Petavio (tcM Matthicn* AlarschaU von 1‘nppnthnm ) 18 Am Ramie in .1: 

yiasö, Ul, qiienindniodmn et l’toleniaens ; pagus et fliiineii et urba Germaniae, 
Via, Ylsge, Ylaatat, naui Hatbavia tripoüa et eaput Hoiuruin et Danubianonun 
triu habet .. lumiin», Ulsbium, Iioiodoniin, Hatbavia; ita Vienna Hendihona et 
Yindibonn, l’lavim» l'abianmn 

1 1 < IM 18 Germ. 3 28 X. Ii. X, 13ä. Cars. b. G. 1, 53 

20 u. 28 Voyt, Vvytei 30 p 151: Aefiiuv aftoaitto;. 



Digitized by Google 




Nomenclatura. 



33 



Voethlandia, hoc est terra boethornm, id est advocatorum, quem- 
admodum Pius secundus pontifex mnximus licenter, ne dicam inepte 
ivertit. propria enim numina non sunt vertenda, sed literis aut aucta 
aut deminnta romana incude formanda sunt, ita Plinius docet, sic 
* Herniolaus Harbarus comnuinet et ego apud inlustris rerun» scriptores 
diligentius observavi. 

Uta. uxor imperatoris Arionulphi caesaris augusti et filia con- 
iunxque Theodonis qninti dueis Boiorum ; a custodia deductum nometr, 
aspiratio omissa est. 

10 Uther, custodia exercitus. veteres crebrius usi sunt aspiratione, 
nos parcius. 

Utharius est rex Longobardorum, maritus Theodolindae, filiae 
Gariovaldae regis Boiorum. 

Util, qui et Houdil, diminutivum est a custodia et galea. Utilonem 
,5 Latini nuncupant; rex est et dux Boiorum. 

Uto, qui et Oto; Utinum oppidum (Jeno contiguum, Otinga est; 
maiores haec omnia aspirarunt. 

Z crebrum Suevis, Boiis, Francis, valet t et s; quamobrem Cimbri 
et Saxones t solum efferunt, ubi superiores Germani z et scribunt et 
20 proferunt, ut bezalen, betalen, solvere. scribae germanici, tanquam 
solum s valeret, quemadmodum et Venedis, t. fere praeponunt, ut 
betzalen. 

Zant dens est. 

Zeccen, lacessere; zecco, qui lacesit; Latini Cieonium nominant. 

25 Conplura consulto praeterii, quae aliorum industriae conmemoranda 
relinquo. nam scrnpulosior diligentia plaerumque otfendit magis, in 
huiusmodi praecipue rebus, dum sibi lector praereptam gloriam putat 
et ingenio suo aut invidisse aut de eo male sentire existimat scriptorem 
ambitiosuin. nunc igitur missis eiusmodi quisquiliis narrandi initium 
» expediam. 



18 Ebendort \ zki : in hanc literam fere »ua cnpnnmins Veneti, Rnssi ante s 
(>ic) tiniunt : Morabizki, Cracobzki, Sclavinzki. — z, ibi caeteri k; körn, Zorn, 
triticum, kaes, zäs Alani, Anibisontii, Abisontes, Alauner, Alani, Bintzkfiuer, 
Ambesontii, Abisnntes. — s crassum atque aspiratum sh. 

5 Ermolao Barbara a hu Venedig (f 1495) , Humanist und Diplomat SO Sali, 
lug. 0, 3; Cat. 4, 5; Tac. H. I, 51. 



Avasnires II. 



3 




54 



A aaarf*. 



Cap I Kararc- r, ~.-n barbaror_ • ' i-atanaque. 

valg»» pr-,tri*nx- r-crfi» m. ci;*-r ab ir_;»-rri* asnrpari 
rzif-piam . nee launu.a n-i; g-r^a:.: an es-t ij i-i veteres. 

nnv|(um in v*-»a*ii* •-irxp'jkri 1 •>. u i’LL.-riri'. iivris. epi« - -lis. legi- 
bus taboii- <iipl- :i,afi'n.« invrtiio. qcae •■c.r.La lii^ru m uu scripta s 
•firit Ivmnm «rtiim (»r-t Fridrriei nr.-ii rata G-nr ania snnm ser- 
rn'.ri*-m depinyere li T —rL~ latinis <l: ü- it S-n;— r Bai ari*~ aiiquando 
et Boiari's* vrip'iiin leg»». Babariae qr.id'-m v>s-.s'--_)-.:i, {»«st Carolnnt 
Magno io *-iu-qu>- n>-[*'t.-' a privatis litrra:>-ribas nt sunt in- -res eorum 
additurn et* t eteiiim »uw illi in ea r*-»ri-'nc. qnae An.i^i amni ori- tu 

entern versus snbi*-»ta *-'t et nun»- Au-tria vwari >--let. tnm Abaria 
atque Hnnnia erat. a»l int ertn-ri« -nein Huim--. qu*~ R-ii Al>ares cog- 
nnminant. delevis.-ent. Wimen et srentein paenitus exiidi-vsent. colonias 
ibi Rtiorum d*-dnx»-runt Rtiariaeque rvau'* cvniunxenuit. nt una gens, 
onus dnratus p<r*thac furet. grammaticae tnm tribns ex R*iis et » 
A baribas vm-abulum conip«>suerunt. qnod et bniu^em-«li rei monu- 
mentum e'<et et titramqiie regimieiii un>> ci-iniomine cunplecteretnr; 
qnernaduntdum a Gotis et Alanis facta est Gotolania et ex Celtis et 
Hiberis Celtiberia. longo tarnen t»-miH>re Babaria in ltnlo deelamatornm 
delituit. equites patresqne seiiqk-r Baioaria. interim et Rtiaria et *> 
scrijtserunt et dixerunt; (teilet entim vicit (tertinacia granwiaticorum, 
Babaria panlatim irrepsit Baioariam atque Boiariam exuusit ac tän- 
deln publice reeepta est, sicuti nioiinmenta publica, prirata osteiidnnt. 
Keginoburgii in teuplo divi Haeinerani Rabariae vocabultun in saxo 
incisum existit. Bavarus vero post imperatnrem Fridericnm secundum -■ 
detnum iiatus est, cuitts (tarentes si Rtios et Avares dixero. fortassi» 
non mentiar; quos enim Boii et Graeci Abares. Romani Avares vo- 
cant, id forte sero a grammatistis animadversum est. eo nomine (ine 
avos nostros, tanquam infansto online ignoininiaeqne nota, quae et in 
proverbinm cesserit (b nimirnm Avant additum eniptum a Boiis esse) w 
abstinuisse compertum halten. 

Qnod Hiitem Boiarii apud inaiores nostros Norici etiam cognomi- 
nentnr, non ideo fit, qnod Boiarii sint Norici sed qnod Noricum pnlsis 
Romanis (sicuti in tercio narrabintus libro) occnparint atque posside- 
ant. nam omnes gentes in Norico habitantes, Austriaci, Stirii , (qnorum 
capnt Graecinm Boiorunt cognominatur) Cliariones, Tirolii, Boiarii 
sunt, ab ipsis originem ducunt; unus olim priucipatus nnumque reg- 
iiiiin fnit, pars Norici adinic Boiaria cognominatur. Burgusium, 



Digitized by Google 







Lib. I, cap. 1. 



35 



Tranostoni, Richalii, Brundunum, Srharodunum, Utinum, urbes et 
;rentes Korici, nostris parent prinripibus. Cuphostonos, Ratohurgium, 
Chizopicholos imperator Maximilianus inea memoria abstulit Boiorum 
ilucibus Tiroliisque addixit. 

•' Quamvis omnia mihi ex pnblicis instrumentis exploratissima sint, 
tarnen et operae praecium est aliorum pritts amlire de Boiariis sen- 
tentiam. Raemundus Lollius (quem divinitus ontne ins humanum di- 
vinnmque hausisse fama proditum est), Pius serundus pontifex maximus, 
Raemundus Marianus, Cliunradus Celtis praeceptor mens et plaerique, 
>« oinnes nostrae tempestatis viri eruditi, harnm rerum curiosi perscru- 
tatores, eos Boios esse antumant, quns vulgns literatorum Bavaros 
vocitat. Vitum quoque Areopagunt (nt domestica adferam testimonia) 
horum sententiae esse Video; servatur in bibliotheca Frnxinensium 
pontificum. itidem Tigurinorum venerandae vetustatis eodex literis 
n Romanis scriptus, in quo inter caeteros heroas christianos est vita 
divi Eustasii, sub Luthario Magno Francorum rege scripta; ibi lmec 
ad verbum legnntur: ad Boios. qui nunc Boiarii vocantnr, tetendit. 
Vigileus pontifex Bathaviensis vetus mihi exliibuit diploma, ubi Boiaria 
scriptum est. exemplar snbieci: Heuricus Dei gratia dux Boiariae. 
» qnemadmodnm Cliunradus ]>ontifex Bathavensis, germanus noster, de-- 
precatus fuerat, ab curatione templi divi Hippolyti Albertum cognatuin 
amoveo abdicoqne, in celebri loco Anassi, cuius rei testimonium hoc 
diploma esto. in rebus gestis imperatoris Henrici quarti, ducis vero 
Boiorum septimi, quae carmine heroico perscriptae, venales circuiu- 
feruntur, hi versus sunt in libro secundo: 

Agmina Vangionum cum robote Boiariorum. 

Item: Pauei Francorum, pars plurima Boiariorum. 

1 Randbemerkung in .4: Cliimini 4 Randbemerkungen in A: dominum Vol- 
phogaii^ein Menosacos pontifiei Iuvavenai oppignorarit. — Omnia inonasteria 
(darüber: infra ,'i4) et conlegia, episeopi, mnnaehi, gacerdntea Boiariae vineas, 
praedia, vicos, caatolla, oppida in Austria et praefeetnra Tyrolensi, in Stiria, 
apud Canioa etiam noatro aevo possident, quae ipsis eondonavere Boiorum priu- 
ripea 8 Am Ramie in A : Ioaimea Campanus epiaeopus Aprutinua ad palatinum 
Rheni 26 Am Runde in .4: Marianua Scotug, 

12 Veil Arnpeek bei l J ez, The*. III. c, 23. 26 17 Vita Kustasii auclore 

lema ; Acta Sanctor. Botl. Mart. III, 737 18 tVigileus Pruscht von Marzoll, Ri - 

sehof von Passau 1000 — 1316 19 Herzog Heinrieh XI. von Bai cm, der ßatnodn’rger 
(1143 — 1136), dessen Bruder Konrad von 1 11* — 1164 den Rasauner Bisehofsstuhl 
miw hatte. Hie erwähnte Urk. s. Mon. Bote. XXVIII, b, 223; V. Meiller, Baben - 
berger Regesten. S. 33, Xr. 22 23 Pes'tn de Mio Saxonieo (cd. Waitt , Abhdlg. d. 

Gotting. Ges. d. 11'. 1370, XV; III, 63 ftgd.). 

■ 4 * 



Digitized by C jpogle. 




3 <5 



Ajmaiex. 



In libro terrio: 

Signa docis sequitur gens inelrta Boiariomm. 

Quam toties domitis celebrat vietoria Pan Ms 

Et nunquam violata fides brllisque probat« 

Yirtus Boiemieis multisque superba triampMs s 

Germanicum quoque ac vernacnlum nomen k»ngr magis adfine est 
Boiis quam Bavaria, naui ut Romanus nobis est Römer. Brennus 
Brenner, Venetus Venedier. l'ngm« l'nger, Bergus apud Plinium 
Berger. Vandalus Bandler, Steirius Steirer, et mille huiusmodi iuxta 
idioma et proprietatem sermonis nostri us in er inversa: ita Boius >» 

Boier sit, n Kesse est ; ex qno quam faeillime fit Baier. nna dumtaxat 
literula (uti fit crebro apud nos' v<duptatis aurium gratis inmutata. 
quin agricolae vel hodie Boier dieunt. supra docuimns rusticis nostris 
o esse, ubi urbanis a est. quos itaque vulgu.« literatorum Bavaros, 
nostri »criptores Baioarios et Boiarios. prisci Oraeei et Latini Boios 
adjiellare solent. eornm situm paueis quam verissime explicabo. 

Cap. 2. Boiaria est omnis divisa in tres partes, quarum unam 
incolunt Xarisei, qui indigenae sunt, aliam quondam obtinuerunt Yin- 
delici. terciam Xorici, quemadmodum in secundo libro pluribu.s expli- 
cabo. Xariscos a caeteris Danubius dividit ; imperatores et reges nostri 
horum regionem Xordge et Xardge nuncupare solent. qnod aquiloni 
subiecta sit, nam Xordge aquilonis ten-a valet; quemadmodum in di- 
plomatibus et instrumentis Boiariae pars rontraria, eis Danubium. 
meridiem versus, Sunderge, hoc est meridionalis teira cognominatur 
illam superiorem Xarca vulgns diminute sno iure adpellat; unde s* 
Oornelio Taeito latine Xarisei dieti sunt; in nniltas eivitates divisi. 
capita populorum nominas.se snffieiat. Alemanos. Xariscos proprie 
dictos, Boethos, Chamabos, Sudinos. Tlissios; lioruin omnium meminit 
Ptolomaeus in descriptione Gennaniae septentrionalis. noniina retinent 
flumina memoratu digna, (pme in Danubium fernntnr: Alemanus Chelamis, :i » 
Nabus supra Reginoburgium, Rhenus infra, Ilissns Bathaviae; unionuni, 
gemnmrum, anmirum granorum feraees sunt, in Moenum influit Babo- 
bergami Rhedonessus. urbes liberae et imjteratoriae : Visseburgium, 
Xoreioberga; pontificiae: Aechostaditim, Babobergomum. nostrorum 
principum sunt Angilostadium. tibi coetus studia aemiilantium, Theodo- » 

fi Am Bernde in A sind vir Ir ireitere Beispiele rrrt eiebnet. fiernianj B 
V inverso A «. Ji 31 tminmim A 33 Vyseburfrium A 34 Eohoatadium B 

8 *. Nomenei «. Berber 20 Cneo. b. G. J, 1 27 Tue. G. 42. 43. PH». 

I/I, 133 28 S. .Vom. v. Voethri 29 p. 132 Klisius Tue. G. 43 (f). 



Digitized by GoogLe 




Lib. I, cap. 2. 



37 



phoros, Ghelami, snbnrbanum oppidum Reginoburgii, quam Ripariam a 
vulgo literatorum reperio vooari, Tectodoriphi, Graphununi, Phoros. 
maiorem tarnen partem praefectus praetorio Rheni, ut dux Boiorum, 
possidet. caeternm et Noreiobergensibus eorunique praefecto plaera- 
s que oppida ]>arent. hnnc totuni tractum a scriptoribus nostris eog- 
nominari uno nomine Boiariam Veteran et Franciae conpertum habeo. 
eorum una pars, quam Noricos obtinuisse dictum est, initium capit a 
fiumine Oeno, vergit ad orientem et austrum; attingit illinc Ugros, 
hinc Italiam. haec in multos dissecta est regulos. urbea in Alpibus 
w Transnostoni, Richalii, nbi salis fontes sunt; iuxta Oennm Brundunum, 
Scharodunum; in ripa Iuvavi Burgusium oppidum, arx Boiariae muni- 
tissima, Cbimensis, maximus Noricorum lacus, in ambitu millia passu- 
um quadraginta conplectens; sub imperio nostrornm sunt principum. 
pontiftces habet conplures: Invavensem archimysten opulentissimum ; 
i5 Sebonensem, qui est Brixinensis; Chimensem, Laventinum, Secoviensem, 
Guricensem, Faviensem, qui et Viennensis dicitnr. 

Gentes valentissimae, quae suos tetrarchas haben t, Austriaci, 
Stirii, Chariones, Tirolii, qui omnes lingua. institutis, moribus, genere 
Boii sunt, sicuti omnia instrumenta vetera, privata et publica testantur. 
io Adferam tarnen et externum locupletissimumque testem. Paulus Varne- 
fridus Ticinensis, domesticns sacerdos Desiderii regis Italiae et im- 
peratoris Caroli Magni, scribit in libro tercio historiae Longobardae; 
Noricorum provinciam inhabitare Baioariorum popnlum habereque ab 
occidente Sueviam, a septentrione Danubium, ab Oriente Pannoniam, 
äs a meridie Italiam. unns nimirum quondam princeps Boiorum (quem 
Graeci monarchen vocant) sicuti uni genti imperitavit. sed in tercio 
et sequentibus libris res ipsa magis manifesta erit. 

Vindelicia, unde mihi origo est, tota principibus nostris ]iaret, 
eontinetur fluminibus altissimis, Lyco, Danubio. Lsara. Oeno necnon 
:» et Alpibus, quas Ptolomaeus Penninas, nos Boias nominamits. Iianc 
potissimum describam 

Lycus oritnr ex Rlietis Graiisque Alpibus, in sylva Brigantine et 
monte Tanobergo, liaud procul a vetusto oppido Brigantio, ubi extra 
Alpes se evolvit campuni per latissiraum, millia passnum nonaginta 
:« exspaciatnr; campo ab eo cognomen iuditum est, nbi Germania pugna- 
tura copias fere cogit. disterminat Hlietos a Vindelicis. alluit oppida 
Rhetorum, Fauces sive Abuziacum, divi Magni sepulchro insigne, 

10 Tranostoni .4 

9 Cant. n. ft. 0 18 C'nrn. b. G. /, i. Tnc. G. 22 Pauli hist. Laur/nb. 

ill, 30; Hon. Germ. p. WO 30 p. IST. 171. 



Digitized by Googlt 




-V 






rsh'rt.r.au, '.'/>»• ixn.^u h' l'-r-.'M A r -j->i.-:i Ki'.rtiar provinciae 

•:« :*! air Ta c. Vo.-X: ■»•rrm ven> I.ando- 

h*-fg»»«u..'. Ft.'i •• -ri.'-uf.t.ni Hh^*-is a q- :■■> c- n 1 tgrin« millibus 
pa**i mm »rivi* ftar. .bio mw-etnr. 

O*-?,.!* qaem Straf, o AtL-'iüom v * ! Ri.rt<~ Emrsulinos s 

ex \uarft-~a pr aeeipjtiqu- . . ".i#- ai:!—i:.:i ne-nti». quem adcnlae 
Vennoni« ternm ■s-riptort-s Penninum »■irji-u.iri.-nt. millibus passnnm 
f*-re *eptiuginfa. magno ^rrepitu a.|narum spnn.aii* et tuinabnndus per 
«ubieOa cadit >axa impatien* omni« uavigii. rivi conplares in enm 
de montinm verticibus utrinque praecipitantur. incolae i« 

*nperior«'in vallem Oeni numupant separat X«rir*<s Tirolios dictos a . 
Rbeti* qoo* Kngadinos vulgo nuncupamus deinde circa nrbem No- 
riconini Oenobrigain navigabilis plari<lii>rqne; ft-rtur tarnen intra Alpes 
ad htm millibus passnum pene quinquaginta consnetud«« vallem Oeni 
inferiorem ap|>ellat praeterfluit oppida Xoricomm: Halios, tibi sal co- 15 
qaitur, Sevates. Kutoburgium ibi nietalla argenti sunt . Cuphostouos. 
indc non lange Alpes velut cornna in «Ino ittga distenduntnr. |»ars ad 
orienteiii, pars in «sohl entern. atistrum versus ingenti flexu curvatnr 
atqite mirgit hinc ( Jenus per plana «liffusus labitur. millibus passttum 
non minus renties tricies, circmuiacentes rampos rigat et faecundat. 20 
Vinilelicos a Xoricis dividit; Bathaviae in Dauubinm erampit. 

Isara amnis rapidus inter hos medins incedit. proflnit ex saltu 
Srliirutio (qui est in gremio Alpium Penninarum) ab alveo Oeni non 
aiiiplius millibus passuuin quindecim, ratium patiens; conplttres arces, 
urbes, vicos Vindelicoruin allnit. infra Tectndoryphos cum Danubio » 
miscetur. ubi millia passuuin centum quinquaginta ctirsn sno complevit ; 
quue etiam ab hostiis Ly ei ad hostia Oeni Vindeliciae longitudo est; 
quam nostra tempestate in su]M*rioreni inferioreinque dividimus Boiariam 
Superior subdita est Alpibns austroque; quanmbrent Sunderge, 
hon est, lueridionalis terra in diploinatibus edictisqne iinperatorum 110 - ao 
strorum proprie dicitur impedita crebris paludibus, lacubus ingentibus, 
tlinninibus rapidis, sylvis aspectu Imrridis; praeter ursos, apros, caeteras 
huittsiuodi ferau, eentenarios cervoruin alit greges, qnos absque con- 
sensu prim ipis venari crimen est. peenariis pecoribusque pascendis 
niagis idonea est. pomiferarum arborum faecunda; trimestris dutn- » 
laxat fhimenti, nun tarnen omnis, njaxime ferax; rarius habitatur. 
lacus, qui nominantur Staphelinus, Cochilius, Valensis, Tigurinus, 

1*7 «•liiiiu frklt in l< .‘II .proprio frhlt in B 
2 (u nn. 41 6 p. X07. 



Digitized by Google 




Lib. I, eap. 2. 



39 



Silurnus; Ambro et Verres omnium maximi; liic optiniis abundat 
piscibus, longitudine millia passuum quindecim, latitudine qninque con- 
prehendit; alter in longum mille passus decies, in latum ter patet. 
Amnes partim Oeno, partim Isarae. pars Danubio miscetur. erumpunt 
sin Danubium Bariu<, Ilmus. Apsus; cum Isara confluunt Libusa, per 
Cochiliensem lamm delatus, Mosa Fruxini, Ambro, lacui, per quem 
fertur, dans nomen; in hunc defluunt Verres, ex eiusdem nominis 
lacu effnsus. et Gelonus. in Oenum fluit Magnovalda, ex Tignrino 
lacu profluens. Urbes iuxta Lycum supra dietae sunt, in Ambronis 
io ripa cubat Baelaunorum oppidum vetustissimum, quo tractu fertilissima 
est superior Boiaria. Barius alluit Aecham, Schirobusinm , Ilmus 
Paplios, Apsus vero Abnsinam, patriani rneani, euius meminit impera- 
tor Antoninus in itinerario. urbes in Danubii ripa sitae Neoburgium, 
et Neostadium, olim Salingostadium dictum, patria August ini Coloni, a 
is secretis priucipum nostrorum et eorum epistolaruin magistri. Isara 
interilnit Monachium, splendidissimam praeclarissimamque nrbiuin, quae 
eaesari non parent, trilms alveis; deinde Fruxinuni adlabitur, id epi- 
scopo paret sno. iuxta Oenum sunt Rosenami et ßathavoburginm, 
Mylodoryphi, poutificis Invavensis mnuicipium. uti snperiorem Boiariam 
20 absolvi. ita inferiorem describam. 

Boiaria inferior fertilior est, -crebrins freqnentiusque habitatur, 
propter Danubium, Isaram. Lavarnm amnes vitium ferax, tiumina in 
Danubium Lavarus, Vilsns, in Isaram Seno, in Oenum Iseniscns et 
Rhodanus defluunt, a quibus pagis tribubusque cognomina adcolae fe- 
» cemnt. urbes prope Danubium: Reginoburgium, eaput Boiorutn, eaesari 
paret, pastopliorio quoque episcopi insigne est, Strubii, Anstravia, 
Vilsovia, ubi liostia Vilsi. unde nomen nrbi. Batliaviae pontifex im- 
perat. in Seuonis ripa est Ariodunum. Isarae contermina oppida 
sunt Mosoburgium, Landesuta, praetorium priucipum nostrorum, Lau- 
■w dnnnm, Dingnlofinis. Terra in Universum satis ferax, sale, fruraento, 
jKM'ore, piscibus. sylvis, volucribus, paseuis, feris. in sumnm omnibus, 
quae ad vietum, cultnm et usum vitae spectant, satis superque abun- 
dat. distraliuntur divendunturque in alienas regiones et deferuntur 
sal, pecudes, frumenta; vina aliunde conveliuntur, ex ltalia, Histria, 
« Rbetia, de Rlieno, Nigro, Francia. Pannonia prima uusquam melius 
victitatnr, uusquam mollius enbatur, id quod et vulgatissimo nohilitatum 
est proverbio. 

Venti Subsolanus et Favonins crebrius Spirant, aedificando ut 
uoxii observantur. ille Boiariae serenus et tranquillns nubes et pluvias 
13 Antonius B 18 Rosenami sunt B 39 vitantur, observantur A 
13 p. 117 Parth. 



Digitized by Coflgle 



40 



Annalcs. 



compescit; hie ftdgidus, humidus et nubilus hieniat. dies longissimus 
septemdeeim fere hnraruni aequinoctialium, brevissimus octo. 

Populi religiosi, simplices; agri, peeoris magis quam belli eultores; 
Bacho et liberis operam dant. inhumaniores paulo, proterviores atque 
pertinaciores sunt, propterea quod domi consident ac consenescunt, s 
raro natale solum relinquuut. mercaturae non multum dediti mini- 
meque ad eos sepe niercatores conmeant. in omni autem Boiaria 
eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore, genera sunt 
tria. nam plaebs in agris degit, agriculturae pecuariaeque vacat, 
quae per se nihil audet et nulli adhibetur consilio; haud tarnen ser- 10 
vornm habetur numero. nec enim in lmnc eadem omnia sunt iura, quae 
dominis in servos; partem redituum tructuumve ac servitutem rusti- 
cam patronis debet; alioquin sui iuris, suae spontis; totes dies, prae- 
cipue festes, noctesque continuare potando, saltationibus lascivire, arma, 
ensem, venabuluin fen - e, effusissime indulgere dapibus in dedicationibus 15 
templorum et epulo nuptiali nulli fraudi, nulli probrum est. sed de 
his tribus generibus unum est sacerdotum sive mystarum, qui in con- 
legia cooptantur, alterum equitum, tercium civitatium. sacerdotes locu- 
pletissima magnificaque possident templa, superiores opibus censentur; 
interdiu noctuque per statas horas rebus divinis, propieiaudae supre- -jo 
mae maiestatis gratia, a prindpibus institutis intersunt laudesque 
superum perstrepunt. equites venatibus, aucupiis aetatem transsigunt; 
in agris, ruri, extra urbis habitant. cives rempublicam ipsi oppi- 
daque sua curant, aut artifices aut caupones agrieolaeve sunt; plaeri- 
que ad usum vitae necessaria venditant; tenuiores operas suas locant. 
pancissimi suis vectigalibus contenti in patriciorum sunt numero. 
principes de omnibus rebus reliquis Consultant, omnia apud principes 
pertractantur, nisi quando aut bellum ineundum, vectigal novum pen- 
deudum censusve agendns sit aut denique discordes fnerint principes. 
quod si huiusmodi res sive aliud inconsuetum inciderit, omnes lii iussi ao 
et vocati die locoque praesci'ipto coeunt atque conveniunt: equitum 

singuli; ex quaque civitate unus vel bini; conlegia sacerdotum eum, 
qui caeteris praeest, mittunt, in iisdem conciliis ex ordinibus, ut 
numerus placuit, eliguntur, penes quos est arbitrium decernendi. de 
Boiaria Vindeliciae et eius urbibus ae ineolis ad necessitatem rei satis 
dictum est; nunc, uti res postulat, originem gentis quam paucissimis 
aperiam. 

3 reliosi B 

7 Cae». b. 0. 1, 1 12 Cum. VI, 13 16 Tue. G. '22 IS Car». VI, 13 

31 Tac. G. 11. 



Digitized by Google 




Lib. I, csp. 3. 



41 



Cap. 3. Boiorum gentem (sicuti ego in annalibua et bibliothecis 
Boiariae pnblicis reperio) condidit Alenianus Hercules, undecimus rex 
Germaiiiae Magnae, quem maiores nostri caelesti nomenclaturae ad- 
scripserunt belloque praefecemnt et primurn omniuni virorum fortiura 
s ituri in praelia cecinerunt. eius aereum sign um in Richavia coenobio 
Snevorum hactenus senatum Ioannes Stabins historiographus iussu 
imperatoris Maximiliani caesaris augusti nostra aetate transtulit Ti- 
rolios; regia est Noricorum in ripa Athesis. manent adhuc in Boiaria 
vicus et arx Alemanostoni, pagus et Humen Alemanns, cuius accolae 
io se vetustissimos Boiorum praedicant, quemadmodum et vetusta diplo 
mata ostendnnt, qnae mihi legenda exhibuit Gabriel pontifex Aecho- 
stadensis, episcoporum Germaiiiae doctissimus. est etiam proxime Re- 
ginoburgium, Boiorum caput, mons sylvaque IJanubio inminens cog- 
nomine Hercules, res ipsa hortari videtur (quoniam de Germania 
iS tempus admonuit) supra repetere ac paucis situm exjHinere, nationes 
adtingere. rem omnem a prima origine disserere, quo ad eognoscendum 
omnia inlustria magis magisque in aperto sint. 

Iam primurn omuinm satis constat inter omnesque convenit (etenim 
communis est animi sententia et consensus gentium) illud, quicquid est, 
a) summum, quod deum vocamns, omnia posse, esse unum, optimum, 
maximum, inmensum, aeternnm, infinituni; nulli denique alii quam 
sibi satis notum ; cuius vim et maiestatem neque mente concii>ere nec 
verbis enarrare quisquam possit, quia neque tantae intelligentiae lucem 
pectus bumanum, neque explanationem tantae magnitudinis capit lingua 
25 mortalis. proinde is eertissime deum noscit (quemadmodum a sapien- 
tibus pro confesso et indubitato seiiqier babitnm est), qui certissima 
conprobaverit ratione fieri non posse, nt deus intelligentia conpraehen- 
datur. quem mundum liunc et totam molem istam de nihilo in orna- 
mentum maiestatis suae fecisse et propter hominem machinatum esse 
w et ipsum propter se tanquam divini templi antistitem, siiectatorem 
operum rcrumque caelestium, atque universa sua potestate et provi- 
dentia et gubernare et administrare (explosa iam pridem falsa pbilo- 
sophontm de perpetuitate imindi opiuioue), receptum est; sacrae literae 
docent ; poetae fatentur ; id quoque in arcanis sanctae religionis 

13 ijue fehlt in R 26 lo'ltiper fehlt in R 27 eonprobarit R 

5 Tae. G. 3. Herrn. 82 10 ln seinen kürzeren Annal. durum Rarar. beruft 

rieh .1 . für die Angabe, dass die Btiiern zuerst um die Altmühl gewohnt , auf die 
von ihm m Mondsee gefundenen bairiselten Annalen. Exzerpte aus diesen s. in seinen 
Adecrsarien, I, 6 ftgd. 14 Erkloh bei Regensburg 17 Sali. Cat. 5, 3. lug. 5, 3. 
17, 1 20 Plin. n. h. II, SU). 27 22 Lactant. Inst. I, 8 23 Ebend. I, 8 24 Eb. I, 3 
29 Tertull. Ap. p. 97 Gelder 31 Lact, de ira dei li, 1 32 Lact. J. I, 8. 



Digitized by Cifcgle 




42 



AnnJes. 



~rnT>tnrlj pn>ditmn est. denm optimum maximum sibi innumerabiles 
pr'- rea.-'»- minist ros. qn«»s Graeci daenionas et amrel»». K»mani srenios. 
Iifts. nnncios vocare solent herum pars suapte arrogantia uopte 
Kvore. tauquam veneno infecta. ex bono ad mal am transcendit. sua 
sponte eorrupta. corrnptior gen.« daemonum errät. eonderanata a deo s 
eutn generis authoribus et e»»rum principe, huius generis mali prin- 
rej-s. qui ex bono rnalus {»er se effertus est. ab Hebraeis sathanas, a 
Graeris antitbe<>s cognominatur. tanquam hostis publicns dei et hie 
minnm. nnnenpatur et graece diabolus. latine criminator. quod crimina. 
in quae ipsc inlieit. ad denn) deferat. de his in hvmnis ita scrip- to 
simus: 

Coeli perfidns est transfuga Iuppiter. Desertrix superum est prava 
denm cohors. Nocturni Letnures sunt. Pulsnm et vulgus iners polo 
l)e coelo pepulit vana protervitas. Praedonum fnrias atqne snperbia. 
Anthores scelerumque. Nunc mortalibus inminent. Human um capiunt ts 
mille mt»dis genus. 1 Tendunt mille plagas. mille nooent modis. Vanis 
pectora inescant. | Falsa capta cupidine 

Sunt nemjte hi fallacissimi neqnissimique spiritus. supremae et 
veneraiulae illius maiestat is carnifices, {»er quos et impii mulctantur et 
mali puniuntnr homines, quibus caelum. unde ipsi pulst invident). 20 
l>er horum saevi iatn qnoqne innocentes assidna vexatione ad virtutem 
eierccntur, ut invicta patientia purae ac victrices animae ad deum. 
id est. originem suam revertantur et de illis ut hnstibus, defunetae 
hae terrestri militia. perjtetuo triumphent. nam et rictoria constare 
sine certamine non {Mit est; sic nec virius qnideni ipsa sine hoste. » 
torpens enim ocio et securitate perdit naturam suam; nulla virtus 
sit necesse est. si adversarius desit. verum <le horum praestigiis 
praeclare scripsit divus Cyprian us Magus ex Antiochia orinndus, non 
ille < 'arthaginiensis episcopus, vir eloqnentissiinns. 

Consnmato ad ordinem susceptae materiae redinius) mundo rebus- so 
que omnibus tnirabili dispositione compositis. nt usui hoininibus .quo- 
rutn causa facta sunt omnia) esse possent. supremus illi opifex rerum 
ex limo terrae postremo figuravit hominem, quem inmortalitate donaret. 
{Kietae hoc in fabulam Promethei tiansferunt. nemo mihi vitio det, 
quod poetarum utar testimoniis, cum divus Paulus, eloquentiae cbri- » 

2 Kb. IV, 6 Kh. 1,7 3 Eh. 1.7 4 Eb. II, 8 6 Trrtull Ap.p. 136 

7 Eh. 135, 1 9 Lact. Inst. II, ti 1 1 / >as flgd. Gctlicht Aventin« mhrint nur 

hier erhalten zu nein, rer gl. JViedemann. Tumtair, S. 109 27 leiet. J. III, 39 

28 Brev. Rom. d. 36. Sept. I.iguori, Die Siege der Märtyrer ; deutsch rert M. .4. 
llugues. Reg. 1843. S. 341 31 Lact. J. II, 10 32 Eh. II, 8 33 Kb. II, 10 

35 TU. 1, 13. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 3. 



43 



stianae princeps, pnetas prophetas vocet, eorum testimonia et contra 
prophanos et instituendis episcopis usurpet. homo itaque recens faetus 
inductus est in huuc nitindum, quasi in domum paratain et instructam. 
cumqne supremum mimen marem primuni firnisset, tum etiam faeminam 
s eonflguravit, nt duo inter se permixti sexus pmpagare sobolein possent 
et omnem terram liiiiltitudine opplere. posthac deus bominem, qua 
dixi ratione genitum, posuit in paradiso, id est, in horto faecundissimo 
et amaeuissimo, quem in partiims orientis omni genere ligni arborum- 
que consevit, ut ex earunt variis fructibus aleretur expersque omnium 

10 laborum deo patri summa devotione serviret. tum dedit ei certa 
mandata, quae si observasset, inuiortalis maueret, si transcendisset, 
morte adficeretur. id autem praeceptum quidein fuit, ut ex arbore 
una, quae fuerat in medio paradisi. non gustaret. tum criminator ille 
invidens operibus dei oinnes fallacias et calliditates ad decipiendnm 

11 bominem intendit, ut ei adimeret imnortalitatem. et primo mulierem 
dolo inlexit ut vetitum cibiini sumeret, et per eaui ipsi quoque viro 
persuasit, ut transcenderet dei legem, quod posteaqnam ausus est, 
ilico paenas dedit. nam quia deo patri non paruit, ne ipse quidein 
sibi iuiperare potuit, sejisit eiiim illieo turbam adfectuuni pugnare cum 

-ii ratione. qnamobrem pudere eum nuditatis suae caepit abscondiditque 
se a facie dei, quod antea non solebat. tum deus eierit hominem de 
paradiso, sententia in peccatores lata, ut victnm sibi labore conqui- 
rerent. ipsumque parailisum igni circumvallavit, ne homo posset ac- 
cedere, qui perdita inmortalitate morti obnoxius esse caepit et variis 
■ih tempestatum procellis iactari. 

Macies et nova febrium | Terris ineubuit cohors | Semotique prius 
tarda necessitas | Leti corripuit gradum. 

Posten autem cum hoininum numerus cepisset increscere et orbis 
terrae oppletus esset hominihus, invaluere simul et scelera, siniul cum 
so hoiiiiuuui numero erevere vioia. 

Erat tum in Syria Damasreua circa montein Libanum urbs ma- 
xima nomine Enos, quam Gigantes teile baut, qui universo imperitabant 
orbi, iiimani corporum magnitndine, contemptu religiouis superumque 
insignes. nihil pensi babebant, oiiinia voluptate et crudelitate metie- 
.15 bantur. violentis ius omne in viribus atqne armis erat; freti roliore 

3g Gygautes .1 

6 Lact. J. II, 12 13 Eh. Io. 10 17 Eh. 17. IN 23 Lact. J. II, 12. 

lei. IQ 2fi Horat. 1, 3 30 Vyl. Gen. 6 3t Vax ßgd. nach dem sogt nannten 

Brroxux, einer Fälschung des Dominikaners Juli. Anilins von Yitcrho: Brrosi sarer- 
dotis Vliuldaci Antiquität, ltaline ac Mills orbi«, Wittehcryac 1612, fol. 6. 



Digitized by Google 




44 



Annales. 



et corporis vastitate, alios opprimebant ac spoliabant; privatim ac 
publice aliena invadebant, rapiebant, consumebant; caedis atque san- 
guinis avidissimis gratissimus cibns homines erant. abortus medica- 
minihus procnrabant, a quibus ne dentibus quidem abstinebant. luxu 
perditi, pecudes hominesque citra ullam sanguinis aut sexus rationem. & 
quo libido fcrebat, inibant tum plaerique omnes, quibus aequum et 
bonum cordi erat, crimina hniusmodi detestabantur, fiagitia arguebant, 
scaelera palam carpebant, inminens toti orbi exitium praecinebant 
laterculisque coctilibus inprimebant. sed surdis canehatur erabrones- 
que irritabantur. immo in dies magis atque magis malitia gliscebat. 10 
ipsi enim lmiusmodi miuas tanquam aniles nenias, inania insanorum 
vatum terriculamenta conmentaque irridebant, magis in vicia vetitum- 
qne praecipites ibant et ruebant nec a vi temperassent, si non su- 
prema illa maiestas suos vatcs praesenti ope servasset. 

Cum ergo deus pater indulgentissimus cuncta frustra tentasset « 
vulnusque inmedicabile esse videret, ne latius ulcus ac lues huiusmodi 
serperet neve impii scelus sceleri addentes peius sibi consulerent, 
statuit morbum ad vivum resecare genusque humanum aquis perdei-e. 
sed tarnen ad multitudinem reparandam delegit unum, quod corruptis 
omnibus singulare iustitiae supererat in Syria exempluni. qui cente- » 
siino vigesimo ante diluvium anuo iussu dei navim in modum arcae 
fabricare cepit. materiae cedendae convehendaeque quadraginta duos 
impendit annos, reliquos vero Septuaginta octo opus, irridentibus atque 
inludentibus cunctis, confecit; in quod ipse (sieut ei praeeeperat deus) 
cum coniuge ac tribus tiliis et cum totidem nuribus intravit occlusit 2» 
que hostium anno ab orbe condito milesimo sexcentesimo quinqua- 
gesimo sexto. porro impios solita iicentia furentes nec quicquam tale 
suspicantes nihilque minus timentes aequor et amnes caelesti ira aucti 
corripuerunt, inluvies aquarum obrutas terras tenuit, omnes terrae 
mersae profundo, unda universos altissimos montes operuit. quicquid » 
extra navim erat, extinctum est. ita expiatus lustratusque est orbis 
terrarum. hanc rem poetae mysterio Deucalionis velarunt. subsiden- 
tibus deiude aquis paulatim, navis ipäa recubuit in vertice Gordei 
montis maioris Armaeniae, siccatoque orbe egressus Noas (ita enim 
ille vocabatur) deo sacriflcavit et litavit, urbem inde Sagalbinam » 
(cuius Ptolomaeus quoque meminit) iuxta Araxim amnem maioris Ar- 

y que fehlt in B 

10 Verg. Kcl. 10, 8. Plaut. Amph. 707 12 Bern*. 8 15 ImcI. J. /, 1, 15 

18 Vergl. Ovid. Met. I, 188—91. 260. VIII, 481. Lact. J. II, 13, 1 20 Lact, 

a. a. 0. vgl. Bcron. 8 34 Bcros 9 Lact. a. a. 0. 4 36 p- 358. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 4. 



45 



memae condit, ubi cum filiis habitare cepit. incredibile memoratu est, 
quam brevi numerus hominum increverit, ut eam multitudinem una 
regio ferre non posset, favore quippe singulari numinis supremi, be- 
nignitate quoque reoentis, necdum effaetae languescentisque naturae. 
*> gemini semper trater et soror eoniuges uno partu edebantur et nemo 
omnium interim morte absumebatur. accedebat longinquitas aut spa- 
cium vitae longissiinum mundo dum adolescente. nam ante diluvium 
Universum orbem terraruiu omnesque eius partes hominibus oppletas, 
habitatas cognominaque sortitas esse, quae Noa servavit, in tanto 
"> aevi spaeio et adolescente adhuc mundo, certum est, cum post diluvium, 
senescente iam rerum natura in centum annis tantulo annorum spaeio, 
refertus fuerit coloniis. 

Cum itaque Annenia oppleta esset hominibus, anno eentesimo 
prirao (id, quod et Moses tradit, si diligentius consulueris: hoc anno 
>■'* Peleg natus est Ebro) posteaquam genus humanum in Annenia repa- 
rat um fuit, divisit ipse Noas terram, servatis antiquis nominibus (oti 
ante inluviem fuerat aquarum) in partes tres: Asiam, Europam, Aphri- 
cam, et has liliis, vectus navi circutn litora, ostendit, in regna dispar- 
titur, principes et colonos designat atque conscribit. decimo deinde 
-■» anno reversus in Armeniam, Tuisconis (quem in Annenia genuerat) 
posteros adoptat, omen haud dubie Italiae orbisque potiundi. ipsum 
inde ex Annenia in Europam mittere constituit et parat, quiequid 
intra Rhenum et Tana im amnes continetur, eidem adsignat. Authores 
rerum Gennaniam vocant, cuius situm ac gentes, ut nunc sunt et ut 
® pollicitus sum, pro necessitate rei expediam. 

Cap. 4. Germania terrarum Europae maxima et pluribus distincta 
nominibus; nam et Scvthia Getarumque regio, qua contingit Pontum, 
vocabatur; ultra Yistulam orientem versus Sarmatia; citra vero et 
Galatia et Gallia et Celtica; eadeiu etiam nunc Alemania, Francia et 
s» Teutonia, separatur a Gallia Narbonensi Celtisque sive Gallia Lug 
dunensi (quam Franconrich, hoc est Francorum imperium Germani 
adpellant) Alpibus divi Quintini, Rhemorum agro et Campania, mon- 
tibus Yosego et Iura, fontihus Matronae. Araris, Rhodani fluminum. 
ilistenninatur ab Italia Verbano, Iairio, Benaco lacubus maximis, agro 
*> Veronensi et Aquileiensi. a Turcis Sao et Danuhio tluminibus altis- 
simis, ab Moschis Asiaque Tanai amne submovetur. caetera Oceanus 



36 Massagetis am Randr in A 

1 Dero». 12 S rb. 23 14 Om. 10, 25. Brrns. 25 23 Vgl. Bit. 15. 23. 

27. 28. 30. (Gen- 11. 18) 27 Rlin.,n. h. T’, 6'6. 



Digitized by Coagle 




46 



AniialeS. 



ambit, latos sinus, insularem peninsulaninique inmensa spacia incom 
pertae magnitudinis complectens. 

Amnes in alias gentium excuntium (ait Mela) Danubius et Rho- 
danus; in oceanum defluunt (refert Plinius) Amisius (Ptolomaeus 
Amasum, Tacitus Aniasiain voeat), Visurgis, Albis, Vistula, clarissimi; 
Rhenus, Mosa, Gutallns, qui et Suevus et Odera. 

Germanorum genera sunt quatuor, Teutones, Venedi, Cimhri, 1'gti. 
hi omnes lingua, institutis, legibus, religione, inoribus differunt. Pictos, 
Hannonios, Lnthareos, Hurgundionas, Allobrogas, Sabaudienses inter 
Gennanos ne numeraverim, anibigo; medii sunt inter Oeltarum Genna- to 
norumque imperiu; geruianis patent imperatorilms, printi seinper in 
discordia, cuius utrinque eura. 

Teutones a Gelds Aleniani, a Venedis Nomades ac Nemetes a 
iaculando uominantur, ab 1‘gris Seythulae sive Scylhae, lioe. est, casei 
ac lactis voraces, quos Graeci Tyrophagos t‘t Galaetophagos nuncnpant. ts 
alii in snperiores inferioresque dividunt, cum reliquis omnibus mixtim 
habitant, utambiguum sit, quibusnam adscribas; nmximam partein Ger- 
maniae, Galliantm non parvam, Rhedas, Vindelicum, Noricum, nonsolum 
tenent, sed etinm iinpleut. eornm partes sunt Nervii, Flandri, Adita- 
tici, Brabantini, Menapii, Geldrenses, Uathavi, Holatidi, Caninefates, -w 
Selandi, Krisii, Saxom-s. a quibns originetn ducunt Pirti. Anglii, Scoti, 
qui tiritaniam incolnnt, Pomerii, Mechaloburgii, Brandebnrgenses, 
Teutones olim proprie dieti; Borusei, Getönes et Gutones, Levonii 
sive Hilleviones sacratis Teutonunt parent equitibus. ducatuuui liaec 
noutina sunt: Tungri, Agrippinenses, Ebunmes, ducatus Lintburgensis, r. 
luliacensis, Clivensis, Sycambri, Bestovali. praefectura praetoriana 
Rheni in conplnres disecta principes: Treveri, Vestria, Mediomatrices, 
Mogondni, Vangiones, Borbetomagus. N einet um Augusta, Spira, Augitsta 
Romandorum. Lurilluburgium, Basileia Augusta Rauricum, Triboehi, 
Elisatii. Argentoratum Strassoburgium Argentuaria, Colmarin, Suitones, '•» 
quos Aedognotes, id est confederatos vocamtts, Sibeburgenses, Gepidae 
in veteri Daria, Silesii, Lnsatii;. hi tarnen ut plaerique alii Venedis ad- 
scribi possunt; bilingues enim sunt. Iaisatiorum terram quondam Suevi 
Senones tenuerunt. Austriaei. Norici, Sdrii, Chariones, Carni nt ran- 
que, Venedam et Teutonain norunt linguam. Tirol», Vindeliei. Boii, 
Rheti, Suevi, Engadini, Curii, Franci, Chatti, Hessi, Bochi, Turogi, 

1 latus A «. I) 

2 Tac. G. 1: Pli». n. h. IY, 90 :t ///, 30 Fr. 4 Pli». VIII. 3t 

Pt. p. 14H ('AjAao(o'j) 5 Tue. -1. /, HO t*. ii 8 ( 'nrs. b. G. /, / |0 Tac. (1. 29 

12 PI in. n. h. V, 8S 19 Tac. G. 35. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 4. 



47 



Moesii Venedi nostro sermone, sno sunt Sclavi; bilingnes fere sunt, 
iu multaruni gentium capita divisi. mini et Dalmatiam, Lyburniam, 
niyricum, Paunoniae, Noricique partem, Iustiniano primo imperante, 
transsito Danubio occuparunt, sieut ibi adliuc Sclavonia nominatur. 
s Valentissimas natioues nominasse satis erit : Zeclios sua, id est Boie- 
nuis nostra lingua, Bolios, Massobios, Moravos, Bodolios, Roxalanos, 
Litavos. 

Cimbrornm partes sunt Dani, Scandia, Selandia, Scandiavia, ubi 
Nordovici et Nordomani, Suiones, qui et Suesii et Suedi, Fenui, Goti 
» all his sinus Codanus nomen habet). Graeei Getos, Latini Dacos vo- 
care solent, larvarum ibi ergaatula exilinmque, ipsi trollos vocant. 
lingua eorum cum Saxonibus cunmunitatem habet, nam ego ante tris 
annos, quam haec proderem, legi epistolam missam a Christierno rege 
Cimbrornm ad Vilelmium principein nostrnm, Saxonum fere sono per- 
i . scriptam. Cimbros a tergo claudunt homines sylvestres, quos Bilden 
lapjKis, hoc est feros fatuos adpellamns. nobilissimarnm pellium con 
inercio notissimos; conspectus advenarum vitant, tluminis ulteriore ripa 
merces positas iuxta venalia tollnut, si placeat permutatio. horum et 
Tacitus mentionem facit. 

» Ugri, qui ipsorum lingua Maegari vocantur, una gens est, non in 
plures natioues divisa, ut caeteri Germani; latissimum possident reg- 
num, Venedis, Teutonibus imperitant, advenae sunt, origo eorum in 
qimrto narrabitur volumine. incolunt Pannoniam et eam partem Ger- 
maniae. quam Iaziges. Goti, Getae Gepidaeque olim tenuerunt. uec enim 
a Hunni sunt, nam Hunnis successere Venedi et Boii. hos pepulere 
Ugri, qnemadmodum in quarto referemus libro, in vita imperatoris 
Arionulphi eaesaris augnsti. 

Pro necessitate suscepti operis satis diximus de Germania, quam 
diligentissime Cornelius Taeitus et alii conplures inlustrarunt scriptis, 
»nt hodie quaedam in suo quisque tractu ex eorum conmentariis, qui 
nunquam eo accessere, verius noscat quam indigenarum scientia. 
verum accuratius, quam fieri solet, illi legi debent ob toties mutatam 
regionum fortunam, quae rebus humanis inlndens ex libidine et voca- 
bnla et cultores variat. maximarum urbium, populonim potentissi- 
»morum nullae reliquiae, nulla vestigia supersunt; Iaborat anualium 
diplomatumque Ildes, ut illos fuisse credamus. nulla in Germania gens 
est praeter Frisios, Xariscos, Francos, quae vel vetera cognomina vel 

4 transsito A u. B. So auch in der Folge 16 jreros fatuos B 

5 Tac. G. 4.? 17 fluminis — ]>cnuutatio Plin. nal. lust. VI, 8S 3G Flor, 

p. itf, 17 Jahn. 



Digitized by Google 




48 



Annales 



veteres suas sedes obtineat, quod a perquam paucis animadverti non 
vehementer mirari non possuni. 

Eluvies quasdam gentium esse, doctissimi traduut philosophorum, 
quo fit manifesta lex naturae, nationibus etiam et regnis tempore et 
fine dicto. sive id fataliter sive iuxta religionis nostrae, hoc est placita s 
veritatis supremae venerandaeque maiestatis arbitrio ob soaelera ho- 
minum rontingat et fiat, urbes enim deleri, oppida subverti, gentes 
exoindi, regna tota, quemadmodum mortales, quorum ne memoria qui 
dem aut ullum vestigium extet, interire, veterum exemplis probare 
minime opus est, quando Tureae in foribus sunt cervicibusque nostris 10 
inminent et tandem, nisi resipiscimus, vel ingratis iugum servitutis 
(quemadmodum Macedoniae, Thraeiae, Scythiae, Dalmatis, Graeciae 
literarum parenti, Aegypto, Asiae. Ulyrico, Liburnis, Moesis finitimis 
nobis) imponeilt gravissimum. 

Nec est, quod nobis blandianmr de Christo servatore nostro, euius 
sanctissimam religionem iampridem polluimus, ne dieam, factis ahne- 
gamus. non nos (ait divus Ambrosius) nuda nomina, inanes tituli 
cas.saeque cerimoniae fallant. quamvis in imperatoris nostri verba 
sacrament« rogati iuraverimus, nihilo secius tarnen authorem et prin- 
cipem nostruin deserimus, fidem datam frangimus, ad hostes deficimus. 20 
sunt conplura publica literarum gymnasia, sunt quoque eonplures omnis 
divini humanique iuris consulti, verum enimrero magis lites quam 
literas amant.. adeo et pecuniae Student et ambitione in praeceps 
abeunt, ventri venerique veluti pecora serviunt, nomine dumtaxat 
Christiani, re ipsa quidvis aliud. Christiani fiunt, non naseuntur. po- » 
test pater omnipotens degeneres abdicare liberos et adoptare atque 
procreare novam ac germanam sibi sobolem. actum est, siquidem 
nostro saeculo alii non contigerint mores ; iam diu ita vivitur, is Status 
rerura est, ut nihil boni divinet animus. vanus sim preeor augur, si 
non nostris premimur malis. 30 

Ecce dum haec scribo, imperator Maximilianus caesar augustus 
terras reliquit, continuo Hyldericus dux Viridobergensis Hitulos urbem 
caesaream obsidet, occupat; eius couatibus oceursuri Suevi et eorum 
foederati delectus agunt, arma parant. copias cogunt. Vilelmium prin- 

9 A repetere; daneben am Bande: probare 15 Nee — redeo in B einge- 
klammert 18 Am Rande in A Degeneres sunms; ebendort: Antiehiini (nie) nonii 
nis tantuin authoritutem liabeniua. 

17 Ep. I, 17 24 Lact. lnnt. III , 8, 6 2b Hieran. Ep. 107. Vertu!!. Apol. 
p. 102 32 Reutlingen, da» Herzog Ulrich ron IT irtemberg am 28. Januar 1519 

rinnahm. Der Feldzug den ncheäbinchen Bunden, durch den Ulrich rertrieben ward, 
wiihrte rnm März bin Mai 1519. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 5. 



4!) 



ripp in nostrum copiarum imperatorem communi omnium suffragio de- 
rlarant. Hyldericus pulsus trrra, omnilms oppidis, vicis, areibus, ur- 
bibus exutus est, bestes eins regione potiimtur. principes, qui eligendi 
imperatoris sibi partes summunt, vulgo male audiunt, qnod interregnum 
s tamdiu contra leges inaiörumque institnta continuent nee caput creent, 
qnod Imie vulneri mederi possit. atque ego etiam, quamobrem id fiat, 
band sein, et si sciam, dieere non ausim. verum longius, quam vole- 
1mm, evagatns sum. dum me flagitiorum aetatis nostrae taedet piget- 
que; ad rem dimissam reden. 

io Cap. 5. Ab orlie restituto anno eentesimo tricesimo primo Nym- 
brotlius regnuni Babyloniorum, qnod et Assyriorum, condidit. ruius 
primordio Tuisco gigas, pater Germanorum et Sarmatarum, cum viginti 
ducibus, Saini fratris sui nepotibus, ex Armenia venit in Enropam; 
aiunem Tanaimqne transgressus ibidem consedit. conterminam regionem 
is ultra Tannim orientem versus eiusdem frater Seyt.ba priscus tenuit. ab 
hoc Germani Scythae adpellati sunt, quemadmodum Plinins qnoque in 
libro qnarto naturalis bistoriae prodidit. pars Germaniae in confinio 
Austriae et l'ngariae Scythiae nomen etiam nunc retinet. porro Tuisco 
lustrato longe lateque eo toto tractu, qui est iuter lilienum et Pontuin 
■» Enxinnm et Tanaim, omnem ambitum in regna, toparchias et tetrar- 
cbias divisit, regnlis dislrilmit. co’.onias ubiqpe deduxit, regiones ha- 
bitatoribus opplevit, anno regni vicesimo quillt«, et ad retinendam 
memoriam rerum suarum montibus, flnminibus, regiouibus nomina prin- 
cipum indidit, quae forent certissima monumenta posteris. id apml 
25 veteres perquam usitatum fuit, uti etiam in penetralibus sanrtae hi- 
storiae traditur. ab illo Tuiscones etiam nunc adpellamur, Itala et 
nostra nimirnm Saxonum lingua, qua et inferiores Germani utuntur. 
extat in ripa Rheni e regioue Agrippinensis Coloniae civitas quondam, 
nuuc vicus et coenobium drnidum eodem cognoiuine; accolae sicut in- 
™ cunabula gentis nostrae venerantur. 

Hand abs re fuerit regnlos huiusmodi Tuisconis, qui et in pene- 
tralibus sacrae veritatis a Mose referuntur, online conmemorare. pri- 
nuis dux fuit Sarmata, vir armorum studiosus et peritus rei bene 
gerendae amorisque popularium conciliandi. ab eo apnd priscos Sar- 
3s matae qnoque niutcupamur. Claudius Ptolomaeus, cosmographoruin 
haud dulde princeps, eam regionem, quae ultra Vistulam eurum spectat, 

11 Btro». 12S. 30 12 Bcros. 13 15 ebend, IG 71\ Sl. Bcrot. 31 ]8 Aventin 

denkt an die grosse Donattinscl Schütt b*‘i Pressburg 22 Bcros. 35 2G Lact. Inst. 
I, 11, S7—63. Btro». 33. 33 29 Deutz 32 Om. 10. eijl. Bum. IG 33 Bu m. 

15; 31 35 p. 198. 

Aumik» ii. 4 



Digitized by Goog 



f>0 



Annales. 



Sarmatiam voeat, quam nostro aevo incnlunt Venedornm nntiones va- 
lentissimae, Bolii, Bodolii, Multavii, Borasei, Levonii, Litavi, Mitsso- 
bii, Roxalani, Moschi sive Massagetae. princeps secundus Daeus, qui 
et l)anus, condidit Danos, quorum rex nominatissimus est in Germania 
et latine vocatur rex Dacorum, qui nobis est Danorum. veteres * 
Graeci et Latini Cimbros Cimeriosque adpellarunt; ita Strabo, Dio- 
dorus Siculus, Stephanus Byzantius docent. Geta dux tereius nostro 
sermone Gotus est, a qno Gotolandia insula nomen retinet in sinn 
Venedico, e conspectu Vistulae amnis, euius hostia ad austrum spectant. 
ab illo prognati sunt Getae et Goti, qui post aliquot aunos (Hunno filio io 
Hereulis Alemani imperante Gennanis) egressi regibus Berieo et Phi- 
lomaro profeeti sunt ad atunes Danubium Tibiscumque, cui quartits 
tetrarches nomen dedit. ibi nunc sunt Ungaria magna, Septemea- 
strenses, Valachia, regnum Goto rum. plus quam bis mille annos man- 
sisse, author est lordanus episeopus, genere Gotus, euius exemplar ir. 
excusum depravatissime venale eircumfertur. ab Dano et Goto sinus 
Codanus nomen sortitus est; ita Pliuius et Mela nominant. quiequid 
inter hostia Albis et Vistulam iacet, uos Osterse, id est orientale 
niare nunc adpellare solemus. sinus est ingens oceani germanici, quem 
accolae Besterse, id est occidentalem lacum nnncupant. Moesa quintns 20 
regulus, inter Dauubiunyt Savum Pontumque Euxinura cum filiis Brigo, 
qui et Phrygus, Thyno sive Bithyno, Moesos condidit, a quibus ex 
Europa transsierunt in Asiam Phryges sive Bryges, Mysi, Thyni, dicti 
Bitliyni. Strabo docet, Pliuius recitat et Claudianus. eius carmina 
subscripsi : » 

Gens una l'uere 

Tot quoudam populi, priscum cognomen et unum, 

Adpellata Phryges. 

Thyni Thraces crant, quae nunc Bithynia fertur. 

Moesias tenent Bosnenses, Servi, Vulgares, Turcis omnes serrinnt. » 
Dalmata Dalmatas geuuit, nomen manet. quondam subiecti Boiorum 
praefectis ex Dachuno et Andechysio oriuudis, ita vetera testantur 
diplomata. 

3 Massogi'tao A 6 Bniorum dux C'hri8tO]ihnnis ]*ntitus illo regno an 
Haml*’ in .-t ;J3 transsierunt sic .1 m. Jl, (tuet* in drr Holge. 

3 Heros. 15 7 Stroh, p. 303. Dient. V, 33. Strph. G r 16 Heros. 15 

11 chrnd. 13 lord. 4 Heros. 33 15 lord. 60. (13UO J.) 10 Dir 1515 in 

Augsburg erschienene, sehr fehl* rhaj'te Ausgabe des Jordanis, De rebus Geticis, r.r 
recens. Canr. l’entingiri 17 Vlin. v. h. IV. 06. Met. 111, 31 23 Heros. 15. SO. 35 

34 Stroh. 305. 1‘tin. 1", 145. Claud. in Kote. 11, 341—46 31 Heros. 33 33 Die 

Grafm re.n Dachau, mit llbO die ron Andechs führt* den Titel-. Herzog ron 

Mi ninu n otlir Dalmatien. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 5. 



öl 



Huic proximi Tader et Albanus Liburniam, qiine et IUyricum 
proprie, tennerimt. ibi fnit Iarlera colonia, cuius mentionein Plinius 
et Ptolumaens faciunt. ibi «juoqtte Allmnenses papulös enumerat 
Plinius. Gennani Venedicam marchiam Dominant, parent Austriacis 
5 dueibns. Savus undecimus Tniseonis comes rlarissinm anini liomen 
fecit, qui Pannouias a Moesiis separat, oritur in Alpilms Carnicis 
snpra I.aeliaenm (Carnorum capnt est). Pannonem Pannoniam inco- 
lttisse cum fratribus Salone et Azalo, nemo omninm inticias ibit, qui 
Herosum Ptobnnaeuinque legerit sunt Ptoloinaeo in Pannoniis Sala 
Miirbs et Azabirum populus Hister fllius Ebri auctor condendae turris 
Babylon iae cum Nyinbrotlio, amnium Enropae maxinio Histriaeque (quam 
quondam Boii prineipes ex Damasia oriundi possedere) celebre apud 
pnsteros liomen indidit, consedit inter fluminn Drauin et Oenum. 
snperiora favoninm versus tenuit Adulas, cuius nomen adbuc mons 
r. altissimus inter Oenum et Hhenum refert. eins meminit Ptolomaeus 
in descriptione Rlietiae. Diclas, Obalus, Epirus ubi nam gentium 
consederint, ut incompertum mihi quidem praetereo. 

Anno regni Tuisconis centesimo duodevicesimo Belus Iuppiter, 
filins Nembrothi, rex Babyloniorum secundus, naturae fatoque concessit. 
» Ninas tilius patri in regno succedens, seu ut divina stirpe natus vi- 
deretur, seu pietate motus, ut memoriam defuncti genitoris coleret, seu 
quod magis credam, instinctu mafi geuii parentem consecrat, pro deo 
ab omnibus coli praecipit, eitlem divinös det'ert honores, ab omnibus 
deferri edicto publice iubct. templum iusuper addit (cuius Plinius 
- 1 meminit) in media Babylouia, statuam ponit atque dedicat, quae ab 
omnibus adoraretur. ibi tum desertores lares, spiritus fallacissiini, 
divinitatis adfectatores, ut huiusmmli errorein humauo generi inmitterent 
atque ea pestis late longeque invalesceret avocaretqne a veri dei no- 
tione, per quam solam potest mors aeterna vitari, inlapsi buiusmoili 
* potentissimorum regum simnlaeris, adsciverunt eornm nomina. mentitis 
itaque atque adsumptis eorum nominibus, ut fallerent, responsa dede- 
runt, et sub liorum titulis honores sibi deorum vendicarunt; sub no- 
minibus mortuorum delitescentes viventibus plagas extejiderunt, bunia- 

12 princeps B 33 dilitCHCCiites B 

2 Hirn». 32 3 Plin. n. h. III, 140. Hl. 152. Ptol. p. 105 4 Hin. 

III, OU li Beros. 32 8 tbrnd. 10 Plot. 1(11. IGO Berns. 15 12 I>ir 

(ir'ifru von Diessen und Andrehs lesassen dir Harkyruf schuft Istrien von 1173 bis 
1209 13 Lir. 1 , 3 15 Adtdtt in GraubUndm. Berns. 31 Ptol. p. 157 

Ifi Brros. IG. 32 17 Tue. Grrm. 4(1 ly Beros. 23. 38 21 Barl. Inst. I, 15, 11 

21 rbmd. I, 15, 4 24 eh. I, 15, 11 n. h. VI, 121 25 Beros. 40 32 Lact. 

Inst. IV, 27, IG fij. 33 rbmd, 11, IG, li). 

4 * 



Digitized by Google 




52 



Annales. 



nas etiam hostias. ipsi hostes human) generis, excogitarnnt, nt pprqnam 
mnltas devorarent animas. ita deiiciendi hominis causa se deos men- 
titi sunt et varios sibi cultus perversa religione condiderunt ; cum enim 
sint perditores hominum, custodes tarnen se vocarunt, ut ipsi coleren- 
lur, deus non coleretur. quoniam. cum sint Spiritus tennes et incom- s 
prehensibiles, insinuabaut se corporibus hominum, oeculte valetudinem 
vitiabant, morbos citabant, somniis animos terrebant, nientes furoribus 
quatiebant, ut homines his malis cogerentur ad eorum auxilia decurrere; 
prodesse putabantur, cum nocere desinebant, qui nihil aliud possunt 
quam nocere; pluvias, quas iam sentiebant, repromittebant; fallaciae 1 » 
eorum fuit aqua cribro gestata, cos novacula discissa, navis cingulo 
promata, ut numina lapides crederentur et deus verus non quaerere- 
tur. in arcanis divinärum literarum huiusmodi simulati ac conmen- 
ticii dii uno nomine Hel. Baal, pro idiomate sennonis adpellantur. 

Cumque hactenus fines imperii tuen magis quam proferri mos is 
fuisset (infra suam enim cuiqae patriam regna finiebantur), prinms hic 
omnium Xinus veterem et aritnm genitnm morem nova imperii avidi- 
tate conmutavit, prinnis intulit bella flnitimis et nides adhuc ad re- 
sistendum popnlos, terminos usque Libyae perdomuit et totius orientis 
gentes subegit. cnius arma fugiens Saba t ins Saga, patruus eins, so 
magnns rex et pontifex maximus Armenionim. relicto ibi filio Bar- 
zane, quem etiam postea Xinus superavit, ad Tuiseonem elapsus est. 
unde iu Italiam ad lanum, qui et Xoas, post aliquot annos profi- 
ciseitur. 

Xam anno regni Tuisconis centesimo tricesimo septimo Xoas per- ® 
lustrata Asia, Aphrica in Europani transitum facit in Italiaque in 
agro Viterbensi consedit, Ethruscos Italiae indigenas condidit, dictus 
Ianns, id est vini repertor: iain Hebraei vinum vocare solent. 

Intelligens denique atque considerans ipse pater Germanorum 
Sarmatarumqne Tuisco sine iusticia et absque religionis nietn neque 3 » 
rempublicam coalescere neque licentiam hominum contineri posse, iura 
dedit, leges tulit canninibusque conplexus est, quae publice et privatim 
cantarentur, ne aut oblivio obliteraret aut ignorantia excusaret. im- 
pune plaerique peccant, praetextu ignorantiae, quae tarnen onerat ac 

11 cribo B einpila B 10 enim fehlt in B 22 ibiquc deccm annoB de- 
lituit Bamhumtz in A 23 undcoimo anno am Ramie in A 

2 Lact. Inet. 21 3 eb. IV, 27, 17 5 cb. II. 11, 8 S ebcrtii. 14 10 tbend. 

II, lb, 1 12 Ttrtull. Apol. p. 139 f<j.; vgl. ImcI. II, IG, 10. 11. 11. Aug. C. D. 

X, IG 20 Iualin. I, 1. Bcvos. 3'J. 12 21 Birog. 15 22 eb. 11. IG 24 ebend. 

13, 45. 40 20 eb. 13 28 eb. 25 32 eb. 40. 12. 



Digitized by Google 




Jab. I, cap. 5. 



53 



revincit, licet excnsare videatur. nos huiusmodi carmina adhuc leges 
vocare solemus, quemadmodum et Graeci (uti est apnd Aristotelem 
Stagiritain) nomos; etiam nunc leges, qnas Moses a deo inmortali re- 
cepit, in templis patrio sennone canimus. sacerdotibus quidem dum- 
staxat animadvertere, vincire, verberare pennisit, non quasi in poenam 
aut ducis iussu, sed velnt deo imperante. virorum fortium facta, 
quae exemplum posteris essent, carminibus celebrare instituit, quod ad- 
buc apnd nos unum annalium genas existit. 

Caeterum lucos et nemora, in quibus res divina rite perpetraretur, 
n> consecravit. arhitrabatur Kieleste mimen pro nmgnitudine sua nee 
parietibus cohiberi nec in ullam bumani oris vnltusve fluxaeqne rei 
speciem adsimulari debere, cum secretum illnd ab omni contagione 
fecis terrenae sola reverentia videatur, cnius effigiem formamque quae- 
rere imbecillitatis est bnmanae. manent adhuc nobis a luro, quem 
i r > bald dicimus, balfart, ballen, ballen gen denominata deductaque voca- 
bula; illud celebrem ob religionein conventum, lmec ad sacras aedes 
salutatum superos proflcisci signiticaut. auspiciorum sortiumqne dis- 
ciplinam edocuit, ex qnornm observatione sacerdos publice prius deum 
praecatus, caelmn suspiciens futuros eventus interpretaretur. iussit et 
•-» aedificia magis neressaria pro caeli iniuria vitauda quam ambitiosa 
extruere, oppida condere parva, attamen munitis natura locis. qui 
inter suos ins dicerent, principes regionnm atque pagorum constituit 
controversiasque minuere praecepit. nnDi certum modum agri aut fines 
proprios habere permisit, sed magistratus ac principes in annos sin- 
•-» gulos gentibus cognationihusque bominum, qui una coierunt, quantum 
eis et quo loco visnm erat, adtribnebant agri atque anno post alio 
transsire cogebant. ne latos fines parare studerent potentioresque hu- 
miliores 'possessionibus expellereut neve accuratius ad frigora atque 
aestus vitandos aedificarent, ne qua oriretur pecuniae cupiditas, qua 
»i ex re factiones, dissensiones nascerentur, ut aninii aequitate plaebem 
continerent, cum suas quisque opes cum potentissimis aequari videret. 
victurn et amictum parabilein coinparari iussit, ut quae in lacte, caseo, 
carne, pellilms et parvis rhenonum tegumentis consisterent. adulteria 
praesenti poena cohibuit, nulla publicatae pudiciciae venia; ab parvulis 
» duriciae ac labori stndere sobolem praecepit, ut qui diutissime inpu- 



18 publicac B 34 naeen ubschneidi'ii ilurat adhuc am Bande in A 
2. Probt. 13, 12S 6 Tat. G. 7 8 rb. 2 14 tbcnd. 3. Plin . «. h. 11, 11 

15 Wald, Wallfahrt , i nillai, teallm gehn I P.l Tue. G. 10 23 Cars. b. G. 17, 

123 (Beros. 33) 31 rb. 22 33 rb. 22, 1 . 21, 5 34 Tac. G. 13. 

t 



Digitized by Gotfgle 




54 



Annalcs. 



beres permanerfnt, maximam inter suos ferrent landein; lioc ali sta- 
tnram, ali hoc vires nervosqne conflrmari putabat. intra anumn 
vicesimuin feminac noticiam lmlmisse, in turpissiinis liaberi iussit rebus, 
quo sera invemun aetas eoque inexhansta pubertas foret nee virgiues 
festinarentur, sed eadem iuventus, similis proceritas, pares validique •'» 
iniscerentur ac robora parentum liberi referrent. 

Tradunt quidain ipsum qnoqne literas invenisse. Roxalani adliuc 
propriis utuntur literis, non oinnino dissiniilibns graecis, Venedi quo- 
que, qni Dalmatiam Liburniainqiie ilicolunt (quae ge Utes onines geilere 
Germani sunt et ex Germania velut otficina gentium prodierunt). iu 
servatur Reginoburgii in teinplo divi Haemerani vetnstissimuui di- 
ploma a Carolo Magno datum, latino quidein Sermone, aliis tarnen 
literarum figuris scriptum; longobardas quidam, alii geticas arbitran- 
tur; pcrquam similes graecis sunt, monumenta et tumulos quosdam 
literis graecis inscriptos in confinio Germaniae RUetiaeque extare lego ij 
apud Tacitum. Iulius Caesar refert, in castris Helvetioruni Boiorum- 
que, qui procul dubio teste Pomponio Mela Germani sunt, tabulas (in 
quibus ratio nominatim coufecta erat, qui liumerus domo exisset, eorum, 
qui arma ferre possent, et item separatim pueri, senes mulieresque) 
repertas esse literis graecis confectas , quas prisci Galatas vocaut -et ju 
G raeciae intulisse referunt Cadinum circiter sexaginta ante captam 
Troiam annos, post Tuisconem plus quam septingentos. eas Horn tos 
poeta, patria Meon, consensu totius Graeciae a Troia capta anno quiii- 
gentesimo euiendavit. noster profecto sernio, praecipue Saxoiium, litera- 
rum natura et potestate, diphthongoruin vi et uumero, syllabarum pro- -r, 
nunciatione, declinatn, articulis, accentu (quos et nostra lingua tonos 
vocamua), ratione loquendi caeterisque huiusmodi dictionum proprie- 
tatibus, maximam habet conmunitatem, plurinium retinet comnercii 
cum Graecorum lingua rectiusque literis graecis scribitur. 

Infinita sunt vocabula, quae nobis et Graecis idem valent, uonnulla w 
enumerare ad faciendam fidein perplacet. a privatim particula; tliyra, 
hostiunn hyperthyrou, superius Urnen; kyssein, osculari; phortion, onus; 
cemos, frenuni; porueia, libido, luscivia; apo, ab; hyper, super; meta, 
cum praepositio; aniar, vas, vasis; rlmcos, vestis; hanuuata, himation, 

IS nurnero B 19 seperntim B 

3 Caen. Vf, 21,3 —5 6 Tttc. ( r 20 10 /orrf. 4 12 IV»« Urkunden Kail 

dm Gronnrn für St. Emmeram nind eine echte und drei unechte bekannt; Sieht l, 
Regenten der Urk, der ernten Karolinger, Karl d. Gr. Xr. 13s, S. 55 u. S. Itni 
l'i Tue. G. 3 Car», b. G. I, W 17 Mela kennt die Kamen nicht; n. Tue. 

Germ. 2S. 



Digitized by Google 




Iah. I, cap. 5. 



55 



restis; thymos, impettis; thrasytes, • conölantia; enphraenein, gaudere; 
knaptos, fülle; knaptei», laniare; atmi/ein, spirare; atina, Spiritus; 
puliteia, respublica; bele ib pro consonante v pnmtinciando, ut ipsi 
Graeci faciunt) sagittae; pueiuna graece proferendi» spiritns, anhelitus; 
jge, geia, terra, rus ; boethos, advocatus, pnlronus; boetkeia, patrocinium, 
(b more Graecorum efferendura, ac si v cönsonans esset); lynchnon, 
lucema; gaeein, gloriari; thronos, sedes; argos, piger, tardus, malus ; 
phauios, malus, piger, non bontis; rliabdos, virgit; eelitros, liostis pub- 
licus; sizeiu, stridere; lysein, solvere; aetliax, laeerta; ictis, genas 
loinustelae; cacos, malus; despotes, dominus orientalibus Germanis ; ita 
doma, domus; uthar, über; loestos, ultimus: cercos, cauda; laccos, 
stagnum, palus; zeugle, vincula iumentortim ; zacotos, litigiosus; lielos, 
ignavus; mania. manos, furiosns; mogein, pati; mochtein, faeere; my- 
lon, mvle, mola; bete ros, amicus (h in v mutata ut hesperus, vesperus); 
i> srhetlios, in festes; rhesso, runipo; ressein, rumpere; typhlos, caecus; 
ephialtes, incubus; pitlios, doliuni; brotos, eibus, panis; astatos. in- 
stabilis; antios, contrarius; aethrios, serenus ; blyssein, tluere (b apud 
Graecos v consonantem valet); boros, eilax; echtein, odio prosequi; 
bremein, fremere; bonibos, sonitus; graphein, scribere, sculpere; aglae- 
»zein. splendere, linde glaesum, id est vitrum ileducimus; neos, nenn, 
novum, deiuos, populus, turba; pyrgos, turris, locus munitus; tribos, 
semita; docos, trabes; pyr, pyrnein, ignis, ardere; pege, rivus, fons; 
notis, humor; lelos, tributum; telones, publicanus; eleos, miseria, 
eleemosyna; cripta, locus subterraneus; axine, securis; mene, luna; 
amen, menos, mengis: dokein videri. qui diligeutior fuerit et doctior, 
plnra conquisiverit. vir doctissiinus loannes Gamerarius a Dalburgio, 
Vangionum pontifex, aliquot tnillia dictionum collegit. quae utraque 
lingua , tentonica et graeca, idem signilicant. hec nbiter adnotasse 
festinanti ad res gestas Boiorum sufficit. 

*> Ab orbe lustrato anno dncentesimo nonagesimo secundo natus est 
Abramus comlitor ludaeorum in Syria, quae quondam terrarum maxima 
et pluribus distincta nominibus. eadem et Assyria dicta atqne Me- 
sopotamia, cuius pars Babylonia est. patria nataleque solum Abrami 
in arcanis sacrae veritatis Ur Chaldaeorum vocatnr.’ Ptolomaeus 

5 boethiu II 22 e longa in a nmtatu morc dorieo; ct cngnatae sunt litcrae 
g et c ac cb Gcnnanis et Graecis Rnmlbtmerkung in A ; ebenilort: proben, in- 
tcriectio indignationis; idu, occe; ares, erlag; npliriditc (nie), plireitag; doma, tem- 
plum; -j-oxriyi, vas, geehter; plironimos, prudeus, bonug, probus; mcdyiunos, uiodius. 

27 Johann e. Dalbenj, Ttinehnf von H'ariw*. 1483—1503 33 Heros. 3U. l'lin. 

n. h. V, W. VI, 131 34 Gen. 11. 



Digitized by Google 




56 



Annalrs. 



Urchoam, f’linius Uram adpellat. fuit is annus centesinms vieesimus 
primus regni Tuisconis. qui cum liene sapienterque cum nmnium 
ainore et reverentia maxima potestatis annos centum Septuaginta sex 
explesset (nam vitae plus quam ducentos. nt tum erant mnre.s et tem- 
pora, complerit) ex hac vita miirra vit anno orbis ab aqnis liberal«» * 
stqira trecentesimum septimo. et quoniam ob merita suarum virtutnm 
et munenim charus fuit bis, quilms imperitaverat, magnum desiderinm 
sui mortuus reliqnit. quamobrem prisci ipsum commnni omni tun auf- 
fratrio ob miraculum sapientiae et bonitatis, sicut iudigetem et dei 
interpretem ac nuncium (id enim nostra lingua Tuisco valet) conse- 10 
crarunt eundenuiue pro deo habere caeperunt. matrem quoque eins 
Xertham, hoc est terram, ex «|na editum crediderunt. numinibus ad- 
scripsi-nint, eam intervenire rehus homiuum. invehi populis arbitrati 
sunt, fuit is moa apnd vetustatem usitatissimus referendi bene raereu- 
tibus principibua gratiam, quo per amorem meriti memoria coleretur r. 
gratiaque reforri beneineritis videretur et snccessores eorum ail liene 
imperandum allicerentur. nenqie consecrati» ex hominnm nata est 
meritis; suscepit quippe vita hominum consuetudoque communis, nt 
beneficiis excelleiitis viros iu coeltim faina et voluntate tolleret acuen- 
daeque virtutisgratia, aut quo libentius reipublicae causa periculum adiret jo 
optimus quisqne, virorum fortiutn memoria honore deorum inmortalium 
consecreta. quemadmodum placuit etiam veteribus ex militate publica, 
snb titulo gratiarum agendarum effusius efferre principes preesentes, 
ut futUri non quasi a magistro, sed tarnen sub exemplo praemuiieren- 
tur, qiut potissimum via posseut ad eandem gloriam niti atqne boni. v> 
qtiae facerent, recognoscerent, mali, qnae facere deberent. natu prae- 
cipere. qualis esse del>eat priin-eps. pulelirum qnidem, sed onerosum ac 
prope superbuin est; laudare vero Optimum prinri|»em ac per hoc po- 
steris velut e si»ecula lumen, quod sequantnr, ostendere, idem utilitalis 
habet, arrogantiae nihil. so 

Cap. 6. Tuisconi successit filius Manns; is potitus est rerum 
sexaginta sex annos. cuius regni anno quadragesimo tercio Noas. qui 
et lanus, iu Italia mortem obiit, ab inluvie aquarunt anno stipra 
trecentesimum quinquagesiino. iinperavit ea tempestate Bahvlouiis 
Sentyramis, uxor Xini. sub ident tempus Trevir condidit Treviros» 

1 Ptol. H34. Plin. t', 37. r tjl. Heros. 39 3 Berts. 49 (174 ,1.) 7 Laet. 

I. J, 3, H 8 eb. I, 1.7, 3 9 cb. I, 15. 3 12 Tnc. (renn. 40. 3 15 Plin. n. 

h. II. 19 17 Lart. I I. 15, 4 18 Min. a. a. O 22 Inet. Inst. /, 15, 5. 6 

30 Plin. Panej. 4. (53.) Ep. Hl, 13 31 Berns. 49. (15) 34 ebend. 43. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. fi. 



57 



nrbem ae gentem in Gallia Belgiea et ripa Mosellae. qnidarn filium 
Xini, alii vero Mani huins fuisse tradunt; lios nt sequar, inclinat ani- 
inus. siquidein Cornelius Tacitus, qni quam diligentissime de Ger- 
maniae gentibus scripsit, Treviros nitro ambitiöses esse in adfeetatione 
s gcnnanicae originis, literis mandavit; ipsi quoque Galli lulio Caesari 
referunt, Beigas a Germanis ortos esse; quin fania constantissima 
lmc usqne manavit, Treviros prinios Germanos esse trans Rlienum, 
qni etiam nunc lingua, moribus, imperio Gennani sunt, eorum pon- 
tifex deligendi imperatoris romani non extrema teilet estque et voea- 
io tur germani principis seribarnm praefectus arcliieancellariusque in 
Galliis. conplnra snpra recitavimus. 

Männin ob fortitudinem aiiimi in numeram deorum atavi nostri 
retulerunt. hie filio alteri Ingevoni cognomine regnuin per manus tradi- 
dit; ab eo Ingevones, alterum genus Germanoruni, eognominatuin existit; 
uproximi oceano sunt dicti, quod inferiora Gerinaniae incolnnt. maiores 
namqnu nostri, uti est apud Pliuium, Cornelium Tacitum, Poniponiitin 
Melani, Germauiani in quinque divisere topareliias, quas oeeano, Her- 
cynia, amnibus maxiniis Rlieno, Dannbio, Vistula, Tyra, Hypaui, 
Borystheue descripserunt et determinarunt. Primam Vistula et sinn 
» Venedico (mare Suetiae vocat Cusa) indusam incoluere Vandali. 
qnornm pars iuxta Plinium et Ptolomaenm et Taeitum ßurgundiones, 
Yarinae, Cliarmi. Gnthones, Venedi, qui et Schlavini. alteram proximo 
oeeano Ingevones tennerunt ; hos nunc Sei andos dicimus; eorum pars 
sunt Frisii. Cauei. Premenses, Luneburgenses, Litorei Saxones, Cimbri, 
r. Dani, Teutones, Hamoburgenses, Lubicenses, Mecliabdnirgenses, Po- 
meraiii, ßorusd. pioximi Rlieno Istevones sunt, Rbeuenses dieinuis. 
lleriniones niedii sunt, eontingunt Hereyniaui sylvam, speetant Danu- 
biuui, Ultimi Gemianorniu Melae; pars eorum Suevi, Boii, Herninn- 
duri, Xarisei, Cliatti, Cherusei, Cimbri, Mediterranei Plinio. quilita 
»pars Peueini et Basternae. conteriuini Daeis, ad Tyram et Boryst heilem 
consedernnt. Tyras Venedica lingua Danaster, Teutonum Nester vo- 
eatnr, Borysthenes vero Danuber est et Neper, in Iordani codice per- 
jieram Dauubiuin excusum leges, tu repone Danubruin per r conso- 
nantem. hec vera atque antiqua sunt nomina Germaniae. tempore 

15 interiiira A u. B 34 st. atquo et B 

3 Bit'. 1 , 24 Tue. Germ. 23 5 Cars. II. 4 1 1 Xomend. unter Man 

13 Berns. 3 3 |4 I.ir . /. .V, !) J 5 Tue. G. 2. Berus. I'J J7 Blut. IV, 00. 

Tur. G. 2. Bei Mein findet sielt niehfs tlt/l. 20 Xieolnus von Cum. seit 1430 Cur- 
iinalUiaehtf rim Brisen (f 1104) 21 Bl in. IV, 00. Btol. 200. 201. Tue. Germ. 2. 

40. 44. Berus. 31 2S Mel. III, 32 32 Iurd. Get. 3 34 Tue. G. 2. Berus. 10. 



Digitized by Google 




58 



Annales. 



Iiurevonis Abramus in Palestina habitavit. Isacns quoqne natus est. 
il>se Insrevon |K)steaquam qninqae et qua irainuta annos resrnavit, vita 
defnnctus est, relieto aviti resrni berede rilio Istevotie. qui tercium 
treuus. Istevoues. extrema Genuaniae uu le nomen iucolentes comlidit. 
bi proximi Rlteno sunt, a qno nunc Kheneusrs nominantnr. Istevone s 
tribus et qninqnasrinta anuis Grrmaniam admini-trante natus est laeobus 
Isaco. nt'|H)s Abrami. 

Praefuit deinde Germanis annos tr.-s et sexaorinta Henninon, qui 
et Hermion, vir ferox armis. ait Berosus. linde et i|>si nomen; est 
eniui vir exercitnum. ab ipso imiitum nomen Hermionilms. qui quar- w 
tum stentis Germanorum a Pliuio et caeteris rerum scriptoribus cen- 
sentur. eornm pars fitere Suevi. qui tum latissime imperitabant, 
Chatti, Hessi. Frauei. Hennnn luri. qui Dannbium adeolnnt. Suevi et 
Boii, Cherusci. Maedolinrsrenses. Bntuouisx iei. diseipliuatn Herntion 
militarem apud Germawts instituit remqtte militarem ita colere docuit: is 
quotannis aliquot millia armatorum brllandi causa suis ex tiuibus 
e<lucetiantur; reliqui, qui domi reinanserant. se atque illos alebant; 
lii rursus invieein anno post in armis erant; illi domi remanebant. 
sie neqtte ajrrieultura u 'qtte usus belli intennitt -batur. mereatoribus 
erat ad eos aditns rnagis eo. nt. «jitae bell« cneperant. qnibus venderent, jo 
haberent. quam quo ullam rem ad se importari desiderarent. vinnm 
ad se omnino importari non sinebant. quml ea re ad laborem ferendutn 
remolleseere homiues atque eftemiuari arbitrabantur. sed quid non 
lonsra dies mutet? nune apud eaetoras nationes male audimus, nt qui 
omnes potatido superemus ebrietatemque vel quotidie iuter seria exer- is 
Ceanins. de qua re in nos. ueseio euins. non omnino iuelegaus circuin- 
fertur distiebon: 

Germaui eunetos possunt tolerare labores; 

O ntinam possent tarn bene fern* sitim. 

Sed ad Heruiionent rede«; qui ob virtutem in eaeluni sublatus a » 
suis etiltusque pro de«; eins templum ae sijrnum dictum Hermansal, 
lioe e-t Hertuionis sala. iil est aula . Carolus Magnus solo aeqnavit 
*-t deniolitiis est. sieuti in quarto narraturi stuuus libro. dum Germania 
l«<titnr Hermion. Osyris, qui et Apis et Serapis. cum sorore eadeut et 
uxore Iside in Aegypto rejrnavit, agrieu kurant doeuit; Moses Mizruim « 
voeat. 

20 eoeperant 10 V .4 h. li 21 desiderabant .4 ti. H 

'.i B. 57 15 Bnm. a.a. O. Iv ('»/*>. IW 1 2‘, ('i'*. 7t*. 2 27 I’ilnu 

IbhiuAun /jiV'l* itlmn/fHti* yyo W.y5 r. ihn I . rx uml /s als tit ii 

Lt<‘ iU‘ r n> nn’ ii. leb ff gegen Kn'le 1) Jtthrh- Brno. /s. 20. Ob. 7 O. 



Digitized by Google 




Lib. T, cap. 6. 



59 



Paruit deinde Germanfa annos sex et quadraginta Marso, ab 
augnieutando ita cognominato; eius opns Marsoburgium »iipidiim Muesiae; 
progenies Marsi et Marsigni Tacito et Straboni, terga Marcomanorum 
Boiemiam incolentium elauserunt; quidam maris adcolas interpretatus, 

» non tniige ab Albisque hostiis. 

All Marsum Osyris rex Aegypti profectns est, aratmm inveuit 
et ferramenta, qnibtis terra eoleretur, manibus honiinum prins versa; 
ipse primus iuinenta iunxit, arbores, vites putare docuit, prata tondere, 
trausferre stirpes et plantare, pecnariaui instituit pastionesque villa- 
i« ticas. zitum ex hordeo conflcere Gerinani ab ipso didicere. deinde 
in Italiam Osyris iter feeit, eam a tyrannis liberavit. fuit tum dilu- 
viuiu duos menses in Achaia, quo tempore etiam losephus in Aegypto 
dominabatur, ad quem profectns est laeobus parens eius, sicut et divus 
Anrelius Augustinus tradit. 

is Marsunt excipit Gambrivius; idem, sicuti ego existimo, Cimbrus 
et Ciinbreus est, ob literarum adfmitatem et varietatem linguae. a 
pugnando exercitandoqite dietus; eum, qui ad singulare certamen pro- 
vucat, proprie siguificat. Berosus viruui feroceni interpretatnr et fuisse 
literanuu memoriae conmendavit. ab ipso Citnbri conditi sunt, qui 
•jo nomen peninsulae dederunt; Cimbriea Chersonesus est, nunc Dano* 
inarcbiam vocamus, qnamqnam Gambrivios Tacitus et Strabo separat im 
pouant, quos a Pliuio Cimbros mediterraneos dici suspicäri übet, 
fuere Cimbri fortissimi ferocissimique Gerinaniae populi, de (|tiibus 
Homerus, Diodorus Siculus, Strabo, Cornelius Tacitus conplura narrant, 
■i» quae ineraoratu digna sunt. 

Sub idem tempus Osyris reversus in Aegyptum, a fratre Typltone 
interemptus est. Typbonem Libyus cognomiue Hercules (qui in arcanis 
(aelestium literarum est Lehabim) auxilio matris Isidis, genitoris sui 
necem vindicans, cum cousciis parrieidii occidit. totum iiule pera- 
io gravi t cum exercitu terrarum orbem, tyrannos iuiuste dominantes ubi- 

5 lion lange ab Albique Imstiis B 7 prius homimiin B 8 prins B 
21 iiunnqunm A 27 Lybyus B 2*J Typhonem cum B SO Conmisso Aegypti 
regln) l'ratribus Oto et Botho, qui sunt Graecis Apollo et Mercurius, tum (V) 
luuxiinuH .... iliiiptc Aegypti . . uiinorcs (?), sub qttibus Ioseph auspieatus est iiu- 
perium in Aegypto atque eum fratribus habitavit, quatuobrem saeerdotes Agyp- 
tiorum id reguum pastorum cognouiinaut, ob invidiam, uti fit, auppresso nomine 
regum et deorum, qui cta . . (eie) Joscpho eius<|ue tratribus addieti fuerunt cosque 

1 Berne. nt 8 Tue. 0. 13. Strub. 290 8 Ben». TU 1(1 ebend. 1 1 eb. 60 • 

lt C. D. XV III, 4 18 Herne. 63 21 Tac. Germ. 2. Strub. 29 1 Plin. IV, Juil 
24 Horn. Od. XI, II. Bind. 1", 32. Strub. 291 — 91. Tue. G. 37 27 Berne. 69 — 71 
28 Gen. 10. B<r. 19 20 Ben». 71. 



Digitized by Google 




«0 



Annaleg. 



que sustulit, accessit et ad Gambrivium in Germaniam. raontes, qui 
Hispanias et Gallias separant, conflagrarnnt, nnde Pyrenei cognomen 
aeceperuiit ; pyrnein ardere Teutonibns significat, Runcivallem iaui 
vulgo Dominant; negligentia id pastoruni acciderat. qui teniere ignern 
frntieibns subiecerant. 5 

Post Gambrivium. qui quatuor et qnadraginta annos regnavit, 
Germanis imperitasse Suevuni invenio annis duodequinqnaginta. con 
didit liic Suevorura gentein, (piae quondani interiora Germaniae et 
maiorem partein obtinuit. propriis nationibus atqne noininibus discreti, 
in communi Suevi dieti fuerunt, qiionun Angili, secundiuti Ptoloinaei 10 
descriptionein, ea loca incoliierunt, (pme nunc Boclii atqne Turogi Moesi- 
que possident, ab Hercynia sylva usipie ad medium Albis protensi. 
inde ab Albi Suevi Senones (ubi nunc Lusatii sunt et Silesii) tisque 
ad Suevum amnem tenuerunt. quem adeolae nunc Oderam vocant. 

Marcomani pnlsis lloiis Boiemiam et eum tractnm ad Danubinm 15 
Imbitarunt. Quadi Marchoveltas, Itugi Suiones, Levonii noniina ser- 
vanti. Legii, Sitones Polaniam eis Vistulam tenuerunt, contennini ab 
, orientis ora Getis et Daeis; contigerunt Suevum montein, quem Pto- 
lomaeus Carpatum, uns ( ’liremini/ium nuucupamus. haee capita Sue- 
vorum. ipsi post mortem Attilae, pars Theodosii Magni ante avitis •- , o 
excessere sedibns, partim soli melioris gratia, partim pulsi a'Venedis, 
qui ea nunc loea mixti Saxonibus obtinent. Marcomani. Quadi Hy- 
spanias oceuparunt, caeteri Khetias, Galliani, Franciam; sed liaec in 
sequenti volumine referentur. 

Libyus Hercules (Suevo regnante) in Hispania periit, Isis mater eius, 25 
regina Aegypti. post caedem mariti interitumque filii in Germaniam 
«ul Suevum venit. frumenta temere incognita mortalilms inter caeteras 
herbas nasrentia repeiit, serere, molere et terere et inde panes con- 
ticere docuit, laniflcii et olei et vini usnm monstravit, ob id dea cre- 
dita; Suevique eam consecrarunt atqne pro dea coluerunt. signum ao 
eius in mudmn Libnrnae tigurarunt, (pme doeeret advectam religionem 
peregrinuinque saerum. discessit inde Isis in Italiam, Ceres ibi et 



tantum cohicrunt ntque suprn snccrdntum gontem cxtiilcnint . post dtHis priimis 
liomimnn regnavit Amasis; illc reguni ut potentiggiinug, ila iiistisgiimia, apud 
quem et (hier bricht die Randbemerkung ab) ]y Cremnit*, Seninilg um Rande 
in B. 

I Bero». To 5 BiotU V, <¥5. Berat*, tül S Berns. 70 10 Tac. G. dft 

11 Plnl i>. 11 i 10 Ptol. 152. ins 20 Birm. TO. Diod. /. 11 32 Tue. G. D . 

Berus. a. a. O. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 6. 



(il 



Iuno cognominata. Hebraei tum mortuo Toseplio in Aegypto lateres 
roquore coguntur anuis centum et quadraginta quatuor. 

Politur inde Gennaniae regno annos unum et quadraginta Van- 
dalus, antlior Vandalorum et Venedorum, quos primum genus Germa- 
s norum Plinius esse docet. partes eorum Burgumliones, Varinae, 
Charini, Gutones, Ptolomaeo Pliruguudiones, haud scio, an corrupte, 
Avarini, Chariones, G.vthoues dicti; trans Vistulam omnes liabitarunt, 
in ora sinus Venedici, ubi nunc consident; trans Vistulam Bolii, Bo- 
rusci, Massobii et liuiusmodi Venedorum gentes, quas et Tacitus, 
10 Ptolomaeus et Iordanus refert. Caeternm Vandali post mortem 
Theodosii Magui devastatis Galliis, Hispaniis, Romanis provinciis, 
Aphricam Cartliaginemque occuparunt, Burgundiones partem Galliai um, 
qnae adhuc retinet nomen, 

Decimus apud nos regnant Teuto. imperii eins anni sunt, septem 
io et viginti. posteri vero Teutones et Teutoni, Ptolomaeus Teutonarios 
vocat, proprium ac peculiare olim nationis, nunc autem commune 
gentis vocabulum. consederunt in litore sinus Codani intra Albis et 
Vist-ulae hostia, quae loca nostro aevo te.nent Leoburgenses, Mechalo- 
burgeuses, Pomeraui et Borusci cis Vistulam ; paulo post plura de hac 
20 natione narrabo. quidarn Teutonem esse Mercurium Germanorum in- 
terpretati sunt, cuius Cornelius Tapitus mentionem fecerit ; ego ut in- 
compertum mihi in medio relinqito. eius tempore natns est in Aegypto 
Moses ille dux Iudaeorum et legifer nobilissimus, colloquio familiari 
dei inmortalis. 

25 Postremus regum Gennaniae, quos Berosus enumerat, est Alemanus 
eognomento Hercules, conditor primus Boiorum. insigne eins leo fuit. 
causa cognominis; proinde alere leones gentilicium est principibus 
nostris. divus Hieronymus et Eusebius primum fuisse Herculem autu- 
mant. de eo plura in superioribus explanavimus, quae liic repetere 
:» frastra est, Alemanos proprie dictos, quae pars est atque pagus et 
flumen Boiorum, nomen etiam nunc retinens, procreavit. Celtae in 
commune omnes Germanos Alemanos vocare solent. 

Sub idem tempus fuisse perhibetur diluvium illud Deucalionis 
trimestre, poetis decantatissimum, proinde pueris vel in scliolis notis- 
35 simum. amnes non solum crebris ac continuis imbribus aucti, verum 

2 Euh. Chr. II, 20. 21 Sch. Daycycn Exesl . 12, 40. Gen. 15, 13 4 Büros. 
77. 78 5 X. h. IV, 00. Berns. 31 6 p. 200 10 Tue. G. 46. Ptol. 200. 201 

Ivril. 23 14 Berns. SO 15 p. 151 IG Plin. n. h. VII, 03. Paneg. 2 21 Tnc. 

G. 0. Ber. SO 22 Tac. G. 46 25 Berus. 82 28 Eus. Chron. II, 25 (?) 

31 Berus. 40. 



Digitized by Google 




«2 



Anna]«*. 



etiam obstrnrtis ti<»st iis meatilmsqne planiciem camposqne operuerunt. 
w-ii qnodam iniquo Cito seu spiritu ineluso a<- fnmiila caligine luetante 
et ad liliertatem exire nitente. intumefaeta tellus e^t. nam posteaquam 
vi-iiti pervicere eruperuntque, terra intremuit. apertis meatibus flimiina 
in prUtino-. alveox redieront imila quidera wulmit. sed gravius ignis s 
saevit; iiam exustione ronflngrationeque teirix in-eeuta gravi pestilentia 
qiKiqoi- conflietatum «Kt mortale genus jMietae iiicendium Phaetontis 
voealit. 

Kn etiani tempestate in Aegvpto Hebraei intolerabili ingo servi- 
1 11 t in preinnntnr feorum maiores sterilitate atqne ittopia laborantes i«> 
transxierant in Aegyptum rei fnnnentariae gratia tnm conim misertus 
deiiK eduxit ros ac liberavit eos de manu Clienciis regis Aegyptiorum 
Pont anno* dueentos qnindecim duce Mose, in qua eductione ostendit 
virtutem xuae niaiestatis dens. traieeit enim po]>uInm medio mari 
rubro, divino iussn vento noctu scindente aqnam, nt popnlus per sic- is 
cum gradi posset. qua re audita ( Ebeneres tyrannus Aegyptiorum cum 
magna xuorum manu insecutus est et mare adhuc pateus temere in- 
greKKUK coeuntiliu» aquis cum exercitn deletus est. Hebraei vero 
egressi in solitudine multa mirabilia vidernnt. nam nun sitmi pa- 
terentur , ictu virgae. rupe percussa prosiliit fons nque populumque 
reneavit. quo rursus esuriente caelestis alimenti pluvia descendit; 
quin etiam coturnices in castra eorum ventus induxit, nt non modo 
pane caelexli, sed etiam instructioribns epulis saturarentur. pro bis 
tarn divinis beneliciis honorem deo non reddiderunt, sed deptüsa iain 
Servitute, iam siti fameque deposita in luxuriam prolapsi, ad profanos r. 
Aegyptiorum ritus animos transtulerunt. cum enim Moses dux eornm 
aseendisset limntem atque ibi quadraginta diebus moraretur, aureum 
caput bovis, quem vocant ipsi Apin, quod eos signo praecederet, figu- 
rarnnt, quo pcecutn ac scelere olfensus deus impiurn et ingratuni po- 
piilmn pro merito jioenis gravibus adfecit; placatus tandem suppliciis ao 
solemnibusque precationibus, legem per Mosen dedit. 

Sed ad Hereulem, linde diverti, redeo. eidein conplures adsigttan- 
tur liberi. Noricus primogenitus. Hunims, Helvetius, Boins minimus 
natu, posteaquam mortuus est, fratres. uti fit, de regno contendnnt. 
Kliomus, qni tum trans libennm in Gallia imperitabat, propter dissen- as 
sioiiem fratrum regnum dividit , terminos jmperii singulis distribuit. 
Noricus int er amnes Danubium, Oenum, Draum Italiamqne Norieos, 
nntea Tauriseos dictos a Taurisco rege, quem Hercules interemit, 

S Ihr v». SH. Kim. II, äti — 38 30 Lact. hmt. IV, 10, 5 — 13; rgl. 1 'II, 13. 

■ ihn. -17. lunw. SS. !HI 35 Bcros. 103 J* 38 Amm. A 1, 0, 0. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 6. 



63 



prngennit, a se dato nomine, onines einsdem eardinis populis Heren- 
leam esse proleni, Plinins literis mandavit. quando autem plures fuisse 
Hercules pro vero constet, cuinsnam filius Norieus fuerit, ambigitnr. 
Schritovinus et Frethulplms tribnunt eum Lihyo Herculi Aegyptio, 
squi in Hispania interiit. Vitus Areopagus Graecorum Hercnli, ultimo 
pyratai-um duci vendicat. ine haud poenitet eorum esse sententiae, 
qui ipsnm ex Hemde nostro prognatum adtirmuut. opus Noriei est 
Noreia, urbs Tauriscorum. de qua ita Strabo narrat: Aquileia extra 
tines Venetiae est ; flumine ab Alpibus deseendeute distenninatur, per 
10 qnod sursuin navigatur stadia mille dneenta usque Xoreiam. ubi Cn. 
Carbo eonlatis adversns Cimbros signis re infecta diseessit ; eandem 
a Boiis oppugnatam Caesar, interiisse Tauriseis, Plinius refert. quidam 
Gone.iam esse autumant, quod neqne affirmare neque refellere in anirno 
est. Xerobergam quoque, quae diplomatibus et eaesaribus Noreioberga 
l'-est, ab ipso conditam esse tradunt a anales nostri; quam si interpre- 
teris, Noriei montem valet, quo nomine ab Otone nostro pontifice 
Fruxinensi nominari seiet. 

Hunnus Sarmatiam orientalemque tiermaniam tenuit, Hiinnos pro- 
creavit. quoruin sedes prima tuit (quemadmodnm Ptolomaeus deseribit) 
ai intra montes Amadocum et Alannin, aninem Borysthenem, Maeotim 
paludem interque Basternas atque Roxolanos. ibi Tartariae nunc 
conflnium caputque. 

Helvetius Istevones possedit, a quo Helvetii (lieti, qui inter Her- 
cyniam sylvam (quam Ptolomaeus Helvetiorum, adeolae nunc Nigram 
» vocant) inter Rhenumque et Moenum amnes (Tacitum sequor) tenuere 
sedes. deinde transgressi Rlienum in Gallia Belgien colonias deduxe- 
runt (Pomponium Welam diligentins legito), Helvetium et Aventicura 
urbes condiderunt, quae in Antonini itinerario ex conputacione 
passnnm Silestadium et Verona sunt, ad Rhodanum flumen (ines pro- 
o« moverunt, qui in longitudine millia passuum dneenta quadraginta 
(sicuti Caesar dimetitur) patebant; sub quibus secnndtim Strabonis 
etiani opinionem Drilwchi, Vangiones, Nemetes continentur, qui haud 
dubie, inquit Cornelius Tacitus, Germanorum populi. Hercynia quoque, 
ut Caesar deseribit, oritur in tinibus Helvetiorum, quam partem eins 

5 qui ante centum annos .1 Arepngus B 04 Hcrcynam A 11. B 

1 Flor, 115 2 1‘lin. 111. 134? 5 Brro». 22. 74 f> Veil Ampeck, C'lirrm. 

Buioar. lib. 1, c. 5 8 p. 214 12 Car». 1, 5 1‘lin. UI, 1.11 1-1 Tue. G. 3. 

Lir. pratf. 7 l‘t p.2öl 24 p. ISO 25 Gen u. 2S 28 p. KiS ;il Car». I, 2 
Strub. 11)3 33 Tue. G. ÄS 34 VI, 25. 



Digitized by Google 




Ann*les. 



(A 

nunc, nt dixi, Nigram Sylvam adi»-Ilare solemus. gessereqne continua 
Mia non cum Germanis. quemadniodnm Caesar aliis temere credidit. 
sed cum Rhetis, nti Strabo longe diligentius C’aesare narrat. naui uti 
t--t apnd Suetoninm, Pollio A-inius cunmentarios Caesaris parnm clili - 
genfer parumque integra veritate c»mp<>sitos putat. cum Caesar plaera- * 
que et quac |» r alios gesta erant. temere crediderit; et qttae per se 
vel consulto, vcl etiam memoria lapsns perperam ediderit. existimat 
rw;ri[>turnm et correcturnm fiiisse. 

L'lteriora ßoius possedit; hie Alemanos a patre conditos. Hermio- 
nnm non parvam partem. a se Boios nnnenparit. Manet adhuc, in- 10 
qnit Taritus, Boiemi nomen signatqne loci veterem memoriam. quam- 
vis mutatis cultoribus. prima itaqne Boiorum sedes fuit intra Herey- 
niam sylvam et extra, qua oecidentem Danubiumque spectat. Hercyuia 
ttylva eos pro nativo muro in moduui cordis citliaraeve mnnivit. qnant 
regionem ab ipsis adhuc Boiemiam cngnominainus, quasi tu dicas, i . 
Boiorum patriam et domum; id enim uostro sermone Boiemia declarat. 
condidit ibi Bubienum sive Boiobinum urbem, quae et Marobudum 
postea fuit, nunc Praga est. Boiemia eiecerunt Boios Snevi, Marco- 
mani proprie dicti, hos Zechi; natio est Venedorum, hoc est Sdavorum, 
adhuc Boiemiam possidens. inferius plura enarrahimus in terrio 20 
volumine. 

Extra Hereyniam inter amnes Danubium, Alemanum, Rliaedonessum 
contiguas sedes haliuerunt Boii, ubi adhuc nunc consident seque in- 
cunabula Boiorum incolere et teuere gloriantur, quemadmodum a nobis 
supra quoque conmemoratum est ; ibi Boioritus et Boiobergomum oppida; 25 
hoc Boium montem, illud Boiorum novale significat. ibi Vichto mons, a 
pinastris ita clictus, insignis partn quatuor flumiunm, quos ad quatuor 
coeli cardines profundit. Salas septentrionem petit, Moeuus oecidentem 
Holem, Aegra ad orientis orain tltiit, Xabus meridiein versus, in con- 
finio etiam Boiemiae Vindelicorum et Xoricorum inter confluentes w 
maximorum amnium Danubii, Oeni, Dlissi Boiodurum ab Boio eon- 
ditum existit ; Boii id tnrrim valet; Romani Batlmviam nominarunt. 
utrumque retinet nomen, corrupto tarnen licentia usus et vetustatis 
sono. 

Vitus Areopagus et quidam alii Boium ac Hclvetium post inun- x. 
dationem terraruin profectos esse ex Armenia seriptis prodiderunt, 

12 «icut et Patcrculus narrat am Itamlc in A 

•2 1, I 3 p. 206 4 Iul. 56 11 Tue. G. 2$ 13 Slrab. 293 14 Cars. 

VI, 10 IS Slrab. 290. YtU. II, 109 2t> FirhMyebirg 34 Tue. G. 2. Lir. V, 

33, 11 3.) Arnptck, Chr<tn. Iloiar. 1, G. 



Digitized by Google 




Lib. I, eap. 6. 



65 



qnos Moses pro idiomate hebraei sermonis Hevilah et Tobab voret, 
quemadmodnm Lybium Lehabim, Osyrim Mizraim, Sarmatam Hazar- 
rnoth, Histrum Tactan. Saum Saba, Adulam Hadoram adpellet; quis- 
qne pro ingenio sno demat vel addat fidem; nam quis rem tarn ve- 
» terem pro certo adflrmet? in huiuscemodi rebus niti coniecturis satis 
est, id quod interprelibus saerarum literarum in plaerisque licere video. 
hoc enim conpertum liabeo, imperitis facile imponere ambignitatem, 
quod conplura uno nomine nuncupentur, quae discernere nisi peritissi- 
ntis in promtu non est. multa proinde in uuum confundunt sepius 
• >o imprudentes; qnemadmodum. cnm accepissent a maioribus Boium fuisse 
tempore diluvii Deucalionis et imperitasse Hermionibus, similitudine 
nominnm decepti, credidere diluvium primum et Armeniam, ut notiora 
ipsis, fuisse. itidem liallucinati sunt de Norico et Hercule. 

Cuius filii dum Germania potiuntur, Moses fatiloquus et veridicus 
>'• dei interpres, vir consultissimus omnis divini humanique iuris, cum 
centum et viginti annos vixisset, ex hac vita migrat. quem et ethni- 
cis scriptoribus Beroso, Diodoro Siculo, Trogo Pompeio, Iustino, Plinio, 
Straboni, Iuvenali et plaerisque aliis notum esse reperio. Mosi suc- 
cedit Iesus, qui et Iosues (Hebraeis Ioschuah est); praefuit Iudeis 17 
io annos. hic Iudeos vi et armis iussu divino in Palestinam duxit, reges 
nnum et triginta occidit, urbes solo aequavit, gentes excidit, regna 
subvertit; in homines pecudesque et snpellectilem citra omnem sexus 
et aetatis rationem iure belli saevitum est, mulieres cum infantibus 
deletae. liinc genti dati a suprema illa maiestate quatuordecim prae- 
» tores ad Samuelem et Saulum (ut est in arcanis sacrae historiae) per 
annos trecentos novem et triginta. 

Eadem tempestate Coritus rex Italiae, nepos Libyi Herculis, 
mortem obiit. inter filios eius, Iasium in regno et Dardanum maiorem 
natu, ante regnum natum, ut infida est societas regni, paricidiale 
»o oritur bellum. Dardanus interfecto fratre Iasio profugus in Asium 
minoreui evasit, ubi Dardaniam condidit, quam nos regnum Troianum 
vocare solemus, ab restituto orbe anno octingentesimo duodetricesimo, 
a primordio regni germanici anno sexcentesimo nonagesimo septimo. 

Tum etiam ex Gotolandia, sinus Yenedici insula, (quae e regione 
*£ Vistulae amnis sita, ab aquilone Scandinaviam peninsulam spectat) 

1 Gm. 10. Sero». 16; 31 4 Tae. G. 3 5 Liv. I, 3, 2 18 Seros. 91. 

IHod. I, 94 u. o. Justin. 36, 2. Slin. 30, 11. Strub. 760. luv. XIV, 102 23 Jo». 
11. 12 25 Lib. lud. Act. 13, 201 26 Vgl. Spark, zu Lact. 1. IV, 6, 7 S. 

Sero». 228 22 Liv. I, 14, 3 31 Seros. 85—90. Lact. I, 23, 3 Beros. 87. 

Eus. Chr. 11, 32. (Hier.) 33. 

Ararrunra U- 5 



Digitized by Google 




66 



Annales. 



Goti, qui Dani, Daci et Getae sunt, rege Berico egressi ad Danubium, 
migrarunt in eas regiones, quas liostro aevo l'gri transdanubiani, 
transsylvani Septemcastrenses, Valachi tenent. regnatum ibi a Getis 
et Dacis usque ad Valentis augusti annuin quartum decimum. Hunni 
tum eos sedibus avitis eiecerunt. Getae a Romanis in Thracia con- s 
locati sunt, ubi avaiicia Maximi praesidis, fame coaeti rebellarunt et 
Romanos deinde variis cladibus adtrivernnt. 

Cap. 7 . Post filios Herculis apud nos regnasse reperio Ingeranmm, 
cognomento Herminium, filium Boii, eiusque nepotem Adalogerionem. 
Iugeramus condidisse fertur Hermeniam oppidum inter conflnentes to 
Nabi, Danubii et Rheni, quae postea translata in aliam ripam, fit 
Regiuoburgium. Adalogeropagum praefecturam Boiorum in tabnlis et 
instrumentis saepius reperio. coenobium eodem nomine etiam nunc est 
in Boiaria, cuius praesnl Voliphoganges Marius, philosophus et poeta, 
cui hos dedicavimus versiculos: is 

Tu bonis cantas avibus deumque,| Concinis vates meliore plectro; ) 

Tu crucem nostri domini deique | Rite salutas. j Possides templnm per 
amoena prata, | Qua rigat Vilsus speciosa vallis | Arva nec longe 
tenuis sub undas | Perditur Histri. 

Ingerami et Adalogerionis nnmina frequentissime in fastis refer- 20 
untur; ipsos more maiorum antiquis proavi celebrarunt earniinibus, 
quae in bibliothecis extant. 

Subsequuntur, quos patrio sermone adhuc canimus et Cornelius 
Tacitus enumerat, Laertes et Ulysses, hic Ulsiburgium in ripa Rheni 
a suo nomine adpellavit; in confinio Rhetiae et Noricorum ostenduntur « 
arma, Laertis fuisse incolae credi postulant. his imperantibus Gedeon 
praetor Iudaeis ins dixit. 

Et Venedi Cimbrique, qui etiam Cimmerii sunt (testibus Strabone, 
Plinio, Diodoro Siculo, Stephano Byzantino) seu ob inundationem oceani, 
seu ad exonerandam turbam praegravantem regnum domi, sive nt alii so 
scriptis mandarunt. latrocinandi more et cupidine praedae, rege Medo 
patrios relinquunt penates, novarum sedium avidi, ab ultimis terrarum 
oris proficiscuntur ^Egesippus discipulus apostolorum narrat, Germanos 
olim imperium orbis agitasse); pars in Hercyniam sylvam Boiemiae 
fertilissimae, ubi tum Boii (sieuti ex Eratosthene, Posidonio, Cornelio » 

1 Jord. 4 7 Eus. ti. Hier. II, 198. Jord. 26. Oro>. VII, 33 12 Rheni nie 

A «. 1). Der Regen ist gemeint 13 Adalachgau um Isar und obere Vits 15 Wolf- 
gang Mayer, Abt n m Aldersbach 25 Tac. G. 3 30 Flor. p. 60. Strab. 293. 

31 Air. V, 34 Strab. a. a. 0. Tac. Hist. IV, 73 34 Flor. p. 17. Uv. V, 37 
35 Cats. VI, 24. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 7. 



67 



Tacito praediximus) habitabant, transsitum facinnt. at Boii correptis 
armis agmineque facto illos adoriuntur atque finibns suis exturbnnt, 

Ciiubri a Boiis pulsi Dannbiuni transniittunt, in Illyrico, Norieo, 
Pannoniis Gallograecos Venetos in Italia (si Straboni creditur) con- 
s dnnt. alia vero nianus Cimbrorum Sannatis domitis ad orani Meotis 
lacus pontique perrexit; peninsulam Tauricam occupat. oppidum Cim- 
merium, quod et Gimbricum authore Plinio, extruitur; ab ipsis et 
Cimmerius Bospliorus nomen retinet; ibi nunc Tartariae inicium. 
Cimbrorum quoque uxores societate militandi viris coniunctae. maiore 
i* Europae parte subiecta, Asiae quoque nonnnllas urbes occupavere, ibi 
Epbesum multasque alias urbes condiderunt, Asiam deinde armis per- 
domitaui vectigalein fecerunt. 

Erant inter illas saeenlotes divinationis peritae, qnas patrio ser- 
mone Alirunas nuucupant. hae incinctae zonis, nudae pedibus, cauis 
is capillis linteaque tunica et alba veste, qnae subtus tibulis annexa erat, 
amictae, captivis per castra stric-tis occurrebant ensibus, quos ad hu- 
mum stementes, ad aereum pertrahebant crate rem, deinde eos in sub- 
lime tollendo iugnlum ferro aperiebant et profluente tum sanguine in 
craterem eventnm belli vatieinabantur. aliae dissecto ventre ex in- 
» testinis victoriam interpretabantur. inter proeliandum vero pell es ad 
carrucarum velamina extensas crebris pultabant ictibus, ingens stre- 
pitus cum horrore edebatur. Mazouas nos, id est viragines, Graeei 
Amazonas vocant. 

Referre operae precium est, quae Cornelius Taeitus, quo nemo 
i5 plura (qui quidem extet) de nobfe scripsit, in libro de situ et moribus 
Germaniae recitat. Germani (iuquit) aliquid sanctum et providum 
inesse mnlieribus putant, ad matres, ad coniuges vnlnera ferunt nec 
illae numerare aut exigere plagas pavent cibosque et hortamina bel- 
lantibus gestant. Memoriae proditur, quasdam acies inrlinatas iam et 
so labantes a faeminis restitutas. dotem quin etiam non uxor marito, sed 
maritus uxori offert. munera non ad delicias muliebres quaesita, 
nec quibus nova nupta comatur, sed frenatum equum et scutnm 
cum framea gladioque. in haec munera uxor accipitur atque invicem 
ipsa armorum aliquid viro adfert, ne se mulier extra bellorum Casus 
i5 pntet. Ipsis incipientibus matrimonium auspiciis admonetur, venire 
se laborum periculorumque sociam, idem in pace, idem in praelio 



7 Ex Ilenuolao de Cimbra insula am Sande in A 

2 Strab. a. a. O. 4 Strab. }>. 293 7 VT, IS 9 Strab. 294. Oben S. 23 

11 Iuetin. II, 4 12 ebcnd. 3 14 Iortl. 24 22 Strab. 294 26 Cap. 7, 8, 18. 



Digitized by Google 




68 



Annalcs- 



passuram ausuramque. narrat etiam Lucius Florus, in eo bello, quoil 
Imperator Caesar Augustus cum Germanis eorumque finitimis gessit, 
faeminas nostras deficientibus telis infantes ipsos humo adflictos in ora 
militum adversa misisse. nostro etiam aevo mulieres castra sequuntur, 
militum numerum aliqnando aequantes, damnosae magis quam viri. s 

De Cimbris et eorum uioribus fabulosa multa confinxere Graeci, 
poeticis magis decora fabulis quam incorruptis rerum gestarum monu- 
mentis. notissimi enim sunt eelebratissimique Graecorum annalibus 
Cimbri et eorum uxores Amazones; quorum et Homerus, omnium 
scriptorum Graeciae vetustissimus, meminit Cimbrisque Amazonas con- 10 
iungit, quas et Eusebius et Hieronymus et Plinius Pomponiusqne 
ilela Cimbris Germanisque addicunt. et Flavins Yopiscus in bello 
germanico ab Aureliano captas Amazonas et triumphatas narrat; 
Iordanum et Paulum Varnefridum praetereo, qni Germanas fuisse 
aperte dicit. Cimbros alii Getas Danosque, alii Scythas et Galatas, i=> 
quisque notiore sibi vocabulo nuncupant. id satis constat, conlecticiam 
mauum fuisse ex variis Germauiae magnae nationibus; Cimber nostra 
lingua pugnacem et latronem quoque valet. 

Post haec apud nos Brennus regnavit, de quo carmina vernaculo 
sermone facta legi in bibliotkecis. Bathaviae sepultum esse fama tonet, 20 
supra quam kaud longe Brennobergomum castellum atque gens per- 
durat, quasi tu dicas Brennonis moutem. huic filium adsignant, qui 
vulgo sit Hiccar (frequens etiam nunc cognonien), iu fastis Hichtar, 
scriptoribus annaliuin Hector, cuius filius Franco Franconas progenuit. 
ipsi a Cicerone cum Suevis numerantur, postea et Galliis et Roma « 
potiti sunt. Eorum virtus Romanum imperium in Germaniam trans- 
tulit, Varias esse propriorum noininum transmutationes experientia 
rerum magistra docet et antea ex Strabone admonui. 

Tempore huius Franconis, quarto ante Samsonis praeturam anno, 
decem annos cont inenter ad Troiam belligeratum est, quo bello niliil *1 
notius; vulgo etiam ignobili apud Germanos exist.it. idcirco reges 
Troianos paucissimis enumerare non pigebit, simul ut animadvertatur, 
nil kumanorum certum esse sceleraque nunquam impuneabire; scelesto 
semper, licet pede claudo, comes est poena. Primus apud Troiam 
regnavit Dardanus annos unum et triginta, cui filius Erichthonius ss 

22 Laertes, Ulysses am Bande in A 

1 Flor. 115 J. 7 Lir. pratf. 6 9 11. III, 189 12 Eus. II, 60. 61. 

Plin. VI, 35. Hel. I, 13 Aurel. 31 14 Iord. 7. 9 Pauli Bist. Ijingob. I, 15 

IS Festus p. 43 St. 21 Brennberg bei Boding 25 Ep. ad. Att. XIV, 10 (Scacvas, 
Frangones) 27 Vgl. lustin. 43, 4 28 II, A. 11 35 Bor. C. III, 3, 31. 



Digilized by Google 




Lib. I, cap. 7. 



69 



quinque et Septuaginta annos successit. ipsura snbsequitur Tros, a quo 
Troia nuncupata, qui, posteaquam potestatis sexagiuta explevit annos, 
regnum avitnm per manus tradidit Ilo, conditori Ilii nrbis, quam 
Troiam vulgus nnncupat. hic post quinque et quinquaginta annos 
s Laomedonta habuit successorem, patrem Priami; ille sex et triginta, 
hic qnadraginta regnavit annis. Priami filius Alexander, qui et Paris, 
violato iure hospicii Helenam, uxorem Menelai regis Graeci, hospitis 
sni, rapuit. graeci principes decem annis oppugnatam Troiam tandem 
dolo capiunt, igne vastant atque delent; alii dnmtaxat captam et 
io direptam, non eversam tradunt. ob uuius tum mulierculae atuprum 
Asia et Europa infestis concurreruut annis, terra marique varia proe- 
lionim fortuna invicem se trucidarunt, tot invicem data acceptaque 
damna, tot millia hominnm perierunt, tantum sanguinis hurnani etfusum 
est. regnatum est apud Troiam a sex regibus annos supra ducentos 
is septem et nonaginta. 

Scythas, Moesos, Amazonas, Germanos bello Troiano interfnisse, 
praeter rulgatissimam famam et leges imjieratoris Caroli quarti caesaris 
augusti, a quo provocandi ius non est, authores liabeo, quos sequar. 
et ut conquirere fabulosa ac fictis oblectare legentium animos procul 
,, gravi täte coepti operis crediderim, ita vulgatis traditisque demere fidem 
non ausim. vera enim (uti est apud divum Hieronymum) lex est lii- 
storiae, vulgi opinionem exprimere. mihi enimvero ad hoc opus con- 
ficiendum omnia experto, non adeo barbari maiores nostri fuisse videntur, 
qnin inmortalitati famae memoriaeqUe rerum suo more snisqne monu- 
s mentis consuluerint; quae si vestigiis et via, qua debent, accuratius 
inquirantur, ne hac quidem parte aut Graecis aut Romanis cedemus. 
ita ast profecto, quemadmodum scripsi ad Cliunradum Peuthingerum 
inreconsultum, licet reipublicae procellis obrntum, ista tarnen sedulo 
curantem: 

Foecunda vatum Roma fidem sibi | Fecisse fertur, si tua Peuthini | 
Virtus celebrasset iiarentes, | Non taciti premerentur Orco. 

Quis porro tarn animo coinmuni lenique erit, qui non stomachetur 
in tanta hominnm ignavia, praecipue eorum, qui sibi literarum princi- 
patum aummunt et rerum habenas mordicus tenent, cui non moveat 
R socortlia bilem, plaerique cum nihil laude dignum gerant ipsi, laudari 



32 Das flgd. von Quis — subncctam in B eingelclammert. 

I Berns . 215 7 Archil. de temp. (Beros. p. 215) ; vgl. Eus. Chr. II, 32—53 

13 Tac. O. 37 14 lustin. XI, 14, 2 16 Eus. II, 52. 53 21 Hier. III, 2 d. 

(adv. Ilelv. de p. r irg. b. H. in.). 



Digilized by Google 




70 



Annalcs- 



quoque ineptum pntant; invitus refero, veritas odinm parit, (licam 
tarnen. Proxima Angilostadium saxa Romanis literis inscripta effossa 
sunt ab agricolis, ab ipsis et servantur et ostendnntur. actum est 
etiam nomine principum cum bis, qui sibi urbis et gymnasii proceres 
videntur, uti ea monumenta Angilostadium deveherentur inlustrique & 
loco ac couspicuo conlocarentur. sed surdis cantavimus, qui etiam alio 
lmiuscemodi lapide (qni cuiusdam opera in Dannbio Angilostadium 
vectus) universis in humum literis privati hominis ossa contegi per- 
miserunt. adeo agricolis nostris plus cordi sunt virtutum praeclara 
monumenta quam istis scholasticis, hoc est, umbraticis declamatoribus io 
sordidisqne pecuniae et anrae popularis mancipiolis. Minim tarnen 
est, cum omnia sibi permittant, quam in alienis libris ingeniosi sint 
«juamque obtrectatione alienae scientiae famam sibi aueupentur. Nemo 
de simplicitate mea conqueri potest nisi qui de se ipso male senserit. 
sed longius a suscepti operis materia devecti sumus. ego ouiissis u 
vitilitigatoribus reliqua subnectam. 

Qninam reges post superiores Germaniae Boiariaeve imperitaverint, 
quaerere distuli; nec enim fas est scire omnia. apnd authores, quos 
ego quidem evolverim, nihil certi de Boiis usque ad Tarquinium 
Priseuni regem Romanorum scriptum reperio. si quid praeclari gestum 20 
est, id in commune tum Galli, nunc Germani sibi vendicant. de qnibus 
pro rei dignitate perscribere mains est, quam vires meae ferre pos- 
sint. et huinscemodi sine exactissima Germaniae partinmqne eius per- 
lustratione tentare insania est. quae graeci latinique, licet bestes 
nostri, rernm scriptores, de nostris maioribus literarum memoriae con- 
mendarint, quam paueissimis potero, magis indicabo quam narrabo. 
quod si quis ea dumtaxat, queniadmodum referuntur, in libruin trans- 
ferre velit, mains profecto opus conficiet, memoratu digniora, certiora 
verioraque afferet, quam quidam uostratium, ut ita dicam, chronicari- 
orum, qui ex professo lianc operam condieunt. 30 

At quoniam in Gallos incidimus, de ipsis, quid gravi ssimi sentiant 
authores, non fiierit alienum absolvere in eoqne paululum conmorari. 
prisei annalium scriptores (sicut Ephorus et Strabo, graves in primis 
authores, in libro primo de situ orbis tradunt) omnis jMipulos subiectos 
aquiloni Xcythas, occiduo vero soli tum Gallos Galatasve, tum Celtas 35 
aut Celtoscythas in communi cognominarunt. quamobreni in annalibus 
fere apml eos praecipue scriptores, qui ante romanos imperatores 
vixerunt, Germani haud aliter quam Celtae et Galli Galataeve ad- 

11 Hieron. Ep. (10, 8 12 Plin. n. h. prarf. 30 16 Plin. a. a. 0. 32 

18 Hur. C. IV, 4 30 Plin. n. Ii. pr. 0 33 Stroh. 34. 33. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 7. 



71 



pellantnr. Aristoteles Stagirita, veritatis diligentissimus interpres, in 
libro secundo meteorologicon Celtis Histrum, qul ßermauoram est, ad- 
tribuit. Diodorua Siculus in libro sexto regionem inter Rhenum, Da 
nnbium, Scvthiae conterminam, ubi et Hercynium iugum est, Galatiam 
s Magnam, uti Ptolomaeus Magnam Germaniam, nuncnpat. Teutonas, 
Cimbros, Boios band dubie Germaniae gentes Sallustins, Titus 
Livius, Cornelius Taeitus, Festns Gallos, Appianus Alexandriuus 
Celtas nominat. Sextus quoqne Ruffus. vir consularis, qui ad Valen- 
tinianuin iniperatoreni scripsit, non aliter quam Gallos Germanos vocare 
1» seiet. Gallos quoque, qui Romani incenderunt, Delphicum templum 
spoliarunt, in Asiam profecti sunt, Teutonas Germanosque fuisse, 
authores liabeo Diodorum Sicnlum, Appianum Alexandrinum, divum 
Hieronymum, Gotofridum Viterbensem, qnemadmodum et vernaculis 
apud nos annalibus proditur et carminibus antiquis celebramus. 

» Compertnni ego habeo, Gallicam linguam eam vocari, quae mo<lo 
est Teutonnm. Cato, Plinius, Sextus, Festus, Pompeius, Diodorus 
Sicnlus Padum, Bodincnm, Bulgam, Bergomnm, Cimbrnm, Emporedum, 
Rhedam, Pyrenen, cervisiam docent gallica esse vocabnla et valere 
piceam, ftAdum, montanam nrbem, saecos scorteos, latronem, equorum 
» domitorem, currum sive rotas, conbustum, potnm ex liordeo, qui sit 
in Aegvpto zitum, in Hispania celia, in Gallia cervisia. bis omnibus 
vocabulis Teutones adlmc utuntnr ipsisque valent, quemadmodum ab 
illis refertur scriptoribus. adde, quod omnia nomina propria populorum, 
regnm, ducum (quos authores rerum Gallos vocant) germanica teu- 
tonicaque sunt et adhuc usurpantur, sicuti Sigovesns, Bellovesns, Lu- 
tliarius, Viridomarus, Britomarus, Brennns, Thessalonus, Tectosaces, 
Trocini, de quibus abunde supra in inicio explanavimus. 

Libet docere, quod perquam paucis cognitum esse animadverto. 
Ioannem Stabium, Cbunradum Celtim, vates absque odio ostentationis 
*> nndecunque doctissimos, quos ob eruditionein imperator Maximilianus 
caesar augnstns in aulam ultro accivit, in ea esse opinione audivi, 
(piam referam. quemadmodum Belgae, pars Celtarum, adhuc germanica 
loquuntnr, ita caeteros Gallos non alia lingna quam Teutonum et Ale- 

33 Zu germanico loquuntnr : Ita mihi quoque retulit cardinalU Salisbur- 
gtnaia [ Mattheus Lang, Cardinal s eil löll, Erzbischof von Salzburg 1314 — 1340] in 
aula imperutoris Maxiuiiliani, a Gallo pcrito quo id audivisse Randbemerkung in A 

2 .-i riet. Meteor. I, 13 3 Diod V, 33 5 p. 147 fg. 8 Satt, lug. 114; 

Liv. V; Tae. O. 38; H. IV, 73; Fat.p. 36. 43; App. 35. 434. 464 Bk. Brei-. 6 1 
13 Diod. F, 33; App. 34. 435. Hitr. eumm. in Gal. II prooem. 21 Plin. III, 133. 
135. 133. XXII, 164. Fest. p. 35. 43; Diod. V, 33 ? vgl. Berns. 36. 



Digitized by Google 




72 



Anna] cg. 



manorum (uti vocant) esse usos. hnins rei baec maxiina Latent do- 
cnmenta, quod Strabo Germanos quasi legitimus fratres coguatosque 
Gallorum legibus, moribus, lingua interpretetur, quod etiam Julius 
Caesar narret, se per interpretem colloqui Gallis solitura, Arionistum 
vero regem Germaniae usuin absque interprete esse gallica lingua. & 
nostrates insuper historici in tris dividunt partes galliam: romanam, 
Teutonum et gallograecam. Narbonensis verius Italia est (ait Plinius), 
ineolae se Italos etiam nunc esse contendunt. Celtae Aquitani ob 
longinquam servitutein, qua a Romanis oppressi fuerunt, in romanos 
ritus transfurmati, umplius propriae linguae memoriam non servant, 10 
romane corruptissimo tarnen sono loquuntur. Tentones , Belgae et 
Germani sunt Cisrheuani. Gallograecia Illyricum, Pannonas, Xoricos 
complectitur, quod proxima fuerit Graeciae. nec me fugit quosdam 
aliter sentire de Gallograeeis, sed ego domestica sequor testimonia. 

Denique pliilosophi Gallorum, bardi druidesque pulsi a Tiberio et is 
Claudio imperatoribus romanis ex Galliis, in Germaniam Magnam 
Irans Rhenum tanquam ad cognatain et eiusdem sermonis gentem trans- 
migrarunt. Caeterum Gallos atque Galatas a candore corporis dictos 
esse quidam literis mandarunt. inter quos est et divus Hieronymus 
in coumentariis in epistolam divi Pauli ad Galatas; suae sententiae so 
authores citat Lactantium, Sibyllam, Marcum Varronem, cunctarnm 
antiquitatum diligeutissimum perscrutatorem. unde poeta: Tum laetea 
colla Auro innectuntur, potuisset (inquit divus Hieronymus) dicere 
candida. idem patrium Galatarum sertnonem eum esse adfirmat, qui 
sit Trevirum, quos esse Germanos palam et manifestum est. Appianus a 
vero Alexandrinus narrat, Germaniae et fiuitimis regiouibus imperi- 
tasse quondam tres fratres: Gelten, Gallum sive Galatam, Illyrium, 
qui GVItas, Gallos, Illyricos condiderint. adliuc nobis sane Galli nomen 
crebrum sacrosanctumque est, nt qui eo nomine divum colamus, cui 
et urbem coenobio insignem maiores nostri consecrarunt. est et pagus so 
et tribus in inferiore Boiaria, ad utrauque Danubii ripam, in diplo- 
maiibus caesarum Keltege, hoc est Celtis terra nuncupatur. nomen 
urbi etiam facit et regiae sitae ad hostia Aleinani; vulgo Chelami, id 
est Celtae domus vocatur, patria Leonardi Aequi, Boiorum doctissimi 
iure consulti et inter nobiles eloquentissimi et inter eloquentes nobilissimi. :» 
illtid praeterire non debeo, Gallos plaerosque ortos esse a Germanis; ita 
ipsi Galli apnd Caesarem referunt; et Marcellinus ait, Gallos ex 

1 * Strab. ]>. 230 4 Cacs. b. O. I, 47 7 l’lin. n. h. II f, 31 16 Plin. XXX, 

13. Surt. Clmiil. 23 20 II, pr. 25 -4pp. ]>. 423 30 *S7. Gallen 34 Leonhard 

r. Lek 3" Cat». II, 4. .4mm. A’ V, 9, 



Digitized by Google 




Lib. I, eap. 7. 



73 



(ractibus transrhenanis oriundos esse, indigenas qnidem partera habi- 
tasse. hoc satis quoqne constat, quemadmoduin post liatum Christum 
longo tempore Germaniae coniuncta Gallia fuit ex Germaniaque ortis 
regibus paruit. ita ante Christum natum Germanis obedisse priucipibus 
5 uuumque regnum, unum imperium cum Germania fuisse, authores sunt, 
nam et Romani (uti scribit Tacitus et Caesar) Galliam intrarunt vooati 
a Gallis contra Germanos. pars Celtarnm, Belgae vero omnes, Bnr- 
gundiones, Nordomani, Franci ex Germania migrarunt, in Gallia sedes 
collocanuit, quas adhuc tenent Germanicisque cognominantur vocabulis. 
used ad rerum gestarum ordinem redeo. 

Eusebius et divus Hieronymus in chronicis annotarnnt, Cimbros 
et Amazonas coniunctis copiis arnm Asiae intulisse post captam 
Troiam, tempore Sauli primi regis Indaeorum, quemadmodum ante 
captam Troiam partem inagnam Europae, non parvatn Asiae tributariam 
u vectigalemque fecenint. ubi coniunctim eos enumerant rerum authores, 
id quod paulo ante narravimus, in Asia Cimbros et Amazonas condi- 
derunt. hniusmodi plaeraque bella poetieo more velata mysteriis 
fabularum apud nos patrio sermone et numeris scripta leguntur; 
populäres nostri heroum codicem, quod heroum Germaniae gesta con- 
io tineat, cognominant. versus sunt Ovidii : 

Exit in inmensum foecunda licentia vatum, 

Alligat. historica nec sua verba flde. 

Mea qnoque memoria imperator Maximilianus caesar augustus 
more maiorum fabulis res gestas suas velavit et omnem vitae seriem 
23 carminibus et patriis et latinis, nominibus coufictis, celebrandam 
cnravit; Teurodancum vocant. rursus coeptae rei seriem prosequar. 

Tarquinio Prisco Ronme regnante Ligures, Insubres, Suevi, Senoues, 
Sycambri, Cimbri.Chamani aliaequeGalliae et Germaniae Magnae gentes, 
dnctoribus Belloveso, Sigoveso, Medone, Helitonio Alpes hactenus in- 
» superabiles trausgressi, Italiae sese superfnndnnt. deinde Boii (quorum 
maxima pars erat) pulsi Boiemia Hercyniaque a Marcomanis, Sueviae 
populis, vestigia priorum rege Ciconio subsequuntur. cum iam inter 
anmem Padum Alpesque omnia tenerentur, Pado traiecto ratibus, non 
Ethruscos modo, sed etiam Umbros veteres colonos agris pellunt, An- 
is conem usque omnia occupant. cis Apenninum se tarnen tenuere. 



20 Brcnno, «icuti adhuc apud iios eauitur am Rande in A 

6 Tor. H. IV, 73. Cars. I, 31. VI, 13 11 II, GO. 61 15 Diod. V, 32 

19 Dan (h utsche Hcldenbuch 20 Am. lll y 12 27 Liv. V, 34 29 Liv. V , 34. 35 

30 P/iw. X.U, 5 32 Liv. V, 35 35 eb. 



Digitized by Google 




74 



Annalca. 



Condidenut Mediolannm, Ticinnm, Comnm, Brixiam, Veronam, Ber- 
gomum, Tridentum, Vicetiara, Mutinam, Parmam, Bononiam, Laudem 
Pompeiam et alia plaeraqne oppida instaurarnnt. Boiornm tribus fuisse 
centum et duodedm, auctor est Cato, Plinius recitat. Fluvius eorum 
Ptolomaeo teste llubico, finis tum Italiae, lacus Benacus et Larius, s 
qui Gardae et Comensis, et Ravenna, Bononia ca put fuit, ipsis Boio- 
bonia dicta, sicut quidatn literis scriptum reliquerunt. in Suevoruin 
vernaculis annalibus canitur, Brennutn dncem suum centum ac decem 
annos cum Romanis belligeratnm, sex urbeis in Italia ab eo conditas 
esse, Hochosenam, Teutonicam Senam, Veronam, Brixiam, Ticinnm, 10 
Mediolannm, eo tempore, quo Romae capitolium conditum sit ; alioqui 
in vetusto Sexti Festi Pompei exemplari in menbranis manuscripto 
lego, Mediolanensem agrum Boiis adtribui. idcirco has gentes pro- 
miscue habitasse in Italia cisappenina verisiinile est. nam et Plinius 
Lauderu Pompeiain a Boiis trans Alpes profeetis conditam refert. is 
habitaruntque Boii Galliam Togatam, quae est sub Apenino Padoque 
amne, a Placentia usque Ravennam atque Rubiconem Humen, ultro hoc 
Suevi Senones, qunrnm caput Senagallica. 

Causa in Italiain veniendi sedesque novas quaerendi intestina 
discordia et assiduae domi dissensiones fuerunt, qnarum taedio in 20 
Italiain migrarunt. traditur tarnen quoque fama, haue gentem dnlce- 
diue frugum, maxi me vini, nova tum voluptate captam, Alpes transisse 
et invexisse in Galliam et Germaniam vinum inliciendae gentis causa 
Aruntem Clusinum, ira corruptae uxoris, ab Lucumone (cui tutor is 
fuerat) ipso praepotente iuvene et a quo expeti poenae (nisi externa 0 
vis quaesita esset) nequirent. hie Anus transeundi Alpes gentibus 
bis dnx et anthor fuit. produnt alii, hanc primam habuisse causam 
oppugnandae Italiae, qnod Helie.o ex Helvetiis civis eorum fabrilem 
ob artem in Italia conmoratus fleum siccam et uvam. oleum ac vinum 
remeans secum tulisset. porro Thusci duce Rheto avitis sedibus a» 
amissis Alpes occupavere et nomine ducis Rhetionim gentem condi- 
derunt, quos loca ipsa elfe rar unt, ne quid ex antiquo praeter sonum 



3 Vide Ptoloinaenm de Suevorum et Boiorum urbibus in Italia am Ramie 
in A; ebendort : Asi. (?) et Seinnonutn, Senam gallieain, Fanum Fortcrnae, I’i- 
»au rum, Ariminum 10 InbabiturunO|ue — Senagallica fehlt in B 

2 Iwitin. 20, 5 3 Plin. III, 124 3 Plin. III, 110 ä Ptal. 176 8 Ani'A 

in dir Kaiscrchrnnik (cd. Massmann. V. 272, 704 7) heisst Rrennus Schuahenherzog ; 
Aventin muss aber hier eine andere Quelle meinen 12 Fest. p. 36 21 lustin. 

XX, ö Lir. P, 33 27 Plin. n. h. XII, 5 32 lustin. XX, 5. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 8. 



75 



lingnae nec eam incorruptum retinerent. de Rhetis plura in stib- 
sequenti volumine narrabilntur. 

Dum autem kaec in Europa gernntur, in Asia Hierosolyma, 
Palestinae urbs peculiariter deo inmortali consecrata, ob scelera et 
i impietateni gentis a rege Babylonio eversa sunt, reges trucidati, oculis 
privati captivique cum populo abdncti sunt Babylonem. regnatum est 
iu Palestiua post »raetores annos quatuordecim snpra quiugentos. 

Cap. 8. Qnoniam ad mentionem Babyloniorum rentnm est, quos 
eüam Assyrios reges cognominari reperio, altius liorum primordia re- 
in i>etam in gratiam eorurn, qui recte in diviuis literij pliilosophari per- 
cupiunt. quatuor esse regua fatalia summaque mundi imperia (quas 
graeco vocabulo monarchias vocant): Assyriorum sive Babyloniorum, 
Persarum, Graecorum et Romanorum, in sanetae religionis annalibus 
traditur; quae quatuor metnllis, auro, argento, aeri, ferro comparantur. 
“rectores komm cepere urbes, nationes subigere, libidinem dominandi 
causam belli habere, maximam gloriain in maximo imperio putare. 
caeteri reges sine cupiditate vitani agitabant, sua cuique placebant. 
de quatuor online dicam. 

Regum Assyriae duo genera fuerunt. primi illi proles Semira- 
-•omidis sunt et Nini, qui alio nomine Assur clictns est et neiais fuit 
Nembrothi, filius vero Beli. Assyrios et urbem ibi Ninum condidit; 
liaec a sacris vatibus Ninive vocari solet; ubi regnatum est annos 
inflle trecentos quinqnaginta duos. postremus Nini regnavit Tonoscon- 
coleros, qui Graecis est Sanlauapalus, vir muliere corruptior, cibo po- 
a tuique inmodice deditus ; inter scortorum greges effaeminabatur, raro 
in publicum prodibat. contra kunc Pkulobelockus, Babyloniorum dux 
(quem Diodorus Belosum noininat) conmunicato consilio cum Arbacto . 
sive Arbace, quem rex Meilis praefecerat, clanculum coniurat. erat 
ille inter sacerdotes (quos Babylonii Ckaldaeos vocarunt) indytus in- . 
■»sticia religioneque, conscius futurorum peritusque astrorum. is tum 
exitium fatale Sardanapalo urbique inminere aperit, socios ad arma 
cohortatur, gentes ad defectionem sollicitat. ubi satis virium compa- 
ratum, Nini iuxta Euphratem Sardanapalus obsidetur desperataque 
salute in regia pyra extructa reclusisque in medio pyrae uxoribus et 
“ eunnchis, se, et divitias ultro in incendium mittit atque cum tota regia 
et omni suppellectile conflagrat. post kaec Belockus cum Arbacto 

1 Lin. V, 33 8 Zum fli/d. reri/l. Justin.; Ensch, chron. I, II; Berus. 219 
bis 222. 234 17 Soll. Cat. 2 27 Diod. II, 23—23 36 lustin. I, 3. Diod. 

a. a. O. 



Digilized by Google 




76 



Annaks. 



regnum, quod virtnte sua partum erat, (lividit, Arbactnm Persis prae- 
fieit, ipse Assyrios occnpat regnique sedein Babylone constituit. posteri 
horum. alte rum regum Assyriae genas, usque ad Cyrum Darinmqne 
reges Persarum annos quatuor supra trecentos potiti sunt rernm. ipse 
Phulobelochus Palestinam, quae Samariae. lute est Israelis regibus » 
parebat, gravi admodum tributo adtrivit. ab ipso regnum mercatus 
est Manahes mille talentis argenti. Lege, si libet, saerae historiae 
libros, quos regnm inscribere solent, unde haec. excepimus. 

Belocho, qui regnavit annos octo et quadraginta, snocedit filius 
Teglatophulassar annos qninqne et viginti; evocatus in auxiliuiu ab i« 
Acliaz rege Iudaeoiunn, regem Syriae interfeeit, ßalilaeam parteniqne 
regnm Samariae in Assyrios transtnlit post hnnc Salmanassar guber- 
nacula tenet annos septendecim, Samariam subiecit ; deeem Indaeornm 
tribus ab ipso captivae in Medos et Assyrios abdnetae sunt, regnatum 
est in Samaria dneentis uno et quinquagiuta annis. post lata Solo- is 
monis regis Hebraeorum (nt pro necessitate saerae historiae reges 
Iudeae explicem) Hebraei in duas divisi factiones, ex uno imperio dno 
feeere regna. proles Indae Beniaminqne filium Solomonis seenta est, 
caeteri vero (nt qnibus depraecantibus servitutis iugnm a patre itnpo- 
sitnm graviora consilio adolescentum minatus fuerat) ab eo deficiunt, 20 
sui corporis regem ereant. illud regnum Indae, hoc Samariae sive 
Israelis posthae dictum est. caput illius Hierosolyma, huins Samaria 
fuit. nec temere offendes, ubi tanta rerum fortunaeqne vioissitudo; 
tarn crebro reges mutati cum stirpeque ob impietatem suam radicitns 
exeisi sunt. Saepius faine, sae]>ius pestilentia laboratum est, saepins 25 
hostis obtrivit. clausa etiam coeli beneficia ingrato popnlo, pii vates 
et sacerdotes (qui mandato dei inmortalis, patris indulgeutissimi ad 
insticiam verumque cultnm hortabantur) non solum non anditi, verum 
crudeliter intereinpti sunt, causa horitm malorum non minima pravi 
•sacerdotes fuernnt, qui sub praetextu religionis popnlum fallebifnt, legem so 
interpretando (quemadmodum et nostro aevo fieri solet) suis maioribns 
aptarn faciebant. ad ultimum plaebes (quae fere regenti similis est) 
capta, in Medos, Assyrios transmigrare iussa, poenas contemptae re- 
ligionis dedit. 

Sennacheribus postea filius Salmanassaris regnum accipit, cuius ss 
Uerodotus quoque mentionem facit. is odio prosequebatur Hebraeos, 
contra Ezechiam regem liulae, principem pientissimum, arma movet, 

15 In A folgt, unterstrichen : ltoiuamun tarnen iui|>eriuni Kumulus auctor 
urbis coudidit. 

S 4. Buch dar Könige, eap. 15 flgd. 2U Lact. Inst. 1Y, 11 36 Herod. II, Hl. 



Digilized by Google 




Lib. I, eap. 8. 



77 



Hierosolyma expngnaturus. at nocte una in exereitu eius centum 
oetoginta quinque millia hominum divinitus extincta sunt, ipse turpi 
fuga domnm elapsus septimo regni anno in templo a propriis filiis 
tmcidatur. regnat deincepa Assaradon, qui et Assenaphar, decem 
5 annos. in Samariani Medos, Babylonios misit, qui terram colerent, ne 
deserta habitationique hominum minus idonea redderetur fieretque la- 
tibula ferarum. excipit Assaradonem Merodachus eognomento Baladan, 
tennit regnum annos duos et quinquaginta. ad Ezechiam superiorem 
cum muneribus legatos mittit exploratum, quidnam portentnm sibi 
wvellet, quod tum acciderat. Ezechias laetaliter aegrotabat, cui de- 
speranti salutem complorantique fatum suum inaiestas aeterna quin- 
decim annos adiecit. et diem praeter natnrae legem liaud seio quot 
horis longiorem, certissimum condonatae vitae documentum, p’roducit. 
sol iussu authoris naturae retrorsum orientem versus tendens cursus 
iä iterat relictos, longissimum diem mortalibus ministrat, id fama divul- 
gatum est animadversumve a Chaldaeis. 

Annos deinde nnum et viginti praefuit Babyloniae Benmerodachus. 
is Manassen regem ludeae omnibns flagitiis sceleribusque inquinatis- 
simum (nt qui Esaiam prophetam serra lignea conseetum crudelissiuie 
» necaverit) vinctum Babvlonem duxit; ubi eidem post tot adversitates 
resipiscenti et adfirmanti profitentique, se non amplius peccaturum, 
supremns deus, pater indulgentissimus (qui purgari homines a peccatis 
maxime cupit) non solum veniam omnium criminum donavit, verum 
rursus quoque ad imperii cnlmen ipsum evexit, quo foret inlustre di- 
25 vinae clementiae inonumentum. 

Benmerodacho succedit in Assyria annos quinque et triginta Na- 
bocodrosus (ita enim Strabo eum adpellat, qui sacris literis est Na- 
buchodonosor), contra quem Nechao rex Aegypti usque Euphratem arma 
movet et Iosiam, religiosissimum ludeae regem, Babyloniis foederatum,* 
» occurreutem hostiliter praelio occidit. deinde Ioachaz filium Iosiae, 
quem populus regem iusserat, vinctum cathenis in Aegyptum deportat. 
centum talentis ai'genti et talento auri terram muletat, quod tributnm 
viritim exactum est, regnumque vendit fratri huius Ieboiakym sive 
Heliakym, quem enim Hebraei Heliakym, Syri Heli, Aegyptii Iehoia- 
» kym, vulgns Ioakym vocare solet. verum rex Babylonius conlectis 
copiis iuxta Euphratem Aegyptium caedit, fundit, regi Aegyptio ma- 
ximam partem regni auffert; Palestinam deinde tributariam facit 

27 Xabuchodouosar B 29 Babylonis B 32 st. argenti egypti B 
33 et 34 Ichoiakim B 34 Heliakim B 37 quarto anno Ioakymi am Ramie in A 

15 Yergl. Horat. Carm. I, Hi 20 Eta. I, 204. Lact. IV, 11, 12. 



Digilized by Google 




78 



Annales. 



victorque Babyloniam rediit, regnum per manus filio tradidit, qui Xa- 
bocodrosus Magnus adpellatur Herculique a Chahlaeis praefertur; po- 
titus est rernm annos quinque et quadraginta. 

Ei rex Iudeae cum «bedire detrectaret, ipse Palestinam armis 
invadit, Hierosolyma expugnat, Ioakym vinctum eathenis Babyloneui 
missurus, mutato consilio ante moenia urbis trucidat. templi instru- 
menta, gazam omnem donmm defert, in fano suo Babylone locavit. 
Interim Iehoiachin, filius superioris Iehoiakym, annos natus oetodecim, 
regnum invadit Palestinae teuetque mensis tres, dies decem. Baby- 
lonius enim rex octavo regni anno copias rursus adversus Palestinam 10 
mittit coeptaque est urbs Hierosolyma obsideri, subsecutus est et rex 
cum novo milite. sed Iehoiachin consilium secutus Bieremiae vatis 
divini cum matre et purpuratis Ezechiele propheta, cum famulicio ultro 
sese victori pennittit; qui omnes relegati sunt cum gaza regia Baby- 
lonem in carcereque servati. caeterum Xabocodrosus Palestinae regem »s 
dedit Sedechiam, filium Iosiae, patruum huius Iehoiachin, quem vulgus 
Ioachin vocat. verum Sedechias domum redeuntibus Assyriis, inmemor 
beneficii H iereiniaeque legati dei monita spernens, Babylonio regi ser- 
vire recusat ab eoque deficit. Xabocodrosus ubi hoc accepit, continuo 
cum exercitu hostilique animo in Iudeam proficiscitur, Hierosolyma 20 
biennio circumsidet, tandem expugnat, Sedechiam regem luminibus 
privat, urbem cum templo succendit, moenia dirui, solo aequari iubet; 
populus (praeter paucos admodum vinitores et agricolas et quos fuga 
servavit) captus, abductus Babylonem in exilium impietatis poenns 
gravi servitio pependit. factum est id undevicesimo regni auno Xa - & 
bocodrosi Magni. in Daniele propheta et Hieremia plura de hoc rege 
scripta oftendes; me indicare huiusmodi satis superque est. 

Amilinus Evilomerodachus Xabocodroso parenti succedit. primo 
regni anno loachinum e carcere eripit in precioque habet, regiae 
mensae convivam adhibet; vitam proximam regiae maiestiiti degere »> 
pennittit, eidem annonam et vestimenta tribuit. Xeri tum ei cognomen 
populus indidit, quod lucerna Davidiei generis, quae videbatur extin 
guenda, in ipso readcensa sit. quamobrem hymnorum sacrorum carmen 
octavum et octogesiuium factum est, gratiae inmortali deo actae bo- 
nisque omiuibus et votis , precationibus etiam solemnibus celerior ss 
Messiae adveutus efilagitatus est. 



2 sicut Hiereiuias, fortia in forteni impcgit ; ambo eonciderunt, anibo cotii-m 
anno decesscre am Hantle in A 5 Inakiin H 13 Danielo folgt am Hantle in A 
17 vocant B 33 in ijiaa rc adcenaa B 



Digilized by Google 




Lib. I, c»j>. S. 



79 



Decessit Amilinus regni anno tricesimo, tribus relictis filiis, qui 
imperium tenuerunt annos non amplius quatuordecim. primus Regassar 
nomine tres regnavit annos, alter Labassarodaclius sex, Balthassar 
tercius quinque. tum Cyrus et Darius, annos natus sexaginta duos, 
5 fratres, filii Asneri Histaspis Medi, devicto Apanda (Graenis est 
Astyages) rege Medonnn et Balthassare hoc interempto imperium ad 
Persas transferunt, regnum Medorum et Babyloniorum solvunt. qua 
tempestate Romae exacti reges sunt ob stuprtim inlatum Lucretiae. 

Persarum reges pro necessitate sacrarum literarnm paucis conmemo- 
io rabo. Metasthenem Persam sequor, qui rerissime de bis tempore Alexandri 
Magni prodidit. Cyrus et Darius authores regni Persarum ex aequo 
regnarunt in Perside annos duodecim, Babyloniae duos, mortuo tum 
Bario Cyrus solus annos duos et viginti. ipsi primo anno, quo Ba- 
byloniam coeperunt, Hebreos, qui iam Septuaginta annos exularant, 
is publico edicto restituunt solo natali templumque caelesti numini 
restanrari mandant; sumptus publice a regibus ex ftsco praebiti. 
Iudaei igitur dnce Baracbia, quem Zorobabel vocant, soluta cap- 
tivitate in Palestinam laeti migrant. nec mora e vestigio aram, ubi 
sacrificarent aetemae maiestati, construunt. cumque iam anno altero 
» fundamenta templi iecisseut opusque surgeret, Darius rex decedit. 
finitimi ob gentile adversus ludaeos odium eos ab ineepto vi proliibuere. 
longius aberat Cyrus, quam ut adiri posset; subacta eniin Asia et 
universo Oriente in potestatem redacto Scythis bellum intulerat. 

Erat autem eo tempore Scytharum regina Thomyris, quae non 
25 muliebriter adventu hostium territa, cum prbhibere eos finibus posset, 
vadum Araxis fluminis transire permisit. itaque Cyrus transiectis 
copiis, cum aliquantisper in Scytbiam processisset, castra metatus est. 
deinde postera die cum simulato metu et refugiens castra deseruisset, 
vinum atfatim et ea, quae erant epulis necessaria, reliquit. quod cum 
» nunciatum reginae esset, adolescentulum tilium ad insequendum eum 
cum tercia parte copiarum mittit. cum ventum ad castra Cyri esset, 
ignarus rei militaris adolescens, veluti ad epulas, non ad praelium 
venisset, omissis hostibus iusuetos Scythas vino se onerare patitur 
priusque Scythae ebrietate quam bello vincuntur. nam cognitis bis 
so Cyrus reversus per noctern saucios opprimit omnesque Scythas cum 
reginae filio interfecit. amisso tanto exercitu et quod gravius dolen- 

1 Diseessit B 3 Labassarodochus B 

6 Diod. IT, 34. Bern*. 221. Dan. 5 10 Sic. Gemeint ist Slei/anthcnes, De 

- ivdicio temporum et annalibus Berearum, unter welchem Titel Anniue von Viterho 
ein (jtfiilsclttea 1 Yrrk herausgab {Berns, fol. 218) 21 Err. I, 1 — 6. III, 2. 5. 



Digitized by Google 




80 



Annales. 



dnm, unico filio Thomj*ris orbitatis dolore non lachrymas effnndit, sed 
in ultiouis solatia intendit hostisque recenti victoria exultantes pari 
insidiarnm fraude circumdedit. quippe simulata diffidentia propter 
vulnus acceptum refugiens Oy rum aduaque angustias perduxit. ibi 
compositis in montibns insidiis ducenta millia Persiirum cum ipso rege s 
trucidavit, in qua victoria etiam illnd memorabile fuit, quod ne nuncius 
quidetn tantae cladis superfuit. caput Cyri ampntatum in utrem humano 
sanguine repletum coniici regina iubet, cum hac exprobratione crudeli- 
tatis: Satia te sanguine, inquit, quem sitisti. Cyrus regnavit annos 
sex et triginta, non inicio tanfum regni sed continuo totius temporis 10 
successu mirabilis, ut de quo veridici dei inmortalis interpretes longo 
ante tempore adiecto etiam proprio nomine vaticinati sunt. 

Cyrum excepit nepos ex fratre Dario Asnerus Artaxerxes primus 
(in historia Iudithae Kabuchodonosor cognominatur, Graecis est. Cain- 
byses). eins regni anno primo praesides Syriae (ob antiquam cum 15 
Iudaeis simultatem) graviter ludaeos epistola accusant perfidiae, caedis, 
defectionis eosdein arguunt, quamobrem lesus pontifex (demandata filio 
Heliakym, qui et lehoiakym, interim provincia pontiflcis) legatus cri- 
mina obiecta confutatnrus Babylonem proflciscitur (ibi tum se rex con- 
tinebat) ulturusque caedem patrui meditabatur expeditionem adversus a> 
Arpaxat, cuius fraude atque ope Cynts perierat, ipse quoque Medos, 
Persas et Assyrios occuparat. cum itaque l>ellicis tumultibus Asuerus 
intentus esset, lesus auditus non est. victor tundern Asverus, cum 
Holofernem ducem snum ab Hebraeis trucidatum accepisset, vetuit pub- 
lice rescripto moenia urbis et templum extrui. tum Ioakynt pontifex » 
absente parente res gestas Iudithae memoriae conmendavit. tenuit 
gubernacula Artaxerxes annos viginti. 

Ipsi succedit fllius Darius annos septem et triginta. cum fratre 
Cyro Artabane ob regnum contendit; deinde ad anna ventum est, ibi 
victor Darius, nou solum acta parentis rescidit, sed votis nuncupatis so 
quoque aediticari templum publice edicto praecepit. anno regni eins 
primo lesus pontifex rediit. altero deinde anno adhortantibus Aggeo 
et Zacliaria, nunciis dei optimi maximi, Hebraei templum construunt, 
quarto demum anno perficiunt. Darius tercius cognomine Nothus po- 
stea Persis imperat annos undeviginti. Graeci haud scio quem sibi » 
pro hoc Dario Xerxem fingant. bic a patre acceptum regnum filio 
per manus dedit. 

11 Justin. I, 8 14 Iuilith, cap. 1 17 E*r. I. 4 21 hui. 1 34 Tirros. 

284. Kur. 1, 5. 6. 111, 2. 5. 6. 7. 



* k 



Digitized by Google 



Lib. I, cap. 8. 



81 



ls est Asuerus Artaxerxes Magnus, Darius Meneon, maritns 
Edissae, quae et Hester, neptis Mardochaei, qui vitae annos centum 
nonaginta octo explevit. a quo per epistolam admonitus rogatusque 
Ioakym pontifex rem gestam literis mandavit anniversariumque sacri- 
5 ficiuin Instituit. septimo liuius regni anno Esdras sacerdos, armarium 
divinae legis, in Palestinam migravit. vicesimo deinde anno pocillator 
regis Neemias subsequitur, inoenibns Hierosoljma cingit. regnavit 
Artaxerxes annos quinque et quinqttaginta. postea Artaxerxes Ochus, 
filius Edissae, tenet regnuni annos sex et vigiuti; eius filius Arses 
nquatuor. postremus apud Persas regnavit annos sex Darius quartus, 
Arsami filius, Codomanus ante dictus, praefectus Armeniorum. bellum 
cum Alexamlro Magno diu Variante fortuna, magna virtute gessit. 
postremo victus ab Alexandro, a cognatis occisus insidiis, vitani pariter 
cum regno Persarum finivit, quod annos dumtaxat (ut sunt omnia hu- 
u inaiia caduca) tres supra treceutos mansit ; qnemadmodum Arabarzanes 
qnoque aptid <^. Cnrtium Alexandro literis aperuit. 

Sed longius ab incepto Studium et necessitas sacrae historiae nos 
traxit. nunc ad Europam Germanosque revertar, si prius admodum 
pauca de imperio Macedonum, quod et Graecorum vocari solet, ad- 
» tigern. Alexander ille Magnus, imperii Graecorum aut hör, pner acer- 
rimi ingenii literarum studiis eruditus fuit, exacta pueritia per quin- 
quennium sub Aristotele doctore inclyto omnium philosopborum crevit. 
accepto deinde imperio regem se terrarum omnium et mundi adpellari 
iussit. annos natus viginti, cum triginta duobus pedituni millibus, 
»equitum quatuor Asiam Persarumque regnum invadit. hac tarn parva 
manu Universum terrarum orbem, ntrum sit admirabilius, vicerit an ad- 
gressus fuerit, incertum est. cum ad tarn periculosum bellum exer- 
citum legeret, mm iuvenes robustos nec printo tlore aetatis, sed ve- 
teranos plaerosque etiam emeritae militiae, qui cum patre patruisque 
* militaverant, elegit; non tarn milites quam magistros militiae electos 
putares. ordines quoque nemo nisi sexagenarins duxit; ut si principia 
castrorum cerneres, senatum te alicuius priscae reipublicae videre di 
ceres. illius aniici eius virtutis erant ac venerat, ionis, ut singulos 
reges putares. quippe ea pulchritudo et proceritas corporis et virtut um 
et sapientiae magnitudo in Omnibus fuit, nt qui eos ignoraret, non ex 
una geilte, sed ex toto terrarum orbe electos iudiearet; nec ulla gens 
unqnani tarn clarorum virorum proventu floruit, quos primum Philippus 
pater, mox Alexander tanta cura legerat, ut non tarn ad societatem 

5 Bern», tb. Ent. 2. 9 C Exr. 1,7 7 Esr. II, 1 — 4 1 1 Kur. T*. 275 

16 V/, 4t 

Aykstikus IJ. C 



Digitized by Google 




82 



Annales. 



belli quam in successionem regui electi viderentur. qnis igitur miretur 
talibus ministris orbem terrarum victurn? 

Sed ut brevi hoc imperium eoaluit, ita brevi conlapsum est. cum 
Alexandro maiestas eius orta, cum eo pariter occidit. ipse enim sub- 
lato hoste (ut sunt animi bominum nimia felicitate mersi impotentes 5 
sui) successu rerum elatus impatiensque tantae fortunae ut deus ado- 
rari voluit; nec iracnndiae nec voluptatibus temperare potuit; inter 
epulae ebrius suomm se sanguine aspersit.; quorum ope- potissimum 
vicerat, trucidavit crudelissime. duodecimo tandem regni anno, insi- 
diis petit us a suis, qui eius crudelitatem latius serpere metuebant, 10 
veneno in ipso flore aetatis Babylone extinctus. 

Duces Alexandri declarato fratre eius Philippo rege, primo specie 
alieni imperii procurandi ingentia invadunt regna (sed adversus in- 
modicas cupiditates nullus stat terminus et difllcile est eo contentum 
esse, quod offert oecasio; sordent prima, cum maiora sperantur) inter- 
fectis Alexandri uxoribus, liberis, matre, omnibus denique, quicunque 
Alexandrum etiam longinqua cognatione contigerant, reges se a populo 
adpellari inbent. ita ex uno imperio quatuor confecere regna, Asiae, 
Syriae, Macedoniae, Aegypti. quodque imperium sub uno Stare po- ' 
tuisset, dum a pluribus sustinetur, corruit. ipsi denuo in semet ipsos 20 
nrma vertunt et, cum civilibus bellis vires suas seque confecisseut, 
facilem praebuere victoriam Romanis, qui regibus captis, trucidatis, 
pulsis, eorum regna in fonnam provinciarum redegerunt. Paulus 
Aemilius Macedoniam, uno die duabus et Septuaginta urbibus direptis 
ac. venditis, L. Cornelius Scipio Asiaticus Asiam, Cn. Pompeius 2s 
Magnus Syriam, imperator Caesar Augustus Aegyptum romano sub- 
iecit imperio. 

Hae nunc regiones onmes Turcarum serviunf imperatori, non sine 
maxima christianorum principum infamia iacturaque reipublicae chri- 
stianae; pudet pigetque dicere, quam degeneres simus. nos pessinta so 
atque diversa inter se vicia, luxuria atque avaricia pessnudant. maiores 
nostri (apud quos pluris ferrum quam aurum erat) lacte et caseo ave- 
naeque pulte, parco ac parabili victu contenti, pellibus fcrarum et 
rlienonibus (quae venatio subministrabat) vestiti, Dari um opulentissimum 
Persarum regem (qui Graeciam debellavit, Macedoniam domuit., Ionas s> 
navali praelio superavit) turpi ex Germania submovere fuga. ipse enim 
Germanorum orientalium (quos Scythas et Getas vocare solent) regi 
Landino nomine bellum intulir ; huius filiam Darius in matrimonium 

1 successione ß 

31 Sali. Cat. 5, 8 34 Caes. b. G. VI, 21. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 9. 



83 



petierat. Landinus Persae adfinitatem amicieiamque sprevit. Darias 
ita se contemni non aequo ferens animo, ponte Donubium conmittit, 
armatis septingentis millibus hominum, Daciara, qui nunc 8eptem- 
rastrenses sunt, ingreStus est. non facientibus hostibus pugnae pote- 
sstatem sero animadvertit interrupto ponte Histri redituni sibi inter- 
cludi posse. insidias igitur metuens. amissis nonaginta millibus ho- 
minum trepide refugit, quae iaetura abundante multitudine inter damna 
numerata non est. 

Cap. 9. Regnante deinde apud Persas Artaxerxe Magno, niarito 
io Edissae, quae et Hester, Germani seu ex veteri et antiquo gentis 
instituto seu abundante domi multitudine, cum eos non caperent terrae, 
quae genuerant, trecenta millia hominum ad sedes novas quaerendas 
velut peregrinatum miserunt. alii scribunt latrocinandi studio aliena- 
qne rapiendi more prisco caeteris contemptis patrios deseruisse penates. 
e sunt qui tradant ab ultimis terrarum oris, cum omnia cingerentur 
oceano, ingenti agmine profectos, cum iam media vastassent. ex iis 
portio duce Brenno, filio regis Angilorum (Suevorum natio est) in Italia 
faventibus (qui ante Alpes transgressi erant) Gerinanis consedit, quae 
et urbem Romani captam incendit, quemadmodum mox enarrabimus. 
»et portio Ulyricos sinus per strages barbarorum penetravit et in 
Pannonia consedit; ibi domitis Pannoniis per multos annos cum fini- 
timis bella gessit. at in Italia M. Caeditius de plaebe nnneiavit tri- 
butiis, se noctis silentio audisse vocem clariorem liumana, quae ma- 
gistratibns dici inberet, Gallos (hoc est albos) et Teutonas atque 
25 Germanos adventare. id (ut fit) propter authoris humilitatem spretum 
est, et quod longinqua tum eoque ignotior gens erat. 

Brennus Suevorum regulus legatos ad Dionysinm Siciliae regem 
(qui tum adversus Graecos eam partein Italiae incolentes, quae tum 
Magna Graecia dicebatur, ubi est Tarentum oppidum, bellum gerebat) 
* mittit, societatem ac amiciciam petitnm; gentem suam inter hostes eius 
positam esse, magno usui ei futuram, vel in acie bellanti, vel de tergo 
intentis in praelium hostibus, aperuit. grata legatio Dionysio fuit. 
ita pacta societate et Tentonum auxiliis anctns, bellum velut ex in- 
tegro restaurat. Germani quoque eius societate freti, Etliruscorura 
“oppida, quae nondum expugnarant, sibi deposcunt belloque lacessunt 
Boii, qui ante ducentos annos in Italiam transcenderant, cunt Senonibus 

22 Am Rande in A ■ per idem et in spatium 23 adisse B 

13 lustin. XXIV, 4 16 Flor. p. 17 22 Justin l. r. 26 Lir, V, 32 

27 /.iv. V, 38 34 Instin. XX, 5 36 Uv. F, 33. 

6 * 



Digitized by Google 




84 



Annales. 



(quos fuisse Suevos inter inlustres constat antliores et etiam nunc 
apud nos carminibos antiquis canitur) Melpuin urbem opulentia prae- 
cipuam evertunt atque delent; author est Cornelius Nepos. Brennus 
deinde Clusium obsidet; auxilio fuisse Boios Sdfrvis, ex Plinio existi- 
niare licet, romani tum imperii radices Tiberino agro Latioque an- s 
tiquo millibus passuum quinquaginta finiebantur. vicinae urbes velut 
aemulae ultro etiam bello laeessebant. Clusini novo et incognito 
Loste exterriti, legatos Romani, qui auxilium a senatu peterent, mi- 
serunt. de auxilio nihil impetratum, legati tres missi, qui seuatus et 
populi nomine agerent cum Germanis, ne socios populi Romani atque u> 
amicos, a qnibus nullain iniuriam aecepissent, oppugnarent; Romanis 
eos bello quoqne, si res cogat, tuendos esse, legatis in concilio Ger- 
manorum respondetur: quinam gentium sint Romani, nescimus, nee. 

quicquam nobis cum ipsis rei est; Clusini partem agri, quem latius 
possident, quam eolunt, eoncedant, aliter pax impetrari non potest. is 
suseipientibus deinceps Romanis atque quaerentibus, quidnam Germanis 
in Italia omnino rei et quodnam ins id esset agro possessores spoliare, 
accensis inde utrinqne animis primo ad iurgium ventum est, mox 
praelium conseritur. 

Legati quoqne contra ins gentium arma capiunt et fortiter ante » 
signa Clusinorum pugnant. quotl ubi Germani agnovere, siguo dato 
per totam ac-iem receptui canunt. omissa inde ira adversus Clusinos 
in Romanos belli Studium convertunt. erant, qui extemplo Romain 
eunduin censerent; vielt seniornm sentencia. legati prius mittunt ur 
quaestnm iniurias postulatumque, ut pro iure gentium violato legati a> 
dederentur. ubi mandata popularium Germani exposuerunt, seuatus 
cognitionem de postulatis ad populum reiieit. ubi plus gratia ac opes 
valuerunt, ultro honor habitus violatoribus iuris linmani, magistratus 
delati, nedum muleta indiceretur. ipsi tribuni militum eonsulari po- 
testate ereati sunt, tantum abfuit, ut dederentur aut de eorum poena m 
ageretur. infensi Germani bellum propalatn minitantes, ad suos rede- 
unt, confestim citato agmine Romain versus tendunt. urbes alias 
raptim praetereuntes omnia tnmultu complent. Romain se ire magno 
clainore signifleant. fit fiiga agrestium. Romani fama nuneiisqne 
Clusinorum aliorumque populorum exciti, ad undecimum lapiilem ab « 
urbe iuxta Alliam Humen hostibus occurrunt. Brennus regulus Sue- 
vorum, omissa multitudine, quae in aequo eampi eonsederat, in sub- 
sidiarios, qui editum locum occuparant, impetum dat. parumper illos 

1 l‘U„. III, 116 3 plin. III ; 125 4 III, 116 6 Hin. III. 56 

12 Uv. V, 35 19 Justin. IX, 3. Uv. V, 36 32 Ur. V, 36 36 cb. 37. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 9. 



85 



tutatns est locus, ubi loco pulsi, continuo omnes terga vertunt; fit 
fnga passim, pauci Romain, pars maxima Veios perfugit. in tnrba 
iinpedientium fugam, qui ad ripain Tiberis armis abiectis defugerant, 
magna s träges facta; multos imperitos nandi aut invalidos hausere 
■'gurgites. erat inter viam Salariam et Tiberim lucus pennagnus; 
plaerique victi ac fugientcs e praelio sc occultaverunt ibidem; ubi et 
qimtaunis fcsta in boc luco posthac celebrabant lucariaque vocabant. 

German i tarn repentina victoria praeter siiem potiti, liaud mnlto 
ante solis occasum ad urbem Koni am perveniunt. ubi cum equites 
'« progressi non portas clausas, non stationem pro jiortis excubare, non 
armatos esse in muris retulisseut, noctem insidiasque et ignotae situm 
urbis veriti, extra urbem consederuut. Romae ubi bestes tulesse nun- 
ciatuin est, qui tum ibi erant, totam urbem lamentis implent, rati re- 
liqtios omnis caesos esse, iuventns armata in arcem fugit. Caeteri, 
o qui inutiles bello, ex urbe cum liberis, uxoribus effnsi, j»er agros dila- 
bnntur urbesqne petunt finitinms; sacra in doliolis condita tlamines ac 
vestales virgines sacello defodiunt, cum caeteris, quae ferre poterant, 
ex urbe excedunt. turba seuiorum, qui amplissimis usi erant lionori- 
bus. douios regressa, insignibus magistratuum cultuque fortunae priscae 
™ auiplissiuio, in medio aedium, sellis eburneis sedens, hostium adventum 
expectabat. Senones postero die apertam urbem invadunt primoque 
trepidabant, ne qui subesset dolus, raox ubi solitudinem vident, urbem 
patente porta ingrediuntur in forumque perveniunt acie instructa. 
sobtudiue absterriti, suspectis locis praesidia conlocant, ne quis in 
a dissipatos iuipetus fielet. Caeteri dilapsi ad praedam patentis passim 
domos adeunt, ubi sedentes in sellis senes augusto ornatu habituque 
veluti simulacra deorum venerabundi iutueutur. unus ex senibus in 
caput Suevi barbam suarn tut tum omnibus promissa erat) permulcentis 
scipionem eburneum impegit; ab eo inicium caedis ortuin, caeteri quo- 
»que in suis sedibns trucidantur. tecta deinde diripiunt Germani, ex 
baustis faces adinovent, totam urbem igne, ferro vastaut; sex menses 
circa arcem liaereut, obsessi in capitolio Romani ex mulierum capillis 
tonnen ta faciunt, imle aedem Veneri Calvae consecrarunt. panis 
iaetatus in Germanorum castra, ut desperarent iuopia subigi posse 
» Romanos. Pestilentia enim famesque obsessos pariter et obsidentes 
urgebat. iuduciae factae, obsidio soluta est. mille jiondo auri romani 

3 abiectis armis B 

4 Lir. V, 38 7 Fest. p. II!) 14 Liv. V, 30 IS Lie. V, 40. Viet. de 

rir. Ul. 23 21 Lir. V, 41. Flor. p. 17 31 Liv. Flur. a. a. 0. 32 Flur. 18, 

Lir. rp. II 33 Imt!. Inst. I, 20 35 Liv. V, 43. Flor. 18 36 Liv. V, 48. 



Digitized by Google 




80 



Annalen. 



redimnnt pacem ; inter aceipiendum aurum Camillus conlectis profugis 
ex praelio Romanis Germanos imparatos inopinatosque et nihil mali 
suspicantes facil« cecidit. fugientibus, ne desperantibus rediret in prae- 
conlia virtus, non solum via data, sed et navigia permissa, quibus 
Tiberim transirent, et conmeatus, ita censente senatu, praebiti sunt. » 
capta Roma (;st quarto decimo calendas Augusti, ab urbe comlita anno 
supra trecentesimum quarto et sexagesimo. hunc diem Roma fastis 
mandavit aterqne deeerto pontificum iudicatus est. 

Cum reliquiis et aliis Italiam incolentibus subinde pugnatum est. 
Manlium Torquatum, M. Valerinm Corvinum aliosque Romanos duces 10 
cum bis beilasse in annalibus invenio. conplura praelia tumultuaria 
latrocinantium more fuerunt. ipse enim ingeuti saepius precio merce- 
deqne conducti ab Etbruscis, L'mbris aliisque Italiae populis infestis 
Romae velut in cervicibus positae. Romanuni pervastarunt agrum. 

Cum saepe alias, tum eo anno, quo Q. Fabius Maximus qnintum, is 
P. Decius quartum consules fuerunt, teutonici tumultus praecipuus 
terror civitatem tenuit imiteratoresque hello ambo delecti. Senones 
Snevi multitudine ingenti rursus ad Clnsium (quod Carmas olim ad- 
pellabant) venerunt, legionem romanam castraque oppngnatum. Scipio, 
qui castris praeerat, loco adinvandam paucitatem suorum militum ratus, m 
in collem, qui intra nrbem et castra erat, aciem erexit; sed ut in re 
solita, parum explorato itinere ad iugum perrexit, quod hostes coe- 
jierant, parte alia adgressi; ita caesa a tergo legio atque in medio, 
cum hostis undique urgeret, circumventa; deletam legionem, ita ut 
nuncius non superesset, quidam autbores sunt, nec ante ad consules, ü 
qui iain baud procul a Clusio aberant, eius cladis fama perlata est, 
quam in conspectu fuere teutonici equites; pectoribns equorum (qui 
mos adbuc est orieutalium Germanorum) suspensa gestautes capita et 
lanceis intixa. congressi cum duobus consulibus, cum equitatum ro- 
manum in fugam vertissent, Decium devotum diis manibus occidunt. « 
superstitione magis deinde quam virtute victi sunt, iidem parvo jaist 
tempore, cum ipsis populus romanus bellum ob violatos legatos in- 
dixisset, L. Caecilium praetorem cum legionibus profligarunt. 

Haec ad occidentem et meridiem tum gesta. in Oriente et aqui- 
lonis in ora non minor tumultus fuit. Philippus Maeedonum rex, pater ss 
Alexandri Magni, posteaquam multis urbibus direptis Graeciam domu- 
erat, linitimos in potestatem redegerat, in eam Magna« Germaniae 

33 Caeliom B 

3 Flor. 1H. Uv. V, 4» 7 Uv. VI, 1. Viel. a. a. 0. Tac. Amt. XV, 41. 

Jlht. II, 91 8 Flor. 17 Uv. VI, 1 11 Uv. VII, 10. 26; IX, 42. 46 

13 Litt. X, 18. 21 10 Zum Jlgd. vcrgl. Uv. X, 21—28 33 Uv. cp. 12. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 9. 



87 



partem, quae Histro Pontoque contermina est, Danubio traiecto, prae- 
dandi causa proficiscitur, more negociantium impensas belli alio bello 
refecturns. Matthaeas, qui eo tempore erat rex harum regionum, cum 
copiis occuiTit. cumque sui virtute ac animo praestarent, astutia 
5 Phiüppi viucuntur. capta pecoris magna vis et 20 millia puerorum 
ac faeminarum, auri argentique nihil, sed revertentem Philippum 
accolae Histri armis excipiunt. Philippus ita in femore vulneratus est, 
ut per corpus eius equus interflceretur; cum omnes occisum putarent, 
praeda amissa est. nec impune nos Philippi tilius Alexander Magnus 
io lacessivit. nam Zopyrion, praefectus Ponti ab ipso relictus, ociosum 
se ratus, si nihil ipse gessisset, adunato triginta millium exercitu, 
maioribus nostris bellum intulit. Caesus cum omnibus copiis, poenas 
temere inlati belli genti innoxiae luit. 

Ea quoque tempestate Germanos in Asia militasse, praeter famam 
w vulgatissimam, antiqua earmina, domestica videlicet testimonia, autho- 
rem haben Q. Curtium, qui inter auxilia Darii regis Persarum (quem variae 
gentes, ne sociis satis quidein notae sequebantur) Suevos connumerat. 

Canitur apud nos Alexandrum Asia perdomita in Europam arma 
convertere decrevisse misisseque ad Germanos tinitimosque quendam 
» ex ainicis, qui denunciaret, ne Tanaim atque Histrum ainnes iniussu 
regis transsirent, a latrociniis se continerent. maiores nostri militiae 
factis magni, ad verborum linguaeque certamina rüdes, gladitim Ale- 
xandro unsere per legatos, quos convivio adhibitos cum Alexander, 
quiilnam maxime timerent, ratus se dicturos, interrogaret: nihil aliud, 
» rex praestantissime (inquiunt), quam ne caelum in nos corruat. 

Adfuerunt et Germanorum orientalium (quos Sarmatas et Scythas 
scriptores rerum, nos Venedos, ipsi se Sdavos vocant) oratores. hos 
ita locutos accepimns: si deus aviilitati tuae par corpus dedisset, orbis 
terrarum te non caperet, altera manu orientem, altera occidentein con- 
tingeres. et hoc adsecutus scire veiles, ubi solis fulgor absconderetur. 
sic quoque concupiscis, quae non capis, ab Europa petis Asiam, ex 
Asia transsis in Europam. deinde si humanum genus omne superaveris, 
cum sylvis et nivibus et tluininibus ferisque bestiis bellum gesturus 
es. arbores magnae, quae diu quidem crescunt, una hora extirpantur. 
» leu quoque aliquando minimarum avium pabulum est et ferrum rubigo 
consumit. nihil tarn flrmum est, cui periculum non sit etiam ab in- 

2 Iu*tin. IX, 1 9 ebd. IX, 2. 3 13 Ad. XII, 2, 16 16 Curt. IV, 12. 9. 
Die Susiani, Susii de» Curtius werden im Alexander Rwlolfs von Ems, der Curtius 
benutzt hat, ah Swane aufi/ifiihrt (ed. A. Ausfeld, Hupt., V. 11475, 12062) 22 Curt. 
VII, 5 23 Lir. X, 22 ’ 26 Stroh. 302. Arr. Exp. Al. I, 4. Anders im Alexander 

des Pfaffen Lampreeht (ed. Weismann v. 4669). 



Digilized by Google 




88 



A finales. 



valiilo. quid nohis tecuin est? uunquam terram tuam adtigimns; qni 
sis, unde venias, licetne ignorare in vastis sylvis paludibusqne viven- 
tibus? nee servire ulli possumus nec imperare desideramus. gloriaris 
te ad latrones persequendos venire; omni um gentium, qnas adisti, latro 
es. iam etiam ad pecora nostra avaras et insatiabiles manus porrigis. s 
impone felicitati tuae frenos, facilius illani reges; si deus es, tribuere 
mortalibns benefleia debes, non sua eripere; si autem liomo es, id quod 
es, semper esse te, cogita. nos Asiae et Europae custodes liaties ; 
ntriqne iinperio tuo finitimos, liostes an amicos velis esse considera. 
contra rex fortuna sua et consiliis snorum se usurtim esse respondet; 10 
nara et fortunam, eni confidat, et Consilium suadentium, ne quid temere 
aut audacter faciat, se secuturum. 

Ita dimissis oratoribus Taimirn traiieit, ibi more veterum ducuni 
arain atque columnam in terminis posuit; meminit Ptolomaeus. inde 
Alexandria in ripa Tanais condita, in Asiam revertitur; satis et ad r. 
gloriam et utilitatem perfectum ratus, Gennanos ulteriores lacessere 
declinavit. Alexander popularibns nostris etiam imperitis notier est 
quam sui reges et imperatores, quorum ne nomina quidam norunt. 
Saxones et Suevi tum se stipendia fecisse praedicant. Noricos Boios- 
que eidem bellum iudixisse antiquis canitur carminibus. '-■» 

Post mortem eins magna hominum vis seu inopia agri seu spe 
praedae Germania Pannoniaque migrarunt. lmrtante deinde successu, 
divisis agminibns alii Macedoniam, patriam Alexandri Magni, duee 
Belgio, alii Graeciam ducibus ltrennone, Euridano et Tliessalono, pars 
Thraciam, 20 millia hominum cum Lomnorio et Lntliario regulis, ferro » 
oumia proterens, petivit. circa Heinum montem castra locant contra 
Cassandrum et Lysimaclmm reges Macedonum ; cum valli gratia syl 
vas cecidissent, fontes nati sunt decisa sylva, quos arborum alimeuta 
consumebant. Dromichetes quoqne Getarum rex Lysimachum regem 
vivum capit inferentem sibi bellum; ostendens ei inopiam snorum, ;» 
liberum dimisit; admonens opuleuti populi ducem stolide adversus in- 
opes occupasse bellum; quod magis domi illi timendum sit; qnod belli 
certamen anceps, praemia victoriae nulla, damna manifesta ; cum divite 
in hoste plura concupiscenda, ultro magis prodituros obviam; proinde 
inquit, ne talibus bellum inferas, sed potius aniicis utere. as 

5 instabiles .1 «. B 6 eam B 

9 Curt. VII, 8 13 Curt. VII, 9 14 ]>■ 902 15 Curt. VII, 6. huitin. 

XII, 5 16 Cae$. b. 0. IV, 19 17 l Tebee die ausgedehnte .1 lexanderliteratur 

de« M. A., an die A. bei dienern Ausspruche icold auch flachte, 8. «. a. Knbcrstcin- 
Bartsrh, Gmch. d. deutsch. N at ionalliteratnr (1872) I, 118 22 Liv. 38, 18 

24 Butin. 21, fl. 6. 7 26 Lic. 38, IC. Butin. 21, 1 29 Plin. »i. A. 31, 53 

31 Strab. 302 34 lustin. II, 3 35 Strab. a. a. O. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 9. 



89 



Tantnx deinde germanici nominis terror erat, nt etiam reges non 
lacessiti ultro pacem ingenti pecnnia mercarenttfr. solus rex Mace- 
doniae Ptolomaeus Ceraunos, frater Ptolomaei Philadelphi, regis Aegypti, 
adveutum herum intrepidus andivit iisque cum paiicis occurrit. Belgius 
s igitur ad tentandos Macedonum animos legatos ad Ptolomaeum mittit, 
offerens j)aeeni, si entere velit sed Ptolomaeus inter snos belli nietu 
pacem Germanos pctere gloriatus est nee 'minus ferociter se legatis 
quam inter amieos iaetavit, aliter se pacera daturum negando, nisi 
prineipes snos obsides dederint; non enim fidem nisi inermibus liabi- 
10 turum ; milites se Labere filios eornm, qui sub Alexandro rege, sti- 
)iendia toto orbe terrarum victores fecerint. renuneiata legatione risere 
Germani uiulique adclamantes, brevi sensurum, sibi an illi eonsnlentes 
pacem obtulerint. interiectis diebus praelium eonseritnr, vieti Maee- 
dones caeduntur, Ptolomaeus multis vulneribus saueius capitur, caput 
i 5 eins amputatur et laueea lixum tota acie ad terrorem hostium circum 
fertnr; paucos ex Macedonibus fuga servavit; caeteri aut capti aut 
oeeisi. baec cum nunciata per omnem Macedoniam essent, portae 
urbium clauduntnr, luctu omnia replentur. desperantibus omnibus 
Sosthenes nitus de Macedonum principibus contracta iuventnte et 
» Germanos exultantes victoria compescuit et Macedoniam ab kostili 
depopnlatione defendit . 

Interea Brennus, quo duce portio Germanorum in Graeciam se 
effuderat, audita victoria suorum, qui Belgio duce Macedonas vicerant, 
indignatus, parta victoria opimam praedain et orientis spoliis onustam 
.••>tain facile relictain esse, centum quinquaginta millibus peditum et qnin- 
deciin millibus equitum in Macedoniam inrupit. cum agros villasque 
popularentnr, occurrit ei cum instrueto exercitu Macedonum Sosthenes, 
sed vincunt.ur Macedones intra murosque se condunt. Victor Brenno, 
qui et Brennus. nemine prohibente, tot ins Macedoniae agros depraedatur. 
si inde animum ad delubra auro argeutoque ornata convertit, dictitans, 
anrum esse offensam religionis locupletesque deos nullis opibus egere, 
ut qui eas largiri liominibus soleant. statim igitur Delphos vertit iter. 
nbi templum tum Apollinis erat positum in monte, rupe undique im- 
pendente, orbi terrarum eelebratissimum locupletissimumqne. ubi et 
« oracula edebantur, responsa ab insanis vatibus dabantur consulentibus. 
civitatem ibi fecerat kominnm frequeutia, qui uiulique concurrebant; 
multa ibi et opulenta regum populorumque mtinera. igitur Brennus 
cum in conspectu Laberet templum, diu deliberavit, an confestim rem 
adgrederetnr, an vero fessis de via militibus noctis spacium ad resu- 
4 Zum flgd. vgl. IhhUii. V4, 4 —H. 



Digitized by Google 




90 



Annale». 



mendas vires daret. Euridanus et Thessalouus duces, qui se ad 
praedae societatem iunxerant, amputari moras iubent , dum imparati 
hostes et recens suus adveutus terrori esset; iuteriecta liocte et ani- 
mos liostibus, forsitan et auxilia accessura et vias, quae nunc pateant, 
obstructum iri. sed vulgus inconditum, ex longa inopia attenuatum, s 
ubi primum vino caeterisque conmeatibus referta rura invenit, non 
minus abundantia quam victoria laetum per agros se s parserat de- 
sertisque signis ad occupanda omnia pro victoribus vagabantur. prius 
itaque suam urbem Delphi viribus sociorum permunivere, quam hostes 
vino velut praedae ineubantes ad signa revocarentur. habebat Brennus to 
lecta ex omni exercitu peditum quinque et sexaginta millia; Delpliorum 
et sociorum non nisi quatuor erant millia. quorum contemptu Brennus 
ad acnendos suorum auimos praedae ubertatem onmibns ostendebat 
statuasque cum quadrigis, quarum ingens copia procul videbatur, solide 
auro fusas esse plusque in pondere quam in speeie habere praedae «ul- is 
finnabat. hac asseveratione incitati Germani, simul et liesterno mero 
saucii, sine respectu periculorum in bellum ruebant. contra Delphi 
plus in Apolline deo suo quaui in viribus spern ponentes, cum con- 
temptu hostium resistebant scandeutesque Gerinanos e sumnio mont-is 
vertice partim saxis partim armis obruebant. in hoc partium certa- 20 
mine repente universorum templorum autistites, simul et ipsi vates 
cum insignibus et infulis pavidi vecordiae suae in primarn pugnantium 
aciem procurrunt. advenisse deum clamant eumque se vidisse desili- 
entem in templum per culminis aperta fastigia; dum oranes opem dei 
suppliciter implorant, iuvenem supra humauum modum insignis pul- 
chritudinis comitesque ei duas armatas virgines ex propinquis duabus 
Dianue Mifiervaeque aedibus occurrisse. nee oculis tautuni haec se 
perspexisse, audisse etiam stridorem arcus ac strepitum armorum. 
proiude ue cunctarentur diis antesignanis hosteni caedere et victoriae 
deorum socios se adiungere, summis obsecrationibus monebant. quibus ™ 
vocibus incensi omnes certatim in praelium prosiliunt. terrae motu 
mox (seu natura seu praestigiis lnalorum geniorum id factum) portio 
mnntis abrupta Germanorum stravit exercitum et confertissimi cunei 
hostium non sine vulueribus dissipati ruebant. insecnta deinde tein- 
j»estas est, quae grandine et fulgure saucios ex vulueribus absumpsit. a* 
dux ipse Brennus, cum dolorem vulnerum ferre non posset, pugione 
vitam finivit. haec Graeci scriptores de Brenno. 

An vero haec sint conmeuta saeerdotum insanorumque vatum et 
fallacissimorum spirit uum praestigiae inaniaque terricnlamenta, haud 
facile dixerim. maiores nostri inter caeteros heroas Germaniae Breunum *" 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 9. 



91 



antiquis celebrant carminibus; Suevum fuisse, victoria et. praeda poti- 
tum, traditur. conmilitones quidem eins (quod saue constat), ouusti 
auro et argento, i>er eadem vestigia, qua venerant, domum rej>etivere. 
pars Euridano duce ad confluentem Savi amnis sedes coeperunt, Scor- 
s disci posthac adpellati sunt. Thessalonus vero cum non mediocri 
populo prae<lae dulcedine Illyricum repetivit spoliatisque Histris in 
Pannoniae atqne Norici confinio consedit. de bello superiore Brenni 
ita Propertius scribit: 

Torrida sacrilegum testantur lnmina Brennum, | Dum petit intonsi 
10 Pythia templa dei; | At mons laurigero concussus vertice, duras | 
Gallica Parnassi sparsit in arma nives. 

Peditum vero quindecim inillia, equitum tria, qui (cum Brennus 
proficisceretur in Graeciam) ad terminos gentis tenendos relicti fuerant, 
ne soli desides viderentur, fugatis Getarum Triballorumque copiis, 
15 Macedoniae inminentes ad regem Antigonum (qui Ptolomaeo Sostheni- 
que successerat) legatos mittunt, qui pacem venalem offerrent, simnl 
et regis castra specularentnr. quos Autigonus pro regali munificentia 
ingenti apparatu epularum ad coenam invitavit. sed Gennani ex- 
positum gründe auri argentique pöndus aduiirantes atque praedae uber- 
s täte sollicitati, infestiores, quam venerant, revertuntur. quibus elephantes 
velut inusitatas ipsis formas rex ostendi iusserat, navis onustas copiis 
demonstrari, iguarus, quod, quibus ostentatione virium metum se inn- 
rere existimabat, eorum animos ut ad opimam praedam sollicitabat. ita- 
que legati ad suos revepsi, otunia in maius extollentes, opes pariter et 
25 negligentiam regis ostendunt; referta auro et argento ca-stra esse et 
neqne vallo fossave munita, et quasi satis muniiuenti in divitiis ha- 
bereut, ita eos omnia otfieia militaria intermisisse; prorsus quasi ferri 
auxilio non indigerent, quoniam abundarent auro. bac relatione animi 
satis ad praedam incitabantur. accedebat tum exemplum Belgii, qui 
m non magno ante tempore Macedonum exercitum cum rege trucidaverat. 
itaque consentientibus omnibus nocte castra regis adgrediuntur, qui 
praesentiens tantam tempestatem, signum pridie dederat suis, ut Om- 
nibus rebus ablatis, in proximam sylvam tariti se occultarent. neque 
aliter servata castra, quam deserta sunt, siquidein Germani, ubi 
35 omnia vacantia nec sine defensoribus modo, verum etiam sine custo- 
dibus vident, non fngam liostium, sed dolum arbitrantes, diu intrare 
portas timuerunt; ad postreuium integris et intactis munimentis scru- 
tantes potius, quam diripientes castra occupaverunt. tune ablatis, qtiae 

5 non cum B. 

7 luttin. 33, 3 8 Prop. III, 13. 



Digitized by Google 




92 



Annnle». 



inveneraut, ad littns convertnntnr; ilii dum naves incautins diripinnt, 
a remigihns et ab exercitus parte, quae e« cum liberis et coniugibus 
confugerat, nihil tale metuentes trucidantur. 

At, liomnorius, qnem Strabo Leonorimn nominat, et Lutharius, 
tercii agminis reguli, (quos snpra conmemoravi) in Thraciam iter aver- 5 
tunt, ibi cum resistent ibus pugnandu, paceiu petentibus Stipendium 
imponendo, Eyzantium (quae nunc Cunstantinopolis est) perveuiunt; 
eam omnem oram vectigalem faciunt; urbes regionis eins obtinent et 
aliquanditi possederunt. cupido deinde eos in Asiain transenndi capit, 
cum audissent ex propinquo, quautu ubertius terrae eius esset. Lysiinacha 10 
lirbe capta, C'lierroneso omni armis pitssessa, ad Hellespontnm deseen- 
derunt; ibi cum exiguo freto divisam cernerent Asiain, multo nmgis 
animis incenduntur. nnncios itaque ad Antipatrnin praefectum de 
transitu mittunt, quae res cum lentius spe ipsorum protraberetur, 
inter regulos seditio orta est. Lomnnrius retro, unde venerat, cum i» 
maiore [»arte hotninum repetit Hyzantium. Lutharius Macedonibus 
(quos Antipater per speeiem legationis ad speculanduni miserat) duas 
tectas navis et tres lembos adiiliit, his alias atque alias dies noctesqe 
t.ransvehendo intra paucos dies «ninis copias traiecit. haml ita multo 
post Lomnorius quoque Nicoinede rege Bithyniae adiuvante a B.vzantio jo 
transmisit. 

Ex Europa itaque transgressi, coeuut in nnuiu rursus reguli copias- 
que inngunt. primo Ilium (quam Troiam vulgo dicnnt) occgpant; ibi 
se munire decreverant; vertun cum sine moenibus esset, relinquunt. 
deinde Niromedi, qui adverstis Zyboeam, partem tenentem Bithyniae, js 
bellum gerebat, anxilia ferunt. eorttm opera devictus Zvboea est 
Bitliyniaque omnis in ditionem Nicoinedis decessit; cum quo Germaui 
divisere regnurn. profecti subimle ex Bithvnia in Asiain processerunt, 
non plus ex vigiuti millibus hominnm quain decent arinata erant; 
tarnen tantnm terrorem omuibus gentibus iniecerunt, ut, qitas adissent, ■» 
quas non adissent, imperio parerent, tribnta peiulerent. proinde stipen- 
dia ipsi ex tota Asia cis Taurum moutem exigebant. 

Denique neque reges orient is sine mercenario illorum exercitu ulla 
bella . gessernnt neque pulsi regno ad alios quam ipsos confugerant. 
tantus terror germanici nominis sive armorum invicta felicitas fuit, 35 
ut aliter neqne maiestatem suam tutam neque amissam recnperare se 
posse sine teutonica virtnte arbitrarentur. Teutonumqne ea tempestate 

l.'i Caimnt ßyzmitium sodcm rcguut nost roruui fuisso — Teuthrauia forsitan 
— 1‘oiydoruK am Hantle in A 

ä Jutilin. 25, 1. 2 4 p. OOÜ 3- /.((’. 38, lti. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 10. 



93 



tantae foecunditatis inventns fuit, ut Asiam oimiem velut examine 
aliquo implerent. itaque (ut iam dixi) a rege Bithyniae in auxilium 
invocati, regnuni cum eo parta victoria diviseruat, ad Halim amnem 
eonsederunt (eam regionem Galatiam Gallograeciamque authores rerum 
snominunt); quos Germanos fuisse, supra ex divo Hieronymo docui. nam 
et corpora procera, proniissae et rutilatae coinae (quales Cn. Manlius 
apud Titum Livium refert) non aliam regionem quam Germanium in- 
dicant, quae tum quoque Galiia dicta fuit. Video ut a tempestatis 
nostrae scriptoribus Carolos, Lutliarios, Litavicos, Carolomanos, Ario- 
10 nulphos, Godofridos, Baldovinos, Flandros, Brabantinos, reliquos Beigas, 
cum Germani sint, adpellari tarnen Gallos. de Galatis superioribus 
Claudianus poeta, qui plnrima de nobis scripsit, ita canit : 

Super ab oceano Gallorum exercitus ingens, | Illis, ante vagus, 
tändeln regionibus liaesit, | Pro Rheno poturus Halim. 
i3 Atl bos divus Paulus scribit. Peculiaria gentis nomina Tollisto- 
bogi (horum caput Pessinus),Voturi, Anibiati, Tectosages, Ancyra civitas, 
Teutoboiliaci, Trogiui sive Trocini, quorum est Tavium. sed ad 
Enropam Italiamque rursus redeo. 

Cap. 10. Post Tarentum, Pyrrhnm regem fartbaginiensesque 
» prinro bello devictos, subacta iam Italia, trans Apenninnnr prim um pro- 
mota sunt arma romana; plnrima deinceps bella romano populo cum 
Boiis sociisque eorum fuere; plures de ipsis triumphi quam de toto 
orbe terrarum acti sunt, donec Boii, qui amplissimi erant, eiecti sunt, 
socii eorum deleti. ante bellum igitur pnnicum secnndum M. Claudius 
»consnl primus Romanorum cum exercitu Apenninum montem Padumque 
amnem transcendit; cum Boiis et sociis eorum manus conseruit, eos 
aliquot praeliis egregie fudit, ad pacis dem um conditiopes coegit. nam 
Viridomarum regem illornm sua mann occidit, tereia post Romulum 
opima spolia, quae dux duci detrahit, retulit. de hac victoria Pro- 
* itetl ins haec fecit carmina: 

Claudius a Rheno traiectos arcnit bostes, | llelgica cum vasti 
parma relata dncis. | Yirdnmari genus hie Rheno iactabat ab ipso | 
Nobile. 

In agro illormu coloniae deduetae sunt- Placentia et Cremoua 

15 Peculiaria — Taviini in P aufgnunnmm, in A am Ramie und tlurdwtrichen 
52 Am Rande in A Viridnmarus, Winlmer. 

5 hot in. 25, 2. Liv, 38, lii 7 Air. 38, 17 12 Claud, in Kutrop. 11, 247 

17 l'lin. n. h. V, 146; tgl. Air. 38, 16. Stroh. 566 25 JLiv.3S, 17 20 Air. ep. 

20. Hör. p. 34 50 Prop. F, 10 54 Air. rp. 20, 21. 



Digilized by Google 




94 



Annales. 



velut flaust m ad eorum tumultns opposita, Romano eolono oppletae 
sunt, missus qnotannis ab urbe praetor cum exercitu, qui illos in 
officio fideque contineret cervicibusque ipsorum inmineret. Histriam 
quoque tum et Illyricos subiecere Romani. 

Non longo post deinde tempore Hannibal dux Carthaginiensium s 
graviter Italiam amiis premit; ad Trasimenum lamm Germanis acer- 
rime pro Romanis pugnantibus, deductis ordinibus facit abeundi pote- 
statem, abeuntes sine suorum sanguine sternit. deinde romanum 
militem gravi praelio ad vicum Cannas fudit. eodeni anno nova 
clade adfecta est Roma, alia super aliam cumulante in eura annum 10 
fortuna. L. Posthumius praetor consul absens tereium cum Tito 
Sempronio Graccho creatus, cum exercitu a Boiis deletus est. sylva 
erat circa Mutinam vasta (Litanam vocabant), qua exercitum traduc- 
turus erat; eius sylvae dextra laevaque circa viam Boii arbores ita 
inciderant, ut iumotae Staren t, momento levi impnlsae occiderent. is 
Legiones duas babebat Postbumius sooiumque a supero mari conscrip- 
serat tantum. nt quinque et viginti millia armatornm in agros bostium 
indnxisset. Boii onis extremae sylvae cum circnmsedissent, ubi in- 
travit agmen saltum, extremas arborum succisamm impellunt, alia in 
aliam instabilem per se ac male baerentem incidentes, ancipiti strage 20 
arma, viros, equos obruerunt, ut vix decem homines ell'ugerent. nam 
cum exanimati plaerique essent arborum truncis fragmentisque armo- 
rum, caeteram quoque multitudinem inopinato malo trepidam Boii, 
saltum omnem circumsedentes, interfecerunt , paucis e tanto numero 
captis, qui fluminis pontem petentes, obsesso ante ab hostibus ponte ■a 
interclusi sunt, ibi Posthumius omni vi, ne caperetur, reluctans, oc- 
cubuit. spolia corporis eaputque ducis praecisum Boii ovantes teniplo, 
quod sanctissimum apud eos erat, intulerunt. purgato inde capite (ut 
mos tum erat Germaniae, quemadmodum et Plinius et Paulus Tici- 
nensis produnt) calvam auro caelaverunt. idque sacrum erat, quo so- so 
lemnibus libarent ; poculumque idem sacerdotis esse ac templi antistitis. 
vidi ego nostrates ex ossibus capitum humanorum bibere divorumque 
capitibus pro pateris uti. praeda band minor quam victoria Boiis fuit. 

Hac clade nuuciata Romae in maximo pavore per multos dies 

5 Carthnginensiiiui, Carthagincnsibus B 16 Am Rande in A: auxilium 
exercitum 26 reluctans fehlt in A u. B 

1 Liv. 31, IS 4 Liv. rp. 20 8 Front. Straf. 11,6 11 Liv. 23, 24. 22, 35 

20 Plin. VII, 12; Paul. I, 27 ; II, 28 32 Im Kloster Klu rsieerg soll der Schöllet 

des Id. Sebastian bei getrissen Kirchenfesten als Trinkgefiiss benutzt irorden sein. 



Digilized by Google 




Lib. I, cap. 10. 



95 



nrbs fuit; bellum id eo anno omissum, quam quam ira stimularet; de 
hoste Hannlbale consultatum est. quo superato legati Placentinornm 
Cremonensiumque Romae conqueruntur, ab accolis Boiis agrum snuin in- 
eursari et vastari, magnarn partem colonorum dilai)sam esse et fre- 
5 quentes se urbes, agrum vastatum ac desertum habere, quamobrem 
Cn. Servil i us consnl contra Boios mittitur, sed nulla re memorabili 
gesta, patre Cn. Servilio triumviro agrario et C. Lnctatio patruo ex 
servitute post sextum decimum annum receptis, qui ad vicum Canetum 
circa Mutinam capti fuerant. hiuc patre, illinc patruo latere circum- 
io datus, private magis quam publico decore Romani rediit. facta deinde 
pace cum Carthaginiensibus P. Aelitis consul cum audisset a Boiis in- 
cursationes in agros sociorum factas, duabus legionibus tumultus eius 
causa seriptis additisque ad eas quatuor cohortibus de exercitu suo, 
C. Appium praefectum sociuin tumultuaria hac manu agrum Boiorum 
iS invadere iussit; ipse eodem aperto itinere per montes duxit. Appius 
ingressus bostinm fines, primo populationes satis prospere ac tuto 
fecit ; delecto inde ad castrum Mutilum satis idoneo loco, ad demetenda 
frumenta (iam enim maturae erant segetes) profectns neque explorato 
circa loco nec stationibus satis firmis (quae inermes ac operi intentos 
» tuerentur) positis, improviso impetu Boiorum cum frumentatoribus est 
circumventus. inde pavor, fuga etiam armatos coepit; ad septem 
millia hominum palantia per segetes sunt caesa, inter quos ipse C. 
Appius praefectus, caeteri in castra nietu propulsi; inde sine certo duce, 
consensu militari proxima nocte relicta magna parte reruin suarum ad 
25 consulem per saltus prope invios pervenere; qui (nisi quod populatus 
est Boiorum fines et cum Liguribus foedus icit) nihil, quod esset me- 
morabile, aliud in provincia cum gessisset, Romain rediit. 

Continno deinde Boii cum sociis Placentiam, cervieibus suis im- 
positam, de improviso invadunt, capiunt, diripiunt ac magna ex parte 
jo incensa, vix duobus millibus hominum inter incendia ruinasque relictis, 
traiecto Pado, ad Cremonam diripiendam pergunt. vicinae urbis 
audita clades spacium colonis dedit ad elandendas portas praesidiaque 
per muros disponenda, ut obsiderentur tarnen prius quam expugna- 
rentur nunciosque ad populum romauum mitterent. L. Furius Pur- 
-v. purio, qui tum provinciae praeerat, circa Ariininnm consulari exercitu 
et sociali auxilio cum Boiis obsidentibus Cremonam pugnam conseruit. 
Ancipiti praelio exceptus aedem Iovi vovit, si eo die liostes fudisset. 

11 C'arthnginensium, Carthaginensibua B 12 incursitationes B 
1 Lir. 23—25. Front. 1, 6 5 Liv. 23, 11 10 Liv. 30, 19. 21, 25 

27 Lie. 31, 2 35 Liv. 31, 10. 



Digilized by Google 




96 



Annales. 



tandem cum utrinque diu fortiter pugnatum esset, iam huc, iam illuc 
inclinante fortuna, eaesi sunt tres imperatores nobiles Boiorum. ipsi 
Boii in fugam versi, castris exuti sunt, laeta victoria Romae fuit, 
literis adlatis supplicatio in triduum decreta est, Furios de Boiis 
triumphavit. a 

Deinde Cn. Cornelius Cethegns et Q. Minutiös Rufus consules in 
agrum Boiorum legiones ducunt, Iunoni in foro olitorio aedem vovent, 
si potiantnr victoria; eft'usis populationibus peragrant fines hostium. 
Boii ob sociorum defectionem fiacti animis pugnam detrectant, relictis 
castris dilapsi, dissipati per vicos sunt, nt sua quisque defenderet. in- m 
sequenti anno L. Valerius consul circa Litanam sylvani Boios fundit. 
idem subsequenti anno proconsul circa Mediolanum cum Boiis et sociis 
eorum, Dorulaco ipsorum imperatore signis conlatis pugnat; aliquot 
millia hostium caesa sunt, eodem anno (devicto iam Philippe rege 
llacedouiae) tlorentissiinis tum rebus imperii et augescentibus annis 1.-, 
fortuna, victis potentissimis regibus et imperatoribus, T. Sempronius 
consul in Boiorum agrum legiones ducit. Boiorum res tum Dorulaeus 
regulus eorum cum duobus fratribus Britomaro et Ariovisto gerebat; 
tota gente concitata ad rebellandum, castra locis apertis posuit, dimi- 
caturus cum consule. qui ubi, quantae copiae, quanta fiducia esset 20 
liosti, sensit, ad Cornelium Scipionem Aphricanum (qui Hannibalem 
vicerat.) conlegam nuncium mittit, uti matnraret venire, se tergiver- 
sando in adventum eius rem extracturum. 

Contra Boii, ubi consilium romani consulis intellexerunt, inatu- 
randum rati, priusquain coniiiugerentur consul um copiae, per biduuin 2:. 
steterunt parati ad pugnam, si bostis contra egrederetur. tercia die 
vi vallum, castra ab omni parte adgressi sunt, consul iubet eflferre 
Romanos signa, sed in ipso exitu ita conferti stetere Boii, nt clau- 
derent viam. diu in angustiis pugnatum est; obnitebantur Romani, 
ut signa foras efferrent; urgebant corporibus, scutis Boii, ut aut ipsi so 
castra penetrarent aut exire Romanos prohiberent. quorum duo intle 
primipili centuriones signa adempta signiferis in hostes iecerunt. duiu 
milites re|ietunt enixe signnni, erupere secundana porta conmilitones. 
iainque bi extra vallum pugnabant, alia ex parte Boii in portam qune- 
storiam inniperant, L. Posthumium quaestorem, dnos praefectos et du- 3.» 
centos ferme milites resistentes pertinacius occiderant captaque ab ea 
parte castra erant; sed ab aliis Romanis Boii, qui intra vallum erant, 

4 est frhll in D 6 Kudus it 

■2 Lir. 33, 18 4 Lir. 31, 31. 23. 1 5 Lir. 31, l'J 10 Lic. 32, 31. <>b. 

27, 5. 30, 1. 10) 11 Lir. 31, 22. (42, 2) IS Flor. 34, 5. 8 21 Lir. 34, 43. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 10. 



1)7 

partim occisi partim eiecti sunt, tandem et Itomani alii erupere ca- 
stris; ita simnl tria praelia circa castra locis distantibus erant, listpu: 
ad meridiem aequis viribus pugnatum. labor et aestus emollida et 
fluida corpora Boioruin et minime patientia sitis decedere pugna coegit; 
5 in paucos restantes impetum faciunt Romani fusosque compellunt in 
castra. signum receptui a consule datum; ad quod niaior pars rece- 
perunt se; pars certaminis Studio et spe potiundi castris hostium 
perstitit ad vallum. Boii erumpunt ex castris, fnsi deinde Romani, 
qui imperio consulis parere noluernnt. ita varia binc atque illinc nunc 
w victoria, nunc fuga fuit. Boii sese receperunt in intima tinium; con- 
sul Placentiam legiones duxit. Scipio alio exereitu iuncto cum conlega 
|ier Boiorum agros populantes eunt, quoad sylvae paludesque passae 
sunt, 

Posthaec L. Cornelius Merula consul, M. Marcellus et T. Sem- 
apronius viri consulares in Boiorum fines arma movent. pugnatum diu 
utrimqne varia fortuna, donec sol ingenti ardore torrebat minime pa- 
tientia aestus corpora Boiorum. Boii inde, licet diu obstabant, demum 
terga dederunt, in fuga multi perierunt. deinde L. Quintius, Cn. 
Domitius Aenobarbus consules Boiorum agros duobus agmiuibus rursus 
» vastaut, equites pauci cum praefectis, deinde universus senatus, po- 
stremo, tjuibus aut fortuna aliqua aut dignitas erat, ad mille, ad con- 
sules transtugerunt. ad ultimum dum M. Attilius Glabrio cum An- 
tiocho Magno rege Syriae et Asiae (qui Daeos et Getas Germaniae 
Magnae populos auxiliäres lmbuit) bellum gerit, P. Cornelius Xasica, 
»vir optimus a senatu iudicatus, consul in agrum Boiorum legiones in- 
duxit, cum exereitu signis conlatis prospere pugnavit, Boios acie vicit, 
castris exuit. cum tot millihus Boiorum nemo imiieratornm ante 
Scipionem liunc conflixit; ingens bellum, magna victoria fuit, castra 
rapta sunt. Boii post eam pugnam extemido, nempe biduo dediderunt 
«se; obsides dati a Boiis futnrae pacis signum. in deditionem itaqne 
accepti, agri parte fere dimidia mulctati sunt, quo, si vellet, populus 
Romanus colonias deduceret. supplicatio eius victoriae causa decreta 
a seuatu victimaeque maiores caesae; Scipio de Boiis ingenti apparatu 
triumphavit. 

» Xec sic quidem pax diutuma. legati Placentinorum et Crentonen- 

16 utrinque Ti 26 indixit B 

13 Lir. 34, 46-48 18 Lir. 35, 4. 5 22 Liv. 35, 22, vgl. 40, 3 24 Lir. 

37, 38; 40 Liv. 36, 37 fg. 25 Lir. 29, 14 26 Lir. 36, 3,8 28 Liv. 36. 40 

30 rb. 38, 7 rb. 40, 3 (päd» pignm) 32 eb. 39, 3 33 eb. 38, 7 34 rbrnd. 

40, 11. 

AVEKTlKUd II. 7 



Digitized by Google 




98 



Annales. 



sium Romain veniunt, in senatn qnernntur inopiam colonornm, taedio 
adcolarum Boiorum ipsos reliqnisse colonias; placnit omnino finibus 
Italiaque depellere Boins. Boii aleam belli tentare amplius detrec- 
tantes, caedendum fortunae viotoris gentium populi rati, ad Tanriscos 
Noricosque et usque ad Histram amnem, qui et Danubius, demigrant; 5 
inter amnes Danubium et Draum occidentem versus sedes eapiunt et 
omnem agrum, qui ad Illyricum pertinet, pascendis iumentis pecoribus- 
que idoneum occuparunt, ubi nunc pars Austriae Ungariaeque est. 
bellum assidue contra Dacos, qui alteram ripain Danubii tum incole- 
bant, gessernnt. ita apud Strabonem et in domesticis libris invenio. 10 
tenuere Italiam annos quadringentos. 

Post eiectos Boios in eorum regiouem coloniae a Romanis dedu- 
cuntur. Gallia Togata posthac dicta est, quae Ptolomaeo subiacet 
montibus Apenini, usque ad Ravennam et Rubiconem producta, tercio 
itaque kalendas Ianuarias Bononiam v latinam coloniam ex senatus is 
consulto L. Valerius Flaccus, M. Attilius Serranus, L. Valerius Tappo 
triumviri deduxerunt. tria millia hominum sunt deducta, equitibns 
septuagena iugera, caeteris colonis quinquagena sunt data, ager captus 
de Boiis, quorum Bononia fuerat. Boii Tuscos expulerant. Mutina 
quoque ac Parma coloniae Romanorum civium deductae sunt. Bina so 
millia hominum in agrum, qui proxime Boiorum. ante Tuscorum fuerat ; 
octena iugera Parmae, quina Mutinae acceperunt. diviserunt agros 
tres viri M. Aemilius Lepidus, T. Ebutins Carus, L. Quintius 
Crispinus. Aquileia quoque latina colonia deducta est in agro Boio- 
rum; tria millia peditum, quibus data quinquagena iugera, centnrionibns » 
ccntena. centena quadragena equites receperunt. deductae sunt et 
aliae couplures, sicuti Ravenna, Ariminuin, Pisaurnm; quae si quis 
cognoscere velit, rerum scriptores evolvat ; nos brevitati suscepti operis 
satisfecimus. 

Refert Strabo in Tauriscis et Noricis ea tempestate aurarias haud ™ 
procul Aquileia rej)ertas, altitudine a solo dnos dumtaxat pedes; 
aurumque fossile inventum in modum fabae, partim purum, partim 
decoquendum octava parte. Itali adiuvabant Noricos, sed ubi in Italia 
triente carius vendi aurum Norici acceperunt, eiectis Italis soli ven- 
diderunt. ecKlem tempore post Antiochum Magnum devictum Cn. ss 
Matilius Volsco cum Germanis Asiam incolentibus (quos Galatas 
Gallograecosque vocant), quod inter auxilia Antiochi fuerant, bellum 

2 Air. 37, 46 10 Strab. 213 ItoW in Ampecks Chron. Baior. I, c. 4 

14 l‘tul. ISO. 176 19 Uv. 37, 67 24 Uv. 39, 65 26 Uv. 40, 34 27 Uv. 

39, 44. Ep. 15 30 atrab. 203 37 Uv. 39, 6; 38, 12; 37, 40. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 11. 



99 



gessit, duobus praeliis fusos lugatosque ad pacis conditiones pepulit. 
denunciatum est, ut agrornm suorurn terminis se continerent, morem 
vagandi cum armis finirent, pacem servarent cum finitimis, caeternm 
liberi suis legibus viverent. uegatus tarnen est victori triumphus, quia 
5 causam belli non adprobavit senatus. 

Hic Manlius primus omni genere licentiae corrupit milites; lu- 
xuriae peregrinae origo ab exercitu asiatico in nrbem invecta est. 
hactenus populus romanus parsimoniae paupertatisque amator, res- 
publica magna, sancta, bonis exemplis dives, nullus opibus, nullus 
io pecuniae honos fuit. labente deinde paulatim disciplina crescentibus- 
que viciis cum magnitudine iinperii avaricia, luxuria, Studium pecuniae 
laetalis ambitus cum intestinis seditionibus inmigrarunt; iusticia, ftdes 
cum sociis omnia venalia coepta liaberi; respublica bellis socialibus, 
servilibus, gladiatoriis conflictata est. 

is Cap. 11. Cum Gennanis brevis sane et quasi ad recipiendum 
spiritum requies secuta est. anno ab urbe condita sexcentesimo qua- 
dragesimo Caecilio Metello et Cn. Papirio Carbune consulibus armortim 
crepitus et tubae sonitus auditus e caelo futuras portendit calamitates. 
ab eo enim tempore horribili Marte ulularunt Cimbri, Tetitones, Am- 
» brones cum regibns suis Celeo, Teutobocho, Bolo trauscendentes 
Rbenunt, multis mox cladibus Romanornm suisque nobiles. Germauiae 
Magnae bi popnli, qui ab oceano germanico ex his regionibus (quas 
nunc Saxones Panique incolunt) in Illyricum provinciam romanaiu seit 
spe praedae seu inopia egestateque agri cum copiis profecti fuerant, 
irrupturi in Italiam. mitescentia hic Alpium iuga facilem in Italiam 
aditnm praebetit. Cn. Papirius Carbo consul, ne quid respublica de- 
trimenti pateretur, cum armis liostes aditu Italiae prohibiturus, circa 
Noreiam, urbem supra Aquileiam coloniam romanam, occurrit signis- 
que conlatis re infecta discedit. Germani vexato Illyrico consulem 
3« iteruni aleani belli haud auspicato tentare cogunt, ipsum cum exercitu 
fundunt, trncidant, delent. 

Deinde haud scio, quam ob causam ad Helvetios plurinto quidem 
auro locupletes, verum in paee vitam agentes iter fecernnt. Helvetii 



29 que in B 

1 Liv. 38, 12 Flor. p. 46 3 Liv. .38, 40 5 Flor. 40 7 Liv. 39, 6 

14 Flor. 56. Liv. prarf. 9, 11. Sali. Cat. 10. 11 16 Flor. p. 33 17 Tac. 

Germ. 37 18 Flin. n. h. 11, 118 20 Flor. 01. 62 21 Vrll. 11, 8 24 Liv. 

38, 16. Ep. 63 25 Flin. n. h. 111, 147 29 Strab. 214. Liv. ep. 63 31 Tac. 

Germ. 37. Veil. 11, 12. Liv. a. a. 0. 



Digitized by Google 




100 



A nnulcs. 



cum viderent Cimbrorum opes praeda partas longe suis maiores esse, 
Cimbrin Teutonisque, maxime Tigurini sollicitati ab ipsis, sese con- 
iungunt. coniunctis itaque viribus totam Galliam occupant atqne de- 
populantur. transgressi Pyreneos montes Hispaniani iuvadunt, magna 
inlata calamitate; pulsi inde a Celtiberis in Gallias remigrant. circa » 
Humen Khenum impedimenta, quae secum agere ac portare non poterant, 
deponunt; aliquot millia hominum ex suis custodiae ac praesidio relin- 
quunt. hi post illonun abitum a finitimis agitati, cum alias bellum 
inferrent, alias inlatnm defenderent, conseusu eorum omnium pace 
facta, intra Mosam oceanumque sibi locum domicilio delegerunt con- 10 
didereque Aduaticos et Nervios . ultro in adfectatione germanicae 
originis (uti ait Cornelius Tacitus) ambitiosos ; nunc Brabantinos Flan- 
drosque nominamus. 

Caeterum Ciinbri, Teutones, Ambrones et Tigurini Divicone prin- 
cipe, cum omnem Galliam nccupassent, in provinciam exire atque inde r. 
in Italiam contendere parabant. in provinciam igitur Romanorum 
recta tendunt, iter inde in Italiam facturi. quacunque ibant, late 
longeque omnia devastabant. Lucittm Cassium consulem in finibus 
Allobrogum (Sabuudienses sunt) cum exercitu caedunt. L. Pisonem 
lcgatum, avum L. Pisonis, soceri Iulii Caesaris, ep<lem praelio inter- m 
ficiunt. milites. qui ex clade supererant, obsidibus datis et dimidia 
reium omnium parte, ut ineolomes dimitterentur, pacti, sub iugum 
missi sunt. 

Mox Germani ad M. lunium Syllanum alteruni consulem in castra 
legatos mittunt, inde ad senatum, peteiites, ut populus romanus aliquid 
sibi ngrorum terraeve daret quasi Stipendium, caeterum, ut vellit, 
nmnibus atque armis suis uteretur. senatus negavit. repulsi igitur, 
quod nequivcrant preeibus, armis petere constituunt. Syllanum adgressi 
in fugam vertunt, castris exunnt, cum exercitu caedunt. inde Aurelius 
Scaurus legntus consul Land secundiore fort mm confligit, liiso eius » 
exercitu ipse captus est; et cum in consilium ab hostibus evocatus, 
dcterreret eos, ne Alpes transsirent Italiam petituri, eo quod diceret 
Romanos minime vinci posse, a Bolo rege, feroci iuvene, occisns est.. 
eodem fato u M. Manlio, Q. Servilio Caepione proconsulibus male 
puguatum est; victi praelio, fiigati, binis castris exutisunt; octoginta sx 

20 vellot B 3fl cnstri A 

3 Strub , 293 5 /,!>. cp. (17 11 Caes. b. G. II, 29 12 Grrm. 2$ 

lft ( neu. b. (}, 1 , 13 lil Cars. I, 33 23 Lir. rp. 65. Cars. I , 12 20 Flor. 60. 

l.ir. a. a. U. Vrtl. 11, 13 30 Lir. ep. 67. Sali. lug. 114. 



Digilized by Google 




lab. I, eap. II. 



101 



millia Romanorum eaesa sunt, calonum et lixarum quadraginta. Ger- 
niani itaqne (sicnti est apud Taeitum) ea tempestate Carbone et Cassio 
et Scauro Aurelio et Servilio Caepione, M. quoque Maulio fugatis et 
captis, quinque simul consulares exercitus populo Romano abstulerunt, 
i qno metu omnis Italia contremuit. vovit victor gentium populus ludos 
Iovi optimo maximo, si rempublicam in meliorem statum vartisset. 

Actum erat de imperio, nisi C. Marius illi saeeulo contigisset. 
is tum bellum prospere gerebat in Aphrica adversils lugurtham regem 
Numidarum. Absens contra legem maiorumque instituta consul factus 
io eique decretum bellum germanienm. ea tempestate spes atque oi>es 
urbis in illo sitae, ipse ergo Marius cum Quinto Catulo consule non 
ausus congredi statini, militem tenuit in castris, donee invictus ille 
ardor et impetus consenesceret. ad explorandam quoque Gallorum et 
Ligurum fidem literas eis mittit binas consul, quarum primae prohi- 
iö berent, ne interiores, quae signatae erant, ante certum tempus aperi- 
irent. eas ante diem praefinitum repetit, reseratas reperit, hostilia 
agi intellexit. Germani cunctationem Marii metum interpretantes, 
tripartito agmine flducia urbis potiundae per Alpes, id est, claustra 
Italiae feruntur. habebaut Romani pro jiortento Alpes ab ipsis exu 
so peratas, quemadmodum antea ab Hannibale. Teutones et Ambrones 
Alpes emensi, summa vi castra Marii oppngnant; summa vi a Mario 
defenduntur. 

Lucius Marius Romanns Teutono provocanti ad singulare certamen 
resi*ondit, si cupidus mortis esset, laqueo eum posse vitam finire. 
J 5 cumque demonstraret gladiatorem contemptae staturae et prope exactae 
aetatis, dixit: si eum snperasset, continuo cum Victore congressurum. 
Marius deinde, ne hostium copiae coniungerentur, occupatis coii]iendiis, 
velocitate praevenit; priores Teutonas sub ipsis Alpium radicibus ad- 
secutus in loco Salviorum, quem Aquas Sextias vocant, ubi pugnaturus 
* postero die, Marcellum cum parva manu equitum peditumque noctu 
post terga hostium misit. et ad implendain iusti equitatus speciem 
agasoues, lixas armatos, simul ire iussit et iumentorum magnam par- 
tem instratorum centunculis; qui, cum mane praelium iniretur, in terga 
hostium inruerunt. ita Marius duobus praeliis victos oppressit, in 
35 fugam vertit. metatores Marii per imprudentiam ita castris locum 
caeperant, ut Germani vallern tenerent, Romanis nulla aquarum copia 

4 Ttir. Grrm. 37 6 Satt. I. 114 fl Suet, Aug. 23 7 Flor. KO 9 Flor. 06 

11 Satt. lag. 114 13 Flor. 60 17 Front. Straf. I, 2 19 Flor. 60 22 Li t>. 

rfj. 68 20 Front. IV, 7 29 Plin. 111, 36 Flor. 60 34 Front. II, 4 

85 I.iv. rp. 68. Front, a. a. O. 36 Front. 11, 7. 



Digilized by Gc 




102 



Annita. 



esset, flagitante aqnam exercitu: Viri, inquit Marias, estis, en illic 
habetis: itaqae tanto ardore pagnatum est eaque caedes f'uit, nt Humen 
cruore flneret. reliquias Tentonnm, quia nox circum venerat, ciraun- 
sedens Marius sublatis snbiude clanioribus |>er paucos snornm terri- 
tavit. insomnem hostem detinnit. ex eo consecutus, nt postera die s 
inreqnietHm facilius debellaret. Teutobockus rex, quaternos senosque 
equos transsilire solitns, proximo in saltu conpraeheusus insigne specta- 
eulum tiiit. quiiqie* vir proceritatis exiiniae, super trophaea ipsa emiue- 
bat. Sublatis Teutonis et Ambronibus in Cimbros convertitur. 

Hi repulso fhgatnque ab Alpibus Q. Luctatio Catulo proconsnle, 10 
qui fauces Alpintn insederat et ad Humen Atkesiin castellum editum 
reliquerat; ipse enim a Cimbris pulsus, cum unam spem salutis haberet, 
si Humen transsisset, cuius ripam bestes tenebant, in proximo monte 
eupias ostendit, tanquam eastra positnrus, praecepitque suis, ne sar- 
oinas solverent aut onera deponerent, ne quis ab ordinibus aut signis is 
discederet ; et quo magis persuasionein hostium confinnaret, pauca 
tabernaeula in eonspectu erigi inssit, ignes fieri, vallum quosdam 
struere, quosdam lignatuin ire, ut conspicerentur; Cimbri ista vere 
exist imautes agi, ipsi etiam eastris delegerunt locum; dispersi in pro- 
ximos agros ad conparanda necessaria mansuris dederunt Oatulo oc- » 
casionem traiiciundi fluminis. fngientem igitur proconsulem exercitnm- 
que per hiemeni Tridentinis iugis in Italiam prosecuti traiicinnt. si 
statim infesto agmine urbein petiissent, grande discrimen fuisset. 

C. Marius et Q. Catulus coniunctis exercitibus cum Soli caelique 
clemenlia robur hostium elanguisset, eos vini dulcedine mitigatos, dolo 2s 
in tempore adgrediuntur. 

Kulvins coulatis cum koste eastris, equites suos iussit succedere 
ad munitiones eorum. lacessitis liostibus, simulata fuga recessit. ali- 
quot dies id facit. avide insequentibus Cimbris, aniniadvertit eastra 
eorum nmlari. per partein exercitus consuetudine custodita post eastra w 
hostium consedit atque caepit deserta eastra. diem deinde pugnae a 
Mario pelunt Cimbri; ille proximum dat additque virtuti dolum. pri- 
mum iiamqne diem nebulosum nactus, kosti inopinatus oeenrrit; tum 
venlosHUi quoqite, pulvis in oculos et ora hostium ferebatur. tum aeie 
roti verna in orientem, ex splendore galearum ac repercusso quasi ardere » 
cMfluni Visum est. scribunt alii, Marium constituta die pugnaturum, 

I tl Olt! III frhlt in U 

II Flor. <> Front. II, 9 0 Flor. Hl 12 Li«. rj>. 68 21 Front. I, 5 

r> FUn . II I >•«' '/'• iiH - a ,il 20 6i ‘ Liv 0 31 Front. 

II, /» au Flor. 61. 




Digilized by Google 




Lib. I, cap. 12. 



103 



firmatum cibo militem aute castra conlocasse, ut per aliquantulum 
spacii, quo hostes aberant, exercitus potius hostium labore de via pro- 
fligaretur; futigationi deinde eonim aliud incommodum addidisse, ordi- 
nata acie snorum ut advnrso sole, veuto, pulvere hostium occuparetur 
s exercitus. Cimbri itaque et Teutones fusi deletique suut. nec minor 
cum nxoribus eorum pugna quam cum ipsis fuit, cum obiectis undique 
plaustris atque carpentis, alte desuper quasi de turribus, lanceis cou- 
tisque pugnarent. desperata taudem salute, suübcatis elisisque passim 
infantibus suis, aut mutuis cbncidere vulneribus aut vinculo e crinibus 
10 suis facto ab arbcribus iugisque planstrorum pependerunt. canes quoque 
Cimbros defenderunt, caqsis dominis eorum plaustris impositis. Celeus 
rex in acie dimicans impigre nec iuultus occubuit. 

Tercia Tigurinorum manus, quae quasi in subsidio Noricos inse- 
derat Alpium tumulos, in diversa lapsi fuga iguobili et latrociniis 
is evanuit eodein momento. hunc tarn laetum tamque felicem libertatis 
Italiae adsertique imperii nuncium (authores sunt C. Plinius et L. 
Florus) per deos Castorem et Pollucem datis praetori literis popu- 
lus romanus accepit. factum hoc quoque bellis illis populi romani 
Quiritibus ostentum. Xuceriae in luco Iunonis ulmus, posteaquam ei 
ai cacumen amputatum erat, quoniaiu in aram ipsam procumbebat, resti- 
tuta est sponte, ita ut protinus floreret. a quo deinde tempore maie- 
stas populi romani resurrexit, quae ante vastuta cladibus fuerat, 
illique et deinde usque ad nostram memoriam (inquit Sallustius) Romani 
sic habnere, alia omnia virtuti suae prona esse, cum Germanis pro 
2 s salute, non pro gloria certare. Marius totius consensu civitatis 
summo honore receptus est; pro duobus triumphis, qui oflerebantur, 
uno contentus fuit. nobilitas quoque, quae novo honiini (ut fit) invi- 
debat, veritate coacta est fateri, conservatam ab eo rempublicam. 

Cap. 12. Yix horunt bellorum cruoribus expiatis uncta arrna 
30 erant , Mitliridates Magnus rex Ponti intonuit ; duarum et viginti 
gentium rex, totidem linguis iura dixit, pro concione singulos sine 
interprete adfatus est. maxitnus sua aetate regum, in reliqua ingenii 

6 Am Rande in .1 : trccentac fuerant ; a Victore petierant, ut virginibus — 
vestalibus — douo mittcrentur ucc minus castc quam illas se victtiraa, quml ta- 
rnen negatum (Val. Hnx. VI, 1. E. 3. Hieran, de. monog. 1, 42 C) II impositis 
.1, B u. C 16 C. fehlt in li 

6 Front. II, 2 10 Flor. 02 11 Plin. n. h. VIII, 143 ( Oros. V, 16) 

12 Flor. 62 10 Plin. n. h. VII, 66 17 Flor. 62 22 Plin. XVI, 132 23 Sali, 

lug. 114 28 Liv. rp. 66 20 Hör. C. II, 1 32 Plin. n. h. VII, 66, XXV, 6 

32 Plin. XXV, 5 u. z. Jlgd. 7. 3. 



Digilized b; 



je 




104 



Annales. 



magnitudine, medicinae peculiariter curiosus; ab hominibus subiectis, 
qui fuere pars magna terrarum, singula exquirens, qnid quaeque radix 
polieret, ad quos usus herbarum folia pertinerent; scrinium conmen- 
tationnm harum et exemplaria et effectus in arcanis suis reliquit. 
Pompeins regia praeda potitus, transferre ea sermone romano libertum s 
suum Leneum grammatieae artis doetissimum iussit, hic igitur, de 
quo dixi, Mithridates, velut turbo septentrionem orientemque involvit 
armis adversus Romanos, ad Sarmates Germanosque legatos mittit, 
variis beneficiornm muneribus inlicit, Arsacem regem Parthorum ad 
belli societatem invitat, ad auxilium ferendtim cohorthtur ad oppri- 10 
mendumque Romanos , gentium latrones hostesqne regum, eoncitat. 
Tigranem quoqne regem Armeniae et Syriae sibi coniungit. sic ex- 
citatis omnibus in bella romana descendit. tanta eius magnitudo fnit, 
ut non sui tantum temporis reges, verum etiam superioris aetatis 
vicerit. bella cum Romanis per sex et quadraginta annos varia for- is 
tuna gessit. cum summis imperatoribus res illi fuit, Sylla, Lucullo, 
Pompeio Magno; Asiam occupavit; iussu eius, quicquid civium roma- 
norum in Asia fuit, uno die trucidatum est. Aquilio duci capto aurum 
in os infudit, Graeciam, Athenas caepit; ita victus, ut maior clarior- 
que resurgeret, instaurando praelio dainnisque suis terribilior redde- »> 
retur. denique ad postremum non vi hostili victus, sed voluntaria 
morte in avito regno senex haerede filio decessit. 

Dum haec in Asia geruntnr et Graecia, Germani et Galli servili 
tumnltu Granico duce Italiam correptis armis vastant. CI. Pulchrum, 

P. Vorenum praelio viucunt; domiti tandem sunt a M. Crasso. 25 

Quoniam ad Armeniae mentionem venimus, origo eius altins re- 
petenda est. nam eam nostratibus vulgo notam esse (ut in qua repa- 
ratum sit genus humanum post illam aquarum cladem decantatissimam) 
reperio. Armenia duplex est, maior et minor; liaec cis Guphraten 
est, ad septentrionem occidentemque Cappadociam, ad austrum vero w 
Ciliciam spectat. Urbes in ea Nicopolis (ubi Pharnaces fllius superi- 
oris Mithridatis romanas adflixit copias), Olaudiopolis, Iuliopolis. maior 
trans Guphraten ponticas gentes, Medos, Assyrios, Mesopotamiam con- 
tingit; civitates Artaxata, caput gentis, Tigranocerta, Sagalbina in 
ripa Araxis fluminis, ubi Noas hahitavit. in ea sunt montes Gordei, » 

33 Euphratcm A 

8 Flor. 64, 66. Iustin. 38, 3 9 lustin. I. c. 13 lustin. 38, 8 (Curt. VII. 8) 

17 lustin. 37, 1 18 Liv. rp. 78 19 Plin. XXXIII, 48 22 lustin. I. c. 

24 Liv. rp. <J7 25 <5. 95 Flor. 87 27 lustin. 42, 2 32 ltol. 345. 341 342 
34 <b. 354. 355 Flor. 66 Ptol. 358. 360. 



Digilized by Google 




Lib. I, ctip. 12. 



105 



in qnorum verticibns navis, qna vectns Noas, recnbnit. pamit Armenia 
regibus Assyriorum, Persarum, ileinde Macedonum. victo vero Anti- 
ocho Magno a Romanis peeuliares cepit habere reges, regnamnt ibi 
Artaxias et Radriadas, post hunc Tigranes, quem primo Lucullus, 

5 deinde Pompeius devicit captis Artaxatis. eidem Syriam ademit; in 
Armenia supplicem regnare permisit. Tigranocerta Tigranes condidit; 
reliquit duos filios, Tigranem et Artabazum, quem nt proditorem M. 
Antonius triumvir occidit. imperator Caesar Augustus Armeniam in 
formam provinciae redegit. dati tarnen a Romanis aliquando reges 
10 fnernnt. Pompeius (unde digressits sum) Asiam, extremam provin- 
cianim tum romani imperii, mediam fecit, tanta felieitas unins homi- 
nis valuit. 

Interim ad septentrionem rex Germaniae Arionistns (cnius uxor 
soror erat Voccionis regis Noricornm) com copiis Rhenum in Gallias 
io transsit. Galli semel atque itemm armis contendunt pulsique magnam 
ealamitateni aceeperunt; omnein nobilitatem, omnein senatum amiserunt; 
fraeti praeliis, calamitatibns, obsides dederunt. centum viginti millia 
Germanorum in Gallias traducta sunt agrique inter ipsos distributi 
suut. Boiorum quoque (qui trans Rhenum incoluerant, inquit Caesar, 

3 ) et in agrnm Noricum transsierant Noreiamque oppuguarant) triginta tria 
millia rege Numeio ad Helvetios viciuos et consanguineos suos, utran- 
que Rheni ripam longe lateque incolentes, pergunt. nunc ea loca 
tenent Snitenses, Brisacii, Elisacii et huiusmodi gentes, quae inter 
Rhenum Moenumque amnes domicilia liabent (Ptolomaeum Tacitumqne 
K sequor), inter quas et adcolae Sylvae Nigrae, quam et Ptolomaeus et 
Caesar Helvetiorum cognominant, magno errore illornm, qui eam 
Bacenim crediderunt, quum haec Suevos ac Cheruscos pro nativo muro 
dividat ambaeque gentes accolae Albis tluminis fuerint. authores 
Claudianum Lucannmque in tanta testium copia citasse sufficiat, quo- • 
so rum prior ita refert: 

Ingentesque Albim liquere Cherusci. 
alterius versus hi sunt: 

Fundit ab extremo flavos aquilone Suevos | Albis. 

Sed ceptam rem prosequar. Helvetii et Boii coniunctis copiis 

13 Arionistus * ic A u. I) 21 utramque -4 32 sunt hi B 34 »ubtexam 

folgt nach prosrqttar in A 

1 Berits. 9 8 Strab. 531. 534; Liv. cp. 101. Flor. 66 10 Slrab. 53 

11 Flor. 67. Hm. n. h. 711, 99 12 Flor. 66 18 Ctttt. I. 81 14 Cars. 1,53 

17 Cars. I, 31 19 eb. 5 21 Cac». I, 7, 29 20 Tac. G. 28 26 Hol. 150. 

Caes. VI | 25. ». oben S. 21 unter Harze 29 Claud. IV. eon». H. 452. Luc. II, 51. 



Digiüzcd I . ic. 




106 



Annales. 



occupare Gallias, in proviuciam romanam exire atque inde in Ituliam 
coutendere (quemadmodum antea Teutonas Cimbrosque fecisse noverant) 
compositis necessariis ad liuinsmodi expeditioneui meditabantur. ad 
Humen igitur Rhodantim Genevam oppidum extremum Allobrognm 
armati consident. ex eo oppido pons ad Helvetios pertinebat. Divi- s 
tiacus Heduus Gallorum princeps profogus Romain ad senatum auxi- 
linm postnlatum venerat. mittitur in Galliam a Romanis cum legio- 
nibus aliquot C. Iulius Caesar, vir consularis, soeer Cn. Pompei Magni. 
is iter prohibiturus pontem, qui erat ad Genevam, rescindere iubet. 
Boii cum Helvetiis retro pedeiu referunt ad Ararim Humen (Saonam to 
vocant); in fines Heduorum (Burgundiones sunt) perveniunt; agros po- 
pulantur, ratibns, lintribus iunctis Humen transseunt. tres partes 
transsierant, quarta fere pars circa Humen Ararim reliqua erat, ad 
eam Caesar in auxilium vocatus ab Hedtiis pervenit, eos impeditos 
inopinantesque adgressus, caedit, in fugam vertit. ponte deinde subito is 
in Arari facto exercitum traducit. 

Boii cum sociis repentino adventu Romanorum conmoti, legatos 
ad Caesarem mittunt, cum de pacis conditiouibus inter eos non con- 
veniret, ancipiti praelio diu ac acriter pugnatum est ab hora septima ad 
vesperam; inde ad multam noctem Boii cum sociis victi castrisque 20 
exuti, supplices a Caesare, intemunciis ultro citroiiue missis, pacem 
impetrarunt. Helvetii domos, unde venerant, redire iussi sunt. Boios 
(petentibus Heduis), quod egregia virtute erant coguiti, ut in finibus 
suis conlocarent, Caesar concessit. quibus illi Gergoviam oppidum et 
agros dederunt eosque postea in parem iuris libertatisque conditionem, » 
atque ipsi erant, receperunt. cum Romanis aequo iure foedus ictum 
est, quamobrem et a Plinio in descriptione Galliae Lugduneusis Boii 
foederati adpellantur. de bis Cornelius Tacitus ita: Maricus quidam 
e plae.be Boiorum inserere se fortuuae et provocare ronmna arma siniu- 
latione numimim ausus est; iamque adsertor Galliarum et deus (Domen 30 
id sibi indiderat) concitis octo millibus honünum proximos Heduorum 
pagos t rahebat; tum gravissima civitas electa iuventute, adiectis a 
Vitellio caesare cohortibus, fanaticam multitudinem disiecit, captus in 
eo praelio Maricus ac mox feris obiectus; quia non laniabatur, stolidura 
vulgtts inviolabilem credidit, donec Vitellio inspectante interfectus est. 



28 quidcm B 

2 Cars. I, XI 3 C. 1, H 5 Cars. I, ti 7 Cars. 1, 31 fl C. 1,7 
12 Zum flgil. irr gl. Cars. I, 11—13. 20. 23 27 X. h. IV, 107 28 11 11, 61. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 12. 



107 



Paulinus etiam ad Ausonium poetam illorum mentionem facit, 
Theodosio Magno reiura potiente. versus eius hi sunt: 

An tibi ine, domine inlustris, si scribere sit mens, | Qua regioue 
liabites, placeat reticere nitentein | Burdigalam et piceos malirn descri- 
5 l>ere Boios. 

Borbonios nunc vocari authores habeo, unde genns matemura 
Litavicns Gibbosus, ultimus Angilostadensium princeps, avoruin me- 
moria duxit. 

Bello snperiore Helvetiornm Boiorumque confecto, totius Galliae 
io legati ad Caesarem conveniunt; de Germanis conqueruutur, multa 
millia quotidie Rhenum transsire, quibus locos, sedes, agros dare co- 
gantur; futurum esse paucis annis, uti omnes e Galliae finibus pelleren- 
tur atqne omnes Germani Rhenum transsirent, deinde Galliis occupatis, 
nt ante Cimbri, Teutones fecissent, in prorinciam exirent atqne inde 
is in Italiam contenderent, Caesar Gallorum animos verbis confirmat, 
sibi eam rem curae fore respondit. legatos ad Arionistum regem Ger- 
maniae mittit, qui ab eo postularent, ut aliquem locum medium utrius- 
que conloquio deligeret; veile se de republiea et summis utriusque 
rebus cum eo agere. cum legati imperio mandatisque defuncti, uti 
so veniret ad Caesarem, dicerent, quis autem est Caesar, Arionistus 
respondit, et si vnlt, veniat, inquit, ad me; si quid mihi a Caesare 
opus esset, venirem forsitan; si quid ille a me velit, ad me veniat, 
necesse est. et quid ad illum, quid agat nostra Germania? num ego 
me interpono Romanis? non satis mirari possum, quidnam in mea 
v> Gallia, quam bello vici, aut Caesari aut ornnino populo romauo negotii 
sit. cum vult Caesar, congrediatur; intellecturus est, quid invicti 
Germani, exercitatissimi in armis, qui intra quatuordecim aunos tectum 
non subierunt, virtute possint. 

Tantus itariue subito terror omnem exercitum Caesaris occupavit, 
so ut testamenta passim in castris scribereutur, Galli mercatoresque in- 
genti mngnitudine coritoruin Germanos incredibili virtute atque exer- 
citatione in armis esse praedicabant ; saepenumero sese cum his con- 
gressos, ne vultum quidem atqne oculorum aciem dicebant ferre 
potuisse. quidam petebant Caesarem, ut eius voluntate a castris dis- 
m cedere liceret, et alius alia causa inlata, quam sibi ad proficiscendum 
necessariam esse diceret. nonnulli Caesari renunciabant, non fore 
dicto audientes milites, cum castra moveri iussisset. Caesar convocato 

7 Angilostadiensiuiu B 14 Teutonique .1 23 Nun .1 u. B 36 Caesari fehlt 

in B 

I Faul, ad . 1 u-n . ep. 3 10 Zum fltjd. veryl. Caes. /, 30 , ftgd. 21 Flor. 72 

24 Flor. I. c. 



Digitizod by | 




108 



Anna los. 



concilio orationeqne confirmatis militihus a Vesontione, Sequanornm 
maximo oppido, Rhenum versus proficiscitur. cnm iter non intermitteret, 
septimo die quatuor et viginti millibus passunm a copiis Arionisti 
castra metatur. ibi ultro citroque raissis legatis de pace frustra actum 
est. inde Arionistus castra promovet, millibus passuum sex a Caesaris s 
castris snb monte considet, a Rheno millia passuum quinque. copias 
suas in castris continet nec pngnandi copiam Romanis facit. Germania 
tum nec consuetudo nec fas erat ante novam lunam decrescente lumine 
syderis praelio contendere. quod ubi Caesar intellexit, religione im- 
peditos adgreditur; coacti Germani pugnant, post multa inlata accep- 10 
taque vulnera in fugam versi, ad flumen Rlienum perveniunt. ibi 
viribus confisi, Rlienum tranare contenderunt aut lintribus inventis 
salutem sibi petierunt. in his fuit Arionistus, qui naviculam ad ripam 
deligatam nactus, ea profugit. reliquos equites romani consecuti inter- 
focerunt. i& 

Helgae deinde (qui a Germanis orti sunt, sicut apud Caesareni 
Rlmm i rcferant) Rliemimque antiquitus traducti, propter loci fertilitatem 
ibi oonsederunt, Gallos, qui ea loca incoluerant, expulernnt, communi 
omnium suffragio arma corripiunt, Germanis transrhenanis se coniun- 
gunt. Caesar Helgas aliquot praeliis victos in deditionem potestatein- 2« 
que populi romani redigit; Germanos transrhenanos Gallia expulit, 
inde in Illyricum proflciscitur. 

Galli rurstis rebellant, in Germaniam pro auxilio mittunt, redit 
Caesar, Helgas superat, Aquitaniam subiicit, a Menapiis, qui Gelder- 
e Ilses sunt et nuiiquam legatos ad Caesarem miserant, sylvis, paluilibus » 
et tempeHtatihus prohibitus est. Germani transrhenani rursus Rhenum 
vooali a Gallis, transseunt non longe a mari, quo Rhenus influit. inde 
lute longeque pnpulantur; obviam venit cum exercitu Caesar, in fugam 
eos vcrtit, caedit trans Rliemimque pellit. mittit et nuncios in Ger- 
manium Magnam, interminatur, ne posthac in Gallias veniant. sed *1 
Inge nies minae eius in ludibrium versae. Caesar ut Germanos terreret, 

|,„ 11, | procul infra eum locum, ubi nunc Agrippinensis Colonia est sita, 
ponlem faeiumlum, licet summa difficnltate, curat; opere omni effecto 
exereltnm traducit, relicto ad utranque partem praesidio; Germani in 
sylvas se aiididerant ibique conveniebaut frequentes. Caesar duodevi- « 
ylnll dieluis trans Rlienum consumptis satis et ad laudem et utilitatem 
iieifecliim arbilratus, in Gallium se recepit pontemque rescidit. 

;t4 ntrami|ii<' /I 3.1 se in ’sylvas D 

10 Primi II, / ll'i Clin. II, 4 20 rt> 3 21 <b. 34 22 Zum fl<jd. njl. 

r,„. III VI II. 



\ 



Digitized by Google 




Lib. I, eap. 12. 



109 



Menapii rursus frustra tentati a Caesar**; Treviri qnoque neqiie 
ad coneilia Caesaris vocati veniebant neque imperio parebant. Trans- 
rhenanos Germanos crebris legationibus sollicitabant, pecuniam polli- 
rebantur. duo de principatn Treverorum inter se contendebant: In- 
5 duciomarns inimico in Romanos erat animo, Cingentorix gener Iuducio- 
mari romanas sequebatur partes. Eburones Germani cisrhenani inter 
Mosam et Rhennin, ubi nunc Inliacensis est ducatus, Q. Tituriuni 
Sabinum et L* Arunculeium Cottam, legatos Caesaris, unam legionem 
rum quinque cohortibns in finibus. nt ait Suetonius, Germanorum in- 
msidiis interficiunt. hac clade audita Caesar adeo indoluit, nt barbam 
capillumque submiserit. tum quoque Helgae oinnes, quos Caesar cis- 
rhenanos Germanos vocat, ad anna concurrunt. omnes suspecti praeter 
Heduos et Rhemos eraut. Induciomari igitur Treverorumqne nunciis 
inipulsi Relgae, lignatoribus oppressis, roraana- oppugnant castra. 
iS magnam manum Germanorum conductam Rbenum transsisse passim 
Galli praedicant, quornm terrore Romanos vincunt. Treviri aperte 
rebellant aliosque concitant. Menapii, qui uni ex Gallia de pace ad 
Caesareni nunquam miserant, arma capiunt. Germani transrbenani 
Humen traiiciunt, hyberna oppugnant, quae summa vi et diftieultate 
io maximoque pericnlo Q. Tullius, frater Ciceronis, defeudit. Belgaeque 
non expectato auxilio Gennanorum Romanos adgrediuntnr, sed fusi 
terga vertunt. Germani fnga Belgarum intellecta domos revertuntur. 
Romani interfect« Induciomaro Treviros recipiunt. senatores Trevi- 
li) rum in Germaniam Irans Rbenum profugiunt. quietior posthac Gallia 

* ML 

Caesar aegre ferens Gennanos toties Rbenum traiicere, rursus 
l>onte facto, ubi nunc Agrippinensis Colonia est, Rbenum cum copiis 
transsit. Germani in sylvis delectus agunt. Caesar parte pontis, qua 
Germaniam adtingebat, rescissa in Galliam revertitur. nostrates vi 
» pulsum esse dixisseque refemnt; satis est superque vidisse Germanos. 
et Pompeius narrat apud Lucanum, fiigisse Caesareni ex Germania. 

Dant animos (inquit), Rheni gelidis quod fiigit ab uudis. 

Venit in meutern scitum illud imperatoris Maxiuiiliani dictum, qui 
flamini romano interroganti , num Caesaris conmentaria legisset, re- 

* spondit, Caesarem de rebus suis inflatius scripsisse, ut qui se victorem, 
cum victus sit, faciat. 

Caesar igitur cum conpertum haberet, Germanos nullis adversus 
Romanos auxilia denegare nec minis nec armis terreri, quin Rbenum 
transseant, neque Gallos sine eorum favore et consensu in officio 

9 Sutt. Jul. 115 11 Suet. 67 31 I'harx. II, 568. 



Digitized by CJfiogle 1 




110 



Annales. 



quietos contineri posse (Galli enim saepius aniroos tollebant, saepius 
rebellabant, inflati anxilio Germanoriim, quorum vicinitas propinqua 
et multitmlo erat infinit«) trans Rlienum in Gernianiaui mittit, Germa- 
noruni animos, quos ferro non poterat, anro sibi coneiliat, muneribns 
allicit, stipendiis invitat; ab ipsis equites peditesque accersit, quorum & 
opera perdomitam Galliam (quae universa communi omnium concensu 
libertatis vindicandae et pristinae belli laudis recuperandae eoniurarat, 
inflata quingentorum equitum ex Germania adventu) 'felicissime in 
ditionem ac obsequium redegit. Gallia itaque omni noveni annis de- 
victa et in provinciae formam redacta supplicatio viginti dierum Romae 10 
decreta est. Galli posthae, ut Strabo refert, armis positis, agrienlturae 
operam dare coacti sunt, fecere deinde Romani in Gallia Belgica duas 
Germanias , superiorem et inferiorem , quae adliuc nomina retinent. 
Plinius, Taeitus, Ptolomaeus, caeteii rerum scriptores explanant; nos 
in subsequens Volumen relegamus. 15 

In bello deinde quoqne civili Caesar opera Germanorum usus est, 
in Graecia, Hispania, Europa, Aegypto, Asia, Aphrica, quemadmodum 
ipse et Hireius narrant. Nam et Voceio rex Noricorum in id bellum 
treeentos Caesari misit equites. apud Pompeianos etiam quingenti 
fuere Gennani, quos antea Alexandriae reliquerat Aulus Gabinius 20 
praesidii causa apud regem Ptolomaeum, qui pulsus a suis Romani 
venerat auxilium postulatum et iussu Pomi>eii reduetus est in Aegyptum. 
cansas huius belli plus quam civilis paucissimis aperiam, quae nisi in 
republica christiana peius saeviant, mentiar dispereamque. sed ad 
Romanos stilum verto. iam pene toto orbe iusticia ac labore pacato, 25 
cuncta maria terraeque patebant Romanis, saevire fortuna coepit; ocium 
enim ac secundae res animos sapientum fatigant, nedum mali licentiae 
temperent. erevit primo Studium pecuniae, deinde libido dominandi; 
paulatim divitiae lionori esse coeperunt et eas gloria, potentia seque- 
bantur. virtus hebescere, paupertas probro haben coepta est. ex » 
divitiis superbia, invidia. luxuria, doli, fallaciae invasere. qui plurimum 
largiebatur, plurimum authoritate pollebat. probitas plaerisque panper- 
tatis causa erat; fides, pietas caeteraeque bonae artes subvertebantur; 
oninia venalia erant; plaerique mortales inimicicias, amicicias ex com- 
modo aestimabant, oninia utilitate metiebantur, aliud clausiun in “ 
pectore, aliud promptum in lingua babebant, magis vultum bonuiu 

1 quiete A 18 narrst Ti 

11 p ISO 18 Cum. b. c. 1 , IS. ITT, 4, Hirt. b. Afr. 40, 5 22 Cum. b. 

c. UI, 110. Strub. 700 26 — in^eniuui pruustnbant t 1 , ryl. Salt. Cat. 11. 10. 12. 



Digilized by Google 




Lib. I, cap. 12. 



111 



quam ingenium praestabant; disponible, sediciones ‘pro honore magi- 
stratibusque grassabantur; paedes impune edebantur; divina buniana- 
que conmixta erant, uti fit, ubi vulgus ignobile paucorumque potentia 
dominatnr. nunquam hand dubie coire aut consentire eorpus imperii 
spotuisset, nisi uuius praesidis nntu quasi anima et mente regeretur. 
quod pum fieri non posset citra sanguinem et absque bello civili, cuius 
victoria fere cruentissima esse solet, aeerrima qnippe sunt proximorum 
odia. 

Inclinare coepit tandem fortuna ad C. Iulinm Caesarein, cuius 
10 proprium ac pecnliare fuit clementiae insigne, qua usqne ad poeniten- 
tiam omnes superavit, eins dictum refertur: nihil sibi solemnius esse, 
quam supplicibns ignqscere. at factio nobilitatis, cuius commune malum 
est superbia, Caesari invidehat; eius victorias calumniabantur, fortunae 
et felic.itati oblatrabant^ ipsum ut adfinem Marii, procernm inimieissi- 
ts mum et quem Sylla dictator optimatinm partibus cavendum exicioque 
futurum praedixerat, criminabantnr; spoliare euni exercitibus, inde in 
ordinem redigere atque opprimere conabantur. nam et amici Caesaris 
omnes urbe pulsi sunt. Caesar vim vi pulsurus, accitis Germanis et 
Gallis, cum legionibns, quibus Galliam subegerat, in Italiam transsit, 
» armata manu Romain versus contendit. ubi omnis nobilitas metu per- 
culsa, duce Cn. Pompeio urbe Italiaque profugit. Caesar Romain 
vacuam adversariis intrat, consulem se ipsum facit. republica Rornae 
ordinata, adversarios late per orbem terrarum palantes insequitur feli- 
citerque celerius opinione omnium devincit. inde Romani reversus 
a cuncta in suam unins potestatein arbitrinmque trahit. ita finis rei- 
publicae (latus; mos uni parendi repetitus est. 

Sub idem tempus post Arionistum in Germania, maxime orientali, - 
imperitasse reperio Boerobistam, genere Dacum, qui populäres suos 
Dacos et Getas crebris hactenus et liellis et cladibus adtritos, victus 
»sobrietate et obeilientia reereandos curavit et quotidiana armorum 
meditatione laborumque patientia instructos eo promovit, ut facile 
caeteris Germaniae tum populis virtute anteirent. usus est avito more 
gentis sacro consultore vateque fatidico Diceneo quodam mago, qui diu 
Aegypti oras peragrarat sacerdotesque andierat. huius persuasione 
»vites excisae sunt vitamque abstemiam sine vino agere decretum est. 

11 solenimm A 

5 Flor. 105, Caes. b. c. 1, 6 8 Tac. H. IV, TO. ( Agr . 35. JÄv. ep. 13G) 

11 PliH. n. h. VII, .9 3 12 Pint. Car«. 48? 13 Sali. Iutj. 61 10 Sud. Iid. 1 

22 Flor. 90 26 Viel. cp. 1. Cars. 1. 



Digitized by Google 




112 



Annalcs. 



denique Boerobistas, his bonis suorum artibus fretus, latissimuin intra 
paucos annos pejwrit imperiuiu. finitimis omnibns subieetis, audacter 
Danubium traiecit. ipsum Iulinm Caesarem nuindi domitorem victorem- 
que gentium populum armis lacessere ausus est. Thraciam, Alacedo- 
niam. IlljTicum, provindas romanas, ferro, tlamma devastavit, urbes '> 
diripuit. vicos incendit, praeda ingenti potitus, impune ultro citroque 
conmeavit. Apuliam, inde Romain invadere paravit, maximum terrorem 
et Inlio Caesari et populo romano incussit. Boios, qui ad umues 
Danubium, Arabonem et Draum sedes centum quinquaginta annos 
ten ueran t, posteaquam Italia pulsi, uti paulo ante narravimus, eo 10 
transsierant, in Germaniam Magnam transduxit, intra flumina Tyram 
et Borysthenem et Vistulam finitimasque regiones vicatim distribuit 
(ubi nunc Kuxolani, Bolii, Bodolii, l'ngari, Moldavii, Valachi nomi- 
nantur). habitarunt ibidem Boii conmixti Basternis, Alanis, Gepidis, 
Vandalis, Quadis, Sarmatis et dicto audientes fufcrunt regibus Dacorum, - <> 
quos et Getas et Scytbas vocant, nos Danos et Gotos adpellauius. 

Jpsine Boii posthac duces regesve babuerint, nemo tradit nec ego 
facile dixerim. apud scriptores, quos ego quidem haetenus evolverim, ne 
nomen quidem Boiorum posthac invenio. quicquid gestum actumve 
est, ut notioribus, Gotis adtribui solet, quorum magnitudo Boios facile -*o 
obscuriores reddidit. atqne hautl seit», au hi sint, quos Ptolomaeus 
corrupte fortassis Boemos nuncupat et geutem magnam dicit, superiori- 
bns uationibus confitiem. satis constat, tria tum fuisse genera Boiorum. 
tria et triginta millia ob virtutem a Iulio Caesare in Gallia Lug- 
dunensi iu oppido Gergovia in monte sito coulocati sunt, quidam » 
Borbonios esse autumant. 

Narisci (quos in inicio conmemoravimus) avitas nunquam ainisere 
sedes. ab Oriente sole contingunt Boiemiam, ex qua alia manus 
Boiorum profecta in Italiam. inde ad Tanriscos in Noricum et ad 
circumiectos Histro locos conmigrarunt. postremo taedio accolarum *> 
romanorum agruin omnem, qui ad Illyricum pertinet, pascendis ovibus 
idoneum vicinis reliquerunt, in exitium velut peregrinatum ad Getas 
secesserunt, cum quibus et Hunnis militare posthac consueverunt. nanx 
Hiros, Schiros, Büros, haud dubie Boiorum nationes, inter illorum 
auxilia lego. post mortem Attilae dem um velut nova sobole aucti, “ 

14 Am Rande in A: Strabo über 7 Ebendort : annos fere quingentos 
lfi Ebendort : lacte, caseo . . vesci 21 aUjili 1 fehlt B 22 nuncupet A u. B 

5 Strab. SM 8 ebend. 21 Ptot. 153 25 Caes. b. G. I, 29. V1J, 9. 36'. 

34 Iord. 40. 50. Exc. Vale*. 37. Hint. Mine. X 1*/, 9. 



Digitized by Google 




Lib. I, cap. 12. 



113 



vires recuperamnt. sed istaec in tercium differo librum. harum 
rerum oranium testes non solum patrios annales, verum et Iulium 
Caesarem , Strabonem , Franciscum Philelpliurn aliosque inlustres 
scriptores authores habeo, qui de duhiis rogentur onmibus; in plaeris- 
sque fideni meam non adstringo. 

Regio autem, quam reliquere Boii, in solitudinem peuitus redacta 
est, quamobrem adpellatur a rerum scriptoribus Deserta Boiorum. 
Ptolomaeus Pannoniam superiorem more suo nominat; caeteri Noricis 
coniungunt. operae preeium est verba Plinii, authoris gravissimi, sub- 
i» scribere ; Noricis, inquit, iunguntur lacus Peiso, Deserta Boiorum; 
iam tarnen colonia divi Claudii Sabaria et oppida Sacarbantia, Iulia 
habitantur; inde glandifera Palmoniae. Sabaria, patria divi Martini, 
nomen retinet; alii Graecium Boiorum, quod capUt Stiriae est, esse 
arbitrantur, ubi divus Quirinus episcopus Siscianus sub imperatore 
a Galerio Maximiane pro religione christiana se devovit; molari ad colhim 
eius ligato, in amnem Sabarum praecipitatus est e ponte; diutissime 
supernatat, populum docet, liortatur ad constautiam christianae pietatis; 
vix tandem praecibus a caelesti numine obtinuit, ut mergeretur. meminit 
huius divus Hieronymus. vitam eius carmine conplexus est Prudentius, 
»vir perquam eruditus, indignus, qui a christianis non magis legatur. 
Sabarum flumen quidam Litam, alii Muram interpretantur. Sacarbantia 
abfuit a Sabaria iuxta Antoniui itinerarium millia passuum quatuor 
et triginta fuitque media inter Sabariam et Carnuntum, insignis olim 
sepulcbro divi Quirini, de quo iam diximus. cum tiermani eas regiones 
a infestas redderent incursarentque, Romani fugam capessunt, in Italiam 
profugiunt, ossa divi Quirini Romani secum transferunt. 

Carnuntum, cuius Plinius, Hieronymus mentiouem faciunt, fuit 
urbs sub Danubio in confinio Ugrorum et Austriacorum; tiunnoburgium 
esse, sunt, qui opinentur magis quam sciaut. ibi imperator M. Antoninus 
so philosophus mortuus et imperator Septimius Severus electus est. 
Ptolomaeo et Graecis Carnus, Carnuntis est. extat et in eodem tractu 
adhuc oppidum Sempronium; Oedoburgium, id est, desertam urbem 
nostrates uominant; ea lacui Peisoni nomen fecit, qui in longitudinem 

3 que fehlt in B iiilustris A 7 adpellantur B 26 profugunt A u. B 
28 proxiuia, ut ait Paterculu» [II, 109], regno Norieorum am Hantle in A 
30 äeptimus B 

3 Italienischer Hnmaniet , 1398 — 1181 ; *. oben S. 21 8 Ptol. 160 Stral). 292 
9 Plin. n. h. III, 146 12 Grey. Tur. I, 36. X, 31 13 Grate ly Chr. II, 

189 Sch. 19 Beriet. 7 22 Ant. ltin. p. 109. 122. 126 23 eb. 123 27 Blin. 

XXX Y 1 1 . 43. Hier. II, 189 30 Spart. Sev. 3 31 Ptol. 160. 

Atkktikdh U. 8 



Digilized by Google 




1 14 



Annales. 



qninque et quadraginta millia pasauum, quindecim in latitudine patet, 
ambitu conpraeheudeus mille passus plus centies, effundit Arrabonem 
fluvium. Inliani qnidam esse, arbitrantur nrbem Stiriae, qnae nomen 
retinet, alii Iuliuin Carnicum, Charionuin nppidum nobile; et, id nomen 
eorrupto nonnihil sono (nt fit licentia vetustatis et vulgi eonsuetudine) •> 
servat. ego nt mihi incomperta in medio- relinquo, nee adfinnare nee 
refellere ' auiuius est. Deserta Boiomm nunc Ugrorum sunt, cum 
autem posthae ad romanos imperatores venturi smnus et romani iinperii 
nomen saerosanetum est Germaniae populis, sient tempus postnlat a 
prima origine radiees eins quam pawissimis in subsequenti volumine iu 
repetam; per quos coeperit, per quos adoleverit, nt deinde panlatim 
laben te diseiplina eonsenuerit, donee ad hanc extremam et deerepitaui 
aetatein pervenit, qua apud Gernmnos animani agit. 

Per ucfas eaeci ruimus, raunt res 

Imperi, florent minus et minus iam, is 

Nilque nunc restat nisi vana magni 
Nomiuis umbra. 



17 In .4 «. B folgt: Finis priini libri annaliinn Boionihi. In C.fol. 95 
( nicht XI , u-ie Winlemann 279 sagt) folgt: fiiiitua Abusitiae in templo Carmelitaruni 
anno Christi 1519 iimloeitun die Innii, ipii erat pridie pentccostes sivc <piin<pia 
genalium. 

8 Tnr. H. V, 2 13 Flor, prnef. Lir. prarf. 9 14 Lue. Phars. I, 135. 



Digilized by Googl 




AKNALIUM BOIARIAE LIBER SECLNDUS, 
AUTIIORE 

lOANNE AVENTENO. 



Annalium Boiorum über secundus haec conti net: urbis Romae 
sromanique imperii originem; rotnanos imperatores, quid quisque cum 
Germanis gesserit; romani imperii descriptionem et provincias; Vin- 
deliciae, Norici, Rhetiae situs; Vindelicia quando subiecta sit Romanis; 
urbium nomina, situs, vestigia, quas ibi condidere Romani; vetustates 
romanas, quae passim in Boiaria reperiuntur; praesides romauos liarum 
io regionum; declinationem romani imperii. quomodo a Germanis solutum 
sit, praeeipue in occidente, Europa et Aphrica. 

Authores, quos secuti sumus : 

doniestici : Vitus Areopagus, cuius mentio supra facta est; Romerius 
de rebus gestis Germaniae ; Ioaunes Eburonus, equestris ordinis deeurio 
ua Vildeberga (arx est quiuque millilms passuum a patria mea) oriundus, 
fuit praefectus Burgusianae arcis curatorque Haedovigae, uxoris ducis 
Georgii, auspiciis imperatoris Friderici tercii caesaris augusti; de rabus 
Boiorum patrio sermone magna cura et impensis perscripsit; Geoigius 

1 U eher sehr ift und Inhaltsverzrichmss fehlen in li 

13 Veit Ampeck ; vergl. ol>en S. 1 13 Römerin# wird ohne Grund der bi# 

U7G reichende anonyme Fort Hetzer Regino’s von Prüm genannt (vergl. Potthast, Bibi, 
hut. tnedii aeri, p. 507). Von dessen Benützung irei#t da# zweite Buch der 
Annedes keine Spur auf und überdies# spicht gegen dir Deutung de# Romerius auf 
diese (Quelle die Notiz im X.’ Bande von Aventin# Adetrsarien (vergl. Wiedemann, 
J. Turmair, S. 362): Romerius scripsit usque ad anmim Chr. 1106, Henricuui 
scilicet quintuni, post quem Oto, post quem vero Urspergensis. Bis zum Jahre 
1106 reicht die Weltchronik Ekkehards von Aura (Man. Germ. Script. VI) in dir 
Bearbeitung B und da eine Benützung dieses Werkes an mehreren Stellen des zwei- 
len Ruch# der Annalen sieh narhweist'n lässt, ist unttT Romerius ohne Ziceifel 
Ekkehard ron Atlra zu verstehen 15 Hans Ebran von Wildenberg. 

8 * 



Digilized by Google 




116 



Annale». 



Hugo philosophus, curator Aldaechii inferioris (coenobium est divo 
Benedict« dicatum); is iussu Georgii ducis latine perscripsit Boios. 

Latini veteres: vitae divorum, quae passim in bibliothecis deli- 
tescunt adbuc; divus Hieronymus, genere Noricus; Suetonius Tran- 
quillus, magister epistolarum imperatoris Hadriani, in vitis caesarum; s 
Cornelius Tacitus, eques romanus, in historia augnstali ab exitn 
Augusti ad imperatorem Traianum triginta libros scripsit; Aelius 
Spartianus; Aelius Lampridius; Iulius Capitolinus; Trevellius Pollio; 
Flavius Vopiscus; Vulcatius Gallicanus in vitis caesarum ad impera- 
tores Diocletianum et Constantinum Maximum atque ad Iunium 10 
Tiberianum, virum inlustrem, praefectum urbis; Animianus Marcellinus 
in vitis caesarum, sub imperatoribus Constantio Iuliano et Valentiniano 
vixit, equo meruit; Eutropius vir consularis, ad Valentem augustuni 
scribit, fratrem Valentiniani, praefectns equitum, stipendia fecit sub 
Constantio et Iuliano; Sextus Rufus Festns vir consularis, ad Valen- « 
tinianum augustum scribit; Sextus Aurelius Victor in vitis caesarum 
usque ad Theodosium Magnum, vir consularis, praefectns fuit a Iuliano, 
imperatore Pannoniae secundae; Eugypius Noricus, sub Attila vixit, 
scripsit vitam divi Severini Norici, Inpertuno consule ronmno; Aurelius 
Cassiodorus vir consularis, in libro de consulibus ad Theodericum regem 
Gotorum, oecidentis procuratorem, praefectus praetorio et magister 
epistolarum; cuius particula sine capite, sine calce adnexa est chronicis 
divi Hieronymi falsoque Prospero adscribitur; Prosper Aquitanus Bur- 
degalensis in chronicis tempore Attilae, scriba Leonis primi pontificis 
maximi. » 

Graeci: Dion Bithynus in vitis Caesarum ; Herodianus de tempo- 
ribus suis; Eusebius pontifex Caesariensis in chronicis et ecclesiastica 
historia. 

Hactenus quae a nobis ante caesarum tempora gesta sunt, sicuti 
apnd inlustres renim authores inveni, breviter perstrinximns; nunc 30 
perquam paucis indicabo, quemadmodum Romanos, rerum dominos, 

2 scripsit principe» Boiorum .1 7 triginta libro» scripsit am Runde in A 

von derselben Hand später neichgetragen 10 Dioclitianum --t «• S 12 Xu eh 
Iuliano folgt in B: Iuviano 13 vixit fehlt in B 18 .4»i Rande in .4: Eugypius 
Um toü so ct -fuq», iro', vultur ; Aegypius idem IS) Importuno consule B Hieher 
scheint sich tu beziehen die Randbemerkung in A : is fuit atinu» Christi quin 
gentesimua »upra octavum 20 Theodoricum B 29 sicut B 30 inlustris A 

1 Georg Hauers bisher ungedruckte Gesta illustrium durum Waiearieie. Cod. 
baear. hlonaems. 214 ; vergl. darüber iricdcmonn, loh Turntair, S. 153. Erccr-pte 
«us Hauers Chronik stehen in Aventins Adeersarien, V. 96 — 107 . 



Digitized by Google 




Lib. II, pracfatio. 



117 



maiores nostri armis ultro etiam laeessere ausi fuerint. duos quippe 
perpetuos hostes, Parthos atque Gennanos (Romani barbaros vocare 
solent), liinc occidens, illinc oriens romanae maiestat i velut obiiees 
fataliter obdidenint. qnod Virgilius, rerum divinarum hnmananimque 
i (etsi dissimulet magis quam ostentet) doctissimus vates, obiter, elegan- 
tissime tarnen, ut omnia, hisce carminibus adtigit: 

Hinc movet Euphrates, illinc Gennania bellum, 

Aut Ararim Partbus bibet aut Gennania Tigrirn, 

Ante pererratis amborum finibus exul. 

10 Nec hoc Horatius, acutissimi vir ingenii, praeterivit: 

Quis Partbum (inquit) paveat, quis gelidum Scytheu 
Quis, Germania quos horrida parturit 
Foetus, incolomi caesare? 

Ipsa quidem Germania saepius triumphata, nunquam tarnen victa 
n est. multa invicem dam na data aeceptaque. non Bamnis (verbis utor 
Taciti), non Poeni, non Hispani Gallive, ne Parthi quidem saepius 
aduioimere, quippe regno Arsacis acrior est Germanorum libertas. 
nec impune C. Marius in Italia, divus Inlius in Gallia, Drusus ac 
Nero et Germanicus in suis eos sedibus perculerunt. nam uti scribit 
3 » ad Constantinuni Maximum Nazarius insignis rhetor (cuius fllia Euno- 
mia Christo virginitatem devovit et patrem eloquentia aequavit): Ger- 
manorum natio per se i>otens et post romanain magnitudinem secunda 
in terris, nunqnam non operam et foedera licitata est romanis princi- 
pibus. quemadmodum quoque docet Claudianus Alexandrinus, vates 
»doctissimus, de Germania ita cantans: 

Illi teiribiles, quibus ocia vendere senqier 
Mos erat et foeda requiem mercede pacisci. 

Et sicnti nostro aevo rex Celtarum Suitonibus et Germanis aliis 
rei bellieae peritis dona muneraque quotannis distribuit, stipendia per- 
™ petua largitur, ab ipsis pacem et foedus mercatur: ita empta auxilia 
sunt Germanorum contra Germanos; etiam hostem hoste oppugnavit, 
debellavit Romanus, quod idem vates docet hisce carminibus: 

(Jtitur auxiliis damni secnrus et astu 
Debilität saevum cognatis viribus Histrum 
» Et duplici lucro conmittens praelia, vertit 

In se barbariem nobis utrinque cadentem. 

4 humaiiiirum dmnarumque .4 32 debellavit fehlt in B 36 utriinquc A 

4 Vcrg. G. /, 509. K. /, 61 10 Hör. C. I V, 5 16 Tac. G. 37 20 Xaz. 

Pan. 38 21 Eus. (Hier.) Chr. II. 191. 199 24 Claud. L. Stil. J, 209 31 Cap. 
Mare. 21 32 Claud. KI. Conn. Hon. 219. 



Digilized by Google 




118 



Annalca. 



Ferarum gentium velut examina Danubius ac Rhenus in romannm 
effudere solum; urbs capta est, quae totum coepit. orbem. Vandali 
Aphrieam, Frauci, Burgundiones Gallias occuparunt; Saxones Britau 
niam, Longobardi Italiam tenent; Suevi Rhetias; Boii Vindeliciam at- 
que Noricorum regna possident ; Pannoniani Hunnus, Moesias Vulgares, s 
Dalmatiatn, Illyricum Venedus invasit. quod tarnen mirere, Roma 
gentium domina lutud aliis quam Germania, hostibus suis, imperatorum 
suorum, (sicuti nunc pontificum) salutein ac vitam eredere ausa est. 
eonstat enim consensu scriptorum, Gernianorum cohortes a caesaribus 
ad custodias corporis institutas, mullis experimentis Hdelissimas fuisse. 10 
postremo omnium demum ad Germanos geutem fidei conmissae (sieuti 
ait Tacitus) patientiorem terrarum dea gentiumque, Roma, cni par 
est nihil et nihil secundum, cum fascibus et aquilis conmigravit. eins 
primordia, uti negocium postulare videtur, iamiam aperiam. 

Capta Troia in caeteros saevitum est Troianos, Aenea vetusti i& 
iure hospicii, et quia pacis reddendaeque Helenae seinper author fnerat, 
omne ius belli Graeei abstinuerunt. Aeneas deinde variis casibus terra 
marique iactatus, in eam partem Italiae venit, quam tum rex Latinus 
tenebat, qui filiam suam Laviniam nomine in matrimonium Aeneae 
dedit. Aeneas utranque gentem Latinos nominat, oppiduni condit, ab a> 
uxoris nomine Lavinium adpellat. regnatum est ibi triginta fere annis. 

Aseanius, filius Aeneae (qui patri suceesserat et quem lulum Iulia 
gens authorem nominis sui nuucupat) Lavinium opulentam urbem uit 
tum res erant) matri seu novercae relinquit, novam ipse aliam sub 
Albano monte condidit, quae ab situ porrectae in dorsum urbis Longa n 
Alba adpellata. 

Sylvius deinde regna t, Ascanii filius, easu quodam in sylvis natus. 
is Aeneam Sylvium creat; is deinde Latinum Sylvium. mansit postea 
Sylvius omnibus cognomen, qui Albae regnarunt; Latin« Alba ortus, 
Alba Atys, Aty Capys, Capy Capetus, Capeto Tiberinus, qui in tractu 
Albulae atnnis submersus, eelebre ad posteros nomen ttumini dedit; 
Agrippa inde Tiberini filius ; post Agrippam Romulus Sylvius a patre 
aecepto imperio regnat, Aventino, fulmine ictus ipse, regnum {»er 
manus tradidit. is sepultus in eo colle (qui nunc pars est romanae 
urbis) cognomen colli fecit. Proca deinde regnat, is Numitoran atque v. 
Amulium procreat. Numitoris ex tilia nepos Romulus urbem Ronnuu 



20 utramque A 30 Am Rande in A : Oridiuui in fastis leg. [Fast. II. 3S9J. 

2 Hier. rp. 127 10 Suet. Galb. 12 12 Tue. H. III, 5 14 rb. V, 2 

36 Uv. I, 1—3. 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. I. 



119 



romanumqne comüdit imperinm: undeeimoque kalendas Maii urbis 

Romae Halalis est. vates aeternam fore praedixerunt. res Albana 
secundum Titmn Liviuni, Iustinum Virgiliumque Maronem ter cenluiu 
stetit annos. 



4 Sul) septem deinceps regibus regnatum Romae; ab coiidita urhe ad 
liberatam annos supra durentos qnatuor et quadraginta. nee amplius 
quam ad sextum decimum lapidem romanum radices imperiuni egerat. 
regium imperium nomeii([ue (quod inicio conservaudae liberlatis atque 
augendae reipublicae fuerat) in snperbiam dominationemque se eonver- 
loterat. reges exaeti sunt, regium nomen antiquatum, ut exosum invi- 
.surnque; Romani iureiurando adacli, neminem passuros Romae regna- 
turum. ininutato more annua imperia binosque imperatores sibi fece- 
runt, quos constiles a consuleudo dixeruut, eo modo minime imtabant 
licentia insolescere animum lmmanum. consulnm ductu et auspicio 
is incredibile memoratu, quanlum respublica creverit. domi militiaeque 
boni mores colebantur, concordia maxima minimaque avarieia erat, 
domi parci, in amicos fideles erant; pnnpertati ac parsimoniae bonos 
maximus erat; quanto rerurn minus, tanto minus cupiditatis erat, ins 
bonumque non magis legibus quam natura valebat. disriplina militaris 
s> diligentissinie colebatur; qnae iam inde ab inieiis urbis tradita per 
manus, in artis perpetnis praeeeptis ordinatae modum venerat et a 
maioribns quasi haereditario iure relinquebatur posteris. reges proinde 
nmgni liello domiti; nationes ferne et populi ingentes vi subaeti, orbis 
terraram victus est. tota Europa praeter Germanium, Pannonias, 
i> Moesias, Noricum, Rbetias, Vindelicos in ditionem redacta. Aplirica 
accessit, posteaquam Cartliago aemula imperii romani a stirpe interiit. 
Asia, Armenia, Syria, Cilicia, Palästina, Mesopotamia arniis romanis 
parere coactae; cum regibus Parthorum Aegyptique foedus ictum est. 
a regibus exactis ad Iulium Caesarem numerantur a Cornelia Tarito 
» anni quadriugenti sex et quinquaginta, ab urbe condita vero septin- 



IULIUS. 



Cap. 1. Imperator C. Iulius Caesar dictator perpetuus, devintis 
optinmtium partibus, populärem 'reipublicae statum (ipsi libertatem 
is vocant) sustulit ad unius potestatem principatumque romanum corgit 
imperium, qni mos posthac per annos mille quingentos sexaginta quin- 



2 l'lin. XVIII, 217. (Kuh-, I. 1) Vcrg. A. 1, 278 3 Lir. I. 28. Ins I 

43, 1. Vrnj. A. I, 272 Ja Lic. I, 60 7 Eutr. I, 8. Min. III, 56. Ruf. brw. H 

10 Sali. Cat. 6 12 Liv. II, 1 13 Sali. Cat. 6 Cir. Leg. III, 8. tjuiiit. I, G 

14 Sali. a. a. 0. 15 Zum Jlgd. vergl. Sali. Cat. 7. !). JO IS Liv. prarf. II 

28 Ruf. brev. 3 29 Tac. Hist. III, 7 21 



Digilized by Google 




120 



Annales. 



que continenter observatus adhuc manet. imperatoris commune eius 
cognomen, qui inssu populi exercitus ductabat (dictus, ut docet Varro, 
ab imperio populi, qui eos, qui id attentassent, oppressit hostis) tem- 
porarium antea. praenomen perpetuum (quod regium libero populo in 
visum esset) factum ad principes romanos transsit. et caesar, quod s 
ante cognomen familiae fuerat, iam dignitas est atque suprema potestas, 
saerosancta Germanis, de tarn celeberrimi nominis natura et origine 
Plinius ita tradit: auspicacius (inquit) enecta parente quidam gignuntur, 
sicut Scipio Aphricanus prior natus est ; qua de causa et Caesones 
adpellati; simili modo natus et Manlius, qui (’arthaginem cum exer- io 
citu intravit. nec me fugit Sextum Festum Pompeium, Aelium Spar- 
tianum aliter sentire, quibus non praeferre Pliuium piaculum est. 
Caeternm C. Iulio gentilicium est ; nec enim ipse ita natus est. cum 
pontificatum maximum petiit, praedixisse matri Aureliae fertnr, domum 
nisi se pontiftcem non reversurum. eam in Gallia bellum gerens » 
deinum amisit. pater quoque eius (Lucius, nisi fallor) Caesar dictus est. 

Ipse sane C. Iulius Caesar eloquentia et eruditioue (teste etiam 
Cicerone) nulli secundus fuit. reliquit de analogia, quos ad Cieeronem 
scripsit, duos libros et rerum suarum conmentarios Gallici civilisque 
belli, qui eruditorum consensu multum probari solent. Fastos quoque m 
correxit, iampridem ignavia pontificum per intercalandi licentiam adeo 
turbatos, ut neque messium feriae aestati neque vindemiarum autumno 
cunpeterent. ad cursuin solis annos singulos redegit, Sosigene perito 
eius scientiae adhibito, ad trecentos sexaginta quiuque ipsoram annorum 
dies, adiecit etiamnum intercalarios diei noctisque quadrantes, ut quarto » 
quoque anno sexto kalendas Marcii unus intercalaretur dies; quemad- 
iuodum bactenus vel a nobis observatum est. verum quoniaui solis 
motus scrupulorumque prope inexplicabilis ratio est, idem error obrepsit 
fastis nostris. ad <iuos emendandos Ioannes de Monte Regio patrum 
memoria, Paulus Myldoburgensis Jiostra aetate, homines Germani, a » 
maximis pontificibus Romani adciti sunt ; de qua re libri editi venales 
circnmferuntur. destinarat insuper Caesar, si per caedem licuisset, ius 
civile ad certum modum redigere atque ex inmensa diffusaque legum 

20 calundas *4 

2 Vary. L. L. p. 90 Sp. 8 Plin. n. h. VII, 47 12 Fest, de ». r. p. 57 M. 
Spart. Hel. 2 15 Suet. lul. 13 lfi eb. 26 18 Cic. Brut. 261. Suet. 55 

20 Suet 56. Cic. 253 23 Suet. 40 20 Suet. 40. Plin. XVIII, 211. 207 

28 Plin. 207 20 Johannes Mittler ran Kitnigsberg in Unterfranken (1436— 1476). 

Ueber seine Berufung nach Rom (1475)*. UV»//*, Geseh.d. Astronomie, S. 96 30 Paul 

ran Middelburg, Bisibnf van Fossombrone, gest. zu Rum 1535 im 89. Jahre. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 2. 



121 



copia optima qnaeque et neeessaria in paucissimos conferre libros, 
bibliothecas graecas et latinas, quas maximas posset, publicare, data 
Marco Varroni cnra conparandantm digerendaruraqne. idem, ut Clemens 
erat, uihil aliud effieere volebat (scrihit Lactantius) etiam in ipso belli 
s civilis ardore, quam ut bene de republica mereri videretur, duobus 
optimis civibus Cicerone et Catone servatis. 

Herum gestarum magnitndine omnes enperavit, signis conlatis 
quinqnagies bis dimicavit. nam praeter civiles victorias undecies cen- 
tum et nonaginta duo millia hominum occisa praeliis ab eo, quod ita 
io esse confessus est ipse, bellorum civilium stragem non prodendo. Daci 
sub eo caeteraeque Germaniae orientalis gentes, rege Schirio (quem et 
Scorium vocare reperio; Boerobistae successerut) in Thraciam, Pontum 
se effuderant, romanas provincias late vastabant et, ut ait Horatius, 
pene occupatam seditionibus delevit urbem Dacus. contra qnos dum 
15 expeditionem, inde in Parthos bellum meditatur, ob suspicionem ad- 
fectati regii nomiuis, in curia sedens, a senatu patriciisque invasus, 
tribus et viginti vulneribus in terram datus caesusque est, aetatis anno 
sexto et quinquagesimo, initae diotaturae quarto. sic ille, qui terrarum 
urbem humano sanguine impleverat, tandem ipse suo sanguine curiam 

Mimplevit - OCTAVIUS. 



Cap. 2 . Imperator C. Octavius (ita euitn a Flacco et Ausonio 
nuncupatur, quam vis apud hunc Octavianns quoque metri necessitate 
forsan legatur) Caesar Augustus, Accia nepte Iulii Caesaris genitus, 
adoptatus ab avunculo, successit. Gennanorum manum inter armigeros 
25 circa se habuit, partim in urbis, partim in sui custodiam. dum necem 
avuuculi parentisque vindicare, acta eius tueri summa vi conatur, 
mrsus armis civilibus orbein romanum concuti necesse t'uit. quibus 
dum duodecim fere aunos conflictatnr distringiturque circa mala sua 
imperium, Daci, Getae, caeteri Germaniae Magnae populi, Romanos 
3 # dissidentes armis adoriri invadereque parabant. unus ducum, Scorio 
nomine, duos canes in conspectu popularium conmisit bisque acerrime 
inter se pugnantibus lupum osteudit, quem protinus canes omissa inter 
se rixa adgressi sunt, ita ille non tarn verbis quam rebus hoc specta- 



20 Am Bande in A : Calpumia uxor eins, L. Pisonis filiu, viri eonsularis 
[Suet. Jul. 21 J 21 ab .1 22 lieet --t SO qu k fehlt in B 

3 Suet. 14 4 Lact. Inst. III, 18 10 l’lin. n. h. VII, 02 13 Stuf. 11 

13 Har. C. III, 6 20 Suet. Aug. 8. Iul. 79. 88. Flor. p. 105 21 Hör. Semi. 

1 , 10, 82? .1 hm. Caefi. 2 25 Suet. Aug. 19 26 cb. 10 20 Flor. p. 114 

30 Hör. C. III, 8 33 Front. Strat. I, 10. 



Digilized by Google 




Annalen. 



122 

culo admonuit, Romain mature ruituram suisque viribus periturain, si 
hoste careat exteroo. 

(^un tempore et Octnviauiis Cotisoni Getarum regi (ut facilius 
Germani nora adfinitate continerentur) Iuliain filiam despondit, sihi 
qooque invicem filiam regis in matrimonium petiit. finitis bellis eivili- s 
bus. republica in meliore statu confinmita, traetatum in senatu est, an, 
quia rmididisset imperiuin, Ronmlus vocaretnr. censentibus quibusdam, 
ita eum adpellari oportere quasi et ipsum eonditorem urbis, Munatii 
Plauci oratoris, diseipuli Ciceronis, (qtti rector Galliae C’omatae Lug- 
dunum extruxit) sententia praevaluit, ut Angustus potius vocaretur, 10 
n*>n tantum novo, sed etiam ampliore, sanctiore reverentioreque eog- 
nomine; quod loca religiosa et in quibus augurato quid consecretur, 
augusta dicantur ab avium gestu gustuve, id est, quia ab avibus signi- 
ficata sunt et aves pastae id ratuni fecere; sicut Ennius docet scribens: 
Augusto augurio postquam inclyta condita Roma est. is 

Ovidius quoque in fastis: 

Sacra vocant Augusta patres, Augusta vocantur | Templa sacer- 
dotuiu rite dicata manu. | Haitis et augurium depemlet origine verbi 
Et quodcunque sna luppiter äuget ope. 

Conversus inde Angustus ad gentes exteraque bella, inter alia so 
totnrn Danubii tractum (Rheni oram, qua Galliam contingit, Iulius 
domnerat) pacare, in romanam ditionem ledigere nervös intendit, fero- 
ci*'ime ad septentrionem conversa plaga emicabat. in Galliam igitur 
Cnmatam Germanorum incursionibtis et discordia principum inquietam. 
necduin frenis servitiltis adsuetam, eum exereitn CI. Tiberitls Nero. ss 
privignns Augusti, profeclns est; (gloriatur ipse apud Tacitum. se 
novies in Geiuianiam missuni esse ab Augusto plnraque eonsilio quam 
ri |ierfecisse) muneribus animos Germanorum et ingenti pollicitatione 
praemiorum sibi conciliavit; Sycambros, Clmttos, Suevos in ditionem 
awpit; qnadraginta eorum millia. qui se dediderant, in Galliam tra- « 
duxit et traieeit iuxtaque Rheni ripam in proximis Rheno agris sedilnis 
adsignatis couloeavit. 

Marobodus qnoque rex Suevorum magnitudine beneiicioruni in 
f'inin* inlectus est. habitabant tum Snevi in Boiemia, Lusatia et 
finit imis regionibus trans Albim; quemadmodum et Lucanus hisce docet 1 ' 1 
»ef.ibtts: Knndit, ab extremo tiavos aquilone Suevos | Albis. 

► kppellari U 2S iuuneribus fjuippc A 

Hwt. Aug. 63 7 Flor. 123 15 Surf. Aug. 7. Hier. Chr. II. 111 Flor. 123 

.* / V// 23 Flor. III 24 Sutt. TU. 9 25 Flor. 111 26 Tac. A. 11. 26 
ol Aug. 31. Till, y 35 Luc. Phars. 11, öl. 



Digitized by Google 




Lib. II, <iap. 2. 



123 



Is Marnbodus a pnero versatus Rnraae erat; fuerat ab Angusto 
magnas opes consecutus; cum domum rediit, maximnm latissimunique 
adeptns est regnum ipse Bubiemtm, caput Boiemiae, Marobudum a se 
eognominavit. quam nunc Pragnm dicimns; id mihi ex Strabone, Oornelio 
s Tacitn et Ptolonmeo ex diligentissinm seginentorum et partium obser- 
vatione conpertum est. G'imbri qnoqne lebetem plurima sacrorum 
ceremonia consecratam Auguste dono misere et nmiciciam postularunt, 
deprecantes veteres iniurias. quibus adfeceraut. eorum parentes popn- 
lutn romannm. compotes voti facti domum remearunt. 
w Deinde M. Lollio demendata custodia Rheni, arma ad Danubii 
tractuin convcrtnntur. Tiberius Dmsusque Neroues fratres gerntani, 
privigni Augusti, Rlietos, Vindelicos, Xoricos in dilionem redigunt 
romanam. sed de bis paulo post plura dicani. Pannonioa, qui tribns 
tiuminibus Sao, Drao, Dannbio vallantur, Vibius atque M. Vinicius 
15 domuit. Marcomani, Quadi, Varistae, Suevi, incolae Boiemiae, de locis 
intra Drauin et Danubium pulsi. Moesi ab Oriente et Sao tlumine 
Pannonioa excipiunt, inde cum Danubio ad Pontum Enzinum et con- 
finia Asiae procurrunt. Iti per Marcum Crassum victi sunt. Unus 
ducum ante «dem postulato silentio: qui vos, inquit, estisV responsum 
»invicem: Romani rerum domini; et illi: ita (inquiunt) fiet, si uos 
viceritis, et statim ante aciem inmolato equo concepere Vota, nt cae- 
sonim ducum extis et litarent et vescerentur. 

Daci, qui et Getae et Goli, trausdanubianus populus, sub (’otisone, 
rege agebant, quoties concretus gelu Danubius iunxerat ripas, (lecur- 
-■ rere solebant et vicina popnlari. nacti quoque alias occasionem, crebro 
incursiones in romanas provincias fadebant. contra hos Augustus 
Leut nl um cum qitiuquaginta millibus hominum misit, qui tribus eorum 
ducibus cum magna copia caesis. impetus repressit, ultra ulteriorem 
ripam pepulit, ritra praesidia constituit. a dncentis millibus militum 
*ad qnadraginla millia eorum tum potentia contracta est; tot millia 
hominum eo bello trncidata sunt, uec partim aberat, quin romano 
onmino subditi fnissent imperio, si non opibus caeteromm Germanorum 
freti se e^exissent. 

Sic Dacia non victa, sed summota atque dilata est. lintes per 
M Rbetias, Viudelicum, Noricum, Pannoniam, Moesias inter barbaros et 
Romanos Danubius ab August« constitutus est et ripa rontana prae- 
sidio militum firmata. de Dacis Horatii carmina subscribere libuit: 

3 Marnbodnm J 37 de Dacis — armis in B einyrklammrrt. 

5 Strab. 290. Tac. G. 28. Ptul. 15 5 9 Strab. 295 15 Flor. 116 

25 rb. u 117 29 Surt. Aug. 21. Flor. 117 34 Flor. 117 36 Ruf. brev. 8 

37 Hör. C. III, 8. 



Digitized by Google 




124 



Annales. 



Mitte civiles super urbe curas, | Occidit Daci Cotisonis agmen, | 
Medus infestus sibi luctuosis | Dissidet armis. 

Inter haee Sycambri, ubi nunc Bestofali babitant, duce Melone 
correptis armis subito et de improviso Ronmnos vi adorinntur, M. Lol- 
liuin cum copiis proliigant, aquila quintae legionis potiuntur incremant- s 
que. in ignominiam populi romani viginti centuriones crucibus ad- 
tigunt. exinde alii quoque paeem solvunt in armaque ruunt. horum 
et Horatius vates doctissimus meminit bis versibus: 

Concines maiore poeta plectro | Caesarem, quandoqne trabet feroces | 
Per sacrum clivnin, luerita deeorus | Fronde Sycambros. |' Idem: Te 10 
caede gaudentes Sycambri | Compositis venerantur armis. 

Caesar igitur August us sentiens se Gallias et contenninas pro- 
vincias tuto et quiete non posse teuere, quod crebro Germani in 
romanas provincias, facilem nacti occasionem, incurrerent, omnia in- 
quietarent, igne, ferro, fiamma cuncta vastando, simul et in honorem is 
patris sui Caesaris, quem bis transvectum ponte Rbenum, bellum quae- 
sisse sciebat, Gerumniam facere provinciam cbncupivit. curam atque 
ouus germanici belli CI. Drnso Neroni delegat; ab urbe igitur ad 
ripam Rlieni pergit. ipse gernmnicis bellis, quae per legatos adiuini- 
stravit, aut interveniebat aut non longe aberat; Ravennaui vel Medio- -•o 
lanum vel Aquileiam usque ab urbe progrediens. Drusus Bonnae 
Novesiique Rbenum pontibus iunxit classibusque firmavit. Chattos, 
Sycambros, Suevos, Angilos, Cheruscos, id est, Hessos, Bestofalos, 
Thurogos, Saxones cis Albim pariter adgressns est; Suevi trans Al- 
bim et in Boiemia, quorum rex Marobodus, foederati erant-, Caesar » 
etiam Augnstus Albim transgmli vetuit, ratus se facilius domiturum 
hos, si Transalbiani quieti essent nec eos lacessisset. species quoque 
mulieris germanae babitu Jlrusum amplius tendere sermone latino 
prohilmit. 

Ipse Drusus in tutelam provinciae trans Rbenum praesidia, sta- so 
tiones militares disposuit, fossas novi et inmensi operis effecit; Drusianas 
vocant. per Amisiam Humen, per Albim, per Visurgim, per Rheni 
quoque ripam quimiuaginta amplius eastella extruxit. primus Roma- 
norum ducum septentrionalem navigavit oceanum. ipse tandem inter 

7 hnnim — armis in B ringeklammert 24 est fehlt in B 31 efficit B 

7 Stroh. 291. Suet. Aug. 23. Veil. II, 97. Flor. p. US 8 Hör. C. IV. 2 
10 eh. 14 17 Flor.p. UH 18 Veil. II, 97 21 Suet. Aug. 20 22 u. 24 Flor, 

p. 118 27 Stroh. 291. Suet. Aug. 21 29 Suet. Clawl. 1. Cass. Dion. 55, 1 

33 Flor. p. 118. Suet. a. a. 0 34 Suet. u. a. O. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 2. 



125 



Rhenum et Salam flumina cum belligeraret, equo super crus eins con- 
lapso, tricesimo, quam id acciderat, die oppetiit in Germaniaque (ut 
ait Pliuius) periit in aestivis castris. Tiberius Nero nocte ac die 
longissimum iter vehiculis tribus emensus festinavit ad Drusum fratrem 
s aegrotantem in Germania; in ea fuerunt ducenta niillia passuum. 
Claudianus de Druso ad imperatorein Honoriuni: 

Nobilitant veteres germanica foedera Drusos, | Marte sed ancipiti, 
sed multis cladibus empta. 

Ovidii quoqne ad Liviam Drusillam uxorem Augusti subtexam: 
hi Occidit exemplum invenis venerabile morum, | Maximus ille armis, 
maximus ille toga. | Ille genus Suevos acre indomitosque Sycambros | 
Contudit inque fugam barbara terga dedit. ] Ignotumque tibi meruit, 
Romane, triumphum, | Protulit in terras imperiumque novas. | Funera 
ducuntur romana per oppida l)rusi, | Heu facinus, per quae victor 
m iturus erat, ] Per quae deletis Rhetorum venerat armis, j Heu mihi 
quam dispar huic fuit illud iter! | Nec tibi deletos poterit narrare 
Sycambros, | Ensibus et Suevos terga dedisse suis | Fluminaque et 
montes et nomina magna locorum, | Et si quid miri vidit in orbe novo. | 
Facta ducis vivent operosaque gloria rerum | Haec manet, liaec avidos 
»effugit una rogos. j Stabis et in rostris tituli speciosus honore | Causa- 
que dicemur nos tibi, Dnise. necix. | At tibi ins veniae superest, Ger- 
mania. nullum, | Postmodo tu poenas, barbare, morte dabis, | Spiritus 
ille miiiax et IJrusi morte superbus | Carnitiei in moesto carcere dandus 
erit. | Aspiclam regum liventia colla catbenis | Uuraque per saevas 
i'> vincula nexa manus. 

Idem in l'astis: 

Et mortem et nomen Druso Germania fecit. 

Drusi monumentum adbuc Mogontiad monstratur, cuius et divus 
Hieronymus mentionem facit. exercitus enim ei honorarium tumulum 
» excitavit, circa quem deinceps stato die quotannis miles decnrreret 
Galliarumque civitates publice supplicarent. 

Defuncto Druso fratre Tiberius ab Augusto adoptatus consorsque 
tribuniciae potestatis constitutus in Germaniam mittitnr. nam intra 
Rhenum Albimque Saxoniae gentes peragravit cum exercitu, inde in 

6 Cluudinnus — empta in B ringeklammert 9 In B gehl voraus Item de 
Druso versus. 

] Strab. 291 2 Liv. ep. 142 3 Plin. VII, 84 Suet. Claud. 1 5 Plin. 

a. a. O. 6 Clauil. de IV. cons. Hon. 455 9 Epited. Drusi ed. Haupt, p. 2 

13 a. a. O. p. 7 16 eh. p. 12 19 eh. p. 10 26 I, 597 28 Eutrop. VII , 13 

29 Hier. Chr. II, 153 31 Suet. Clawl. 1 33 Veil. II, 103, 104 34 eb. 10G. 



Digilized by Google 




126 



Annaleg. 



urbem redit. C. Sentium Saturninum virnm consularem castris prae- 
ficit. inde Noricum petit, Boieniiam, ubi tum Marcomani, Suevi genere, 
cum Marobodo rege habitabant, invadere tentat, a tergo illis Sentium 
Saturnimim inminere iubet. fuitque tum sub Tiberio in Germania 
praefectns equitnm P Velleius Paterculna, scriptor historiarum. ’■> 

Tum Pannonia, Dalmatia rehellat. idcirco Tiherins Marcomanis 
omissis Pannonas adgreditur. Paterculns, annalium scriptor, quaestor 
partem exercitns a Roma traditi ab Augusto ad Tiberium perduxit, 
legatus deinde eius fuit. orientis ab ora ferodter Danubius Sausqne 
saeviunt; indignabantur oppressis indigenis ripas suas milite romauo i« 
custodiri. tot um Illyricum, qnod inter Italiam regnnmque Noricum et 
Thraciant et Macedoniant interque Danubium Humen et sinum maris 
Hadriatici patet. ab imposito romauae servitutis resiluit iugo. gentes 
ferocissimae. Moesi, Pannonii rege Bathone rebellarunt; nemine dubitante, 
quinGermani iuncturi sePannoniis fuerint, nisi prius Illyricum debellatura 
esset, occupata arinis Macedonia, pars in Italiam pruperare decreverat. 
ornnia in omnibus locis igni, ferro vastata, oppressi dves romani, 
trucidati negociatores, magnus vexillariorum numerus ad intemecionem 
caesus. audita in senatn vox Augusti, decimo die ni eaveretur, posse 
hostem in urbis romauae venire conspectuiu. senatorum eqnitumque •» 
romanorum exactae ad id bellum operae, habiti delectus; revocati 
undiqne omnes Veteran i, viri faeminaeque ex censu libertinuni coacti 
dare militem. ad tutelam ripae Rheni fluminis, item ad praesidium 
coloniarum Illyricum Danubiuinque contingentium servi Romanoram 
manumittuntur militiaeque libertini sub proprio vexillo adscribuntnr. 25 
datur rursus Tiberio Neroni tribnuicia iiotestas, in quinqnenniunt de- 
legatur et Germaniae pacandae Status, sed nunciata lllyrici defectione, 
transsit ad cnram novi belli, quod gravissimum omnium externorum 
bellorum post Punica perquindecim legiones, parem auxiliorum numerum 
trionnio gessit; in magnis rerunt omnium difticultatibus, summa frugum * 
inopia, saepius revocatus perseveravit, tarnen metuens, ne virinus et 
praevalens hostis instaret ultro cedentibus. cum Pannonii in aciem 
Oriente sole statim proeessissent, continnit snos passusque est et hostem 
nebula et imbribus, qui forte eo die crebri erant, verberari ac demuiii, 
ut fessum stando et pluvia non solunt anitno sed lassitudine quoque 8 

% 

5 Vellius B 

2 Veit. II, 105 4 rb. 100 5 rb. 104 fi rb. 110 9 rb. 110, 111 

13 Surf. Tib. 16 Hör. 114 14 YtU. II. IUI IC, Surt. Tib. 17 19 Veil. 11, llo 
23 eb. 111 25 Suet. Aug. 05 32 Surf. Tib . 16. 



Digilized by Google 




Lib. TI, cap. 2. 



127 



defieere aiiiinadvert.it, dato signo adortus superavit, perdomuit ac in 
ditioneni redegit. 

Sub idem tempus, dum haec in Illyrico geruntur, Germaniae 
Magna« magis victae quam domitae Qnintilius Varus ab Augusto 
ä praeficittir. cuius avarieiam, libidinem atque superbiam cum Germani, 
laeta Mio gens, ferre non possent, proceres lii, Libes, sacerdos Chat- 
forum, Segimundus, filius Segesti, sacerdos Cherusconim, Veromanis 
Chattns, Egimarus et filius Sesithaous Cberusci, Berthorites, frater 
superioris Melonis, cum filio Theoderico, Sycambri, clamculum con- 
10 iurant, anthore Armenio, filio Segimari, ex Cheruscis oriundo, qui inter 
Visurgiin et Albim habitant et. communi nunc vocabulo Saxones vo 
cantur. Segestes, socer Annen», liuinsque frater Flavins cum Romanis 
sentiebant. Varuni detecta coniuratione frustra conmonent, ipsi ad 
ronmnam transfiigiunt ripam Varus fretus viribus et multitudine 
15 militum rem hiiiusmodi mntemnit, suspectos coniurationis ad tribunal 
citari iubet. Germani duce Armenio arma corripiunt, improviso undi- 
que invadunt, oppriinunt, trucidant resistentes, capita oceisorum prae- 
fixa lmstis ad vallum Armenius ailmoveri inbet. castra inde expug- 
nantur, diripiuntnr; tres legiones, totidem alae, sex cobortes cum 
»duce legatisque et auxiliis omnibus in saltu Teutoburgensi (ubi ailhuc 
civitas et saltus nomen servat, in ducatu Clevensi, ubi quondam em- 
porium, qno<l nunc Francophori, fuisse fertur) deletae sunt, ante diem 
quartuni nonas Sextiles, quem decreto pontificum inter atros referri 
placuit. 

» Varia miaerandaqne caedes per sylvas, per paludes fitit; patronis 
causarum erudelius insultatum, aliis oculi eruti, aliis manus anqnitatae. 
nnius caput rescissa prius lingua in manu tenens, Gennanus inqnit: 
vipera, sibilare desiste. signa et aquilae in manus hostium venere. 
bacque clade factum est. ut imperium, quod diu litore oceani non 
»steterat, in ripa Rheni fluminis staret. atroeissima ealamitas, qua 
nulla post Crassi in Parthis damnuin in externis gentibus gravior 
Romanis fuit. exercitus omnium fortissimns, disciplina, manu experien- 
tiaque bellorum inter romanos milites princeps, ad internecionem more 
pecudum contrncid&tus. Armenius itaque (sicut Tacitus narrat) liberator 
x ' band dubie Germaniae, et qui non primordia populi romani, sicut alii 



4 Magnac fehlt in A 

1 Front. Straf. II, 1 2 Suet. Tib. IC 4 Flor. p. 110. Tue. 0. -V 

6 Flor. HO 6 Tac. II. IV. IC 13 Strab.201 17 Flor. 110 18 Front. 11,0 

30 Flor. 110 34 Veil. II, 110 Tac. A. 11, SS. 



Digitized by Google 




128 



Annales. 



reges ducesque, sed florentissinmm imperium lacessierit, praeliis am 
biguus, bello non vietus , septem et triginta annos vitae, dnodecim 
potentiae explevit. Canitur adnc apud barbaras gentes, Graecorum 
annalibus ignotus, qui sua tantam admirantur. Romanis band periude 
celebris, dnm vetera extollimns, recentium incuriosi. s 

Hac strage Romae nuneiata Augustns excubias per nrbeni indixit, 
ne quis tumultus existeret, et praesi<libus provinciarum propagavit 
imperium contra leges institutaque maiorum. ut a suetis et peritis 
socii eontinerentur. vovit et ludos rnaguos Iovi optimo maximo, si 
rempublicam in meliorem statnin vertisset. adeo namque consternatus 10 
fuit, ut per continuos nienses barba. capillo summisso, caput intenluin 
foribus inlideret, vociferans: (Juimili Yarre, legiones redde; diemque 
cladis quotannis moestum habuit ac lugubrem. 

Sub idem tempus, cum hoc ad oecidentem, inter Rheunm Alb im - 
que geruntur, Tiberius tum Victor Romani rediit, praetextatus et laurea is 
coronatus urbem intravit, triumphum tarnen ipse distulit, moesta civi- 
tat« clade Yariana. proximo deinde anno repetita Germania varil- 
lantium cis Rhenum sitarum gentium animos et Gallias confimat. 
quum animadverteret Yarianam cladem temeritate et negligeutia ducis 
accidisse, nihil non de concilii sententia egit (semper alias sui arbitrii ■» 
contentusque se solo) cum pluribus de ratione belli eonmunicavit curam- 
que solito exactiorem praestitit. traiecturus Rhenum, conmeatum 
omnem ad certam fonnulam restrictum non ante transmisit, quam 
consistens apud ripam explorasset vehiculorum onera, ne qua depor- 
tarentur nisi concessa aut necessaria. » 

Trans Rhenum enm vitae ordinem tenuit, ut sedens in eespite 
nudo cibum caperet, saepe sine teutorio pernoctaret, praecepta diei 
sequentis omnia et, si quid subiti iniungendum esset, per libellos daret, 
addita monitione, ut de quo quisque dubitaret, se nec alio interprete. 
quacunque vel noctis hora, uteretur. diacipliuam acerrime exegit , 30 
animadversionum et ignominiaruin generibus ex antiquitate repetitis 
atque etiam legato legionis, quod paucos milites cum liberto suo trans 
ripam venatum misisset, iguominia notato. vindicare abolereque in- 
latam ignomiuiam, non superare Genuaniam propositum erat; quam 
licet tanti putasset vincere Augustus, ipsa magis tarnen turpiter atuissa 35 
est, quam gloriose acquisita. Tiberius re prospere gesta, non multum 

6 imluxil B 13 liiestuin A 

13 Butt. Äug. 23 17 Suet. Tib. 17 18 Suet. Tib. IS. Veil. 11, 120 

33 Säet. Tib. IS. 19 34 Tue. A. I, 3 30 Flor. US. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 3. 



129 



ahfuit. quin occideretur. - ex Germania in urbem post liiennium rever- 
sus trimuplmm. quem distulerat, egit. Batlmnem Pannoniornm ducem 
ingentibus donatum praemiis Ravennam transtulit, gratiam referens, 
quod se qnondam cum exercitu iniquitate loci cimimclusum passus 
s est evadere. tum Germanicus Tiberius Caesar, tilius Drusi, sub olii 
tnm fere August i in Germaniaiu non snbiiciendae gentis, sed vimli- 
candae eladis aeceptae causa cum exercitu perrexit ; iacere enim adhuc 
insepultae reliquiae Varianae dadis ferebantur. nunc (ut pollicitus 
sumj ad Rhetos, Vimlelicos Norieosque reden. 

i» Cap. 3. Occidentale Rhetiae latus (uti est apud CI. Ptolomaeum, 
cosnmgraphurum lmud dubie diligenlissinuim) Rheim indeque ducta 
linea ad fontes Panubii induditur. septentrinnale Danubius, orientale 
finit Oenus in Alpibus, Lycns extra Alpes (Graias Ptolomaeus nomi- 
nal), quae ab Austro Rhetinm ab Italia summovent. eam nunc Suevi 
r> eis Danubium incolunt; Curenses, Engadini, Graopundi, Volturreni 
snpra Conium, Ananici, Tridentini supra Veronam possident. Rhe- 
torum parteni Vindoligos esse docet Straho, ubi imperiti, similitudine 
dominum deeepti, Vimlelicos legunt. illorum oppida Bricantiuin sive, 
quod idem est, Brigantium et Cambodnnum nomina servant. Augustam 
»iquam splemlidissimam Rhetiae coloniam Tacitus adpellat) nonntilli 
Drusomagnm a Ptolomaeo vocari opinantur; quidain falso Vindelicnrum 
cognominant. 

Primus Rhetiam coluisse fertur Tuisconis tetrarches nomine 
Adulas, a qno nmns adhuc nomcn retinet. deinde longo post tempore 
»Rhetus dux Ethruscomm, Italia pttlsns eam occupavit Rhetiamqne a 
suo nomine adpellavit, Tarquinio Prisco tum Romae regnante. demtim - 
Alemani Suevi ea tempestate. qua Hylderieus primus et Litavicus apnd 
Francos imperitavit, pulsis Romanis sedes ibi conlocarnnt. Nnrieos 
tres aranes altissimi, Oemis, Danubius, Drauus (qui in Alpibus Norieis, 
»ut ait Plinius, oritur) vallant. nnnc Boii, Austriaei, Stirii, Cliarini, 
Tyrolii Noricum tenent. Tuisco, Germanorum et Sarmatarum conditor, 
Histrum, filiuin Ebri, in haue regionent cum colonis misit, qni Danubio 
et Histriae eelebre ad posteros nomen dedit. post hos imperitasse 
reperio Tibilemim, peeuliarem Norieorum deum, et Taurum, a qno 
* mons Taurus adhuc lmminatur. subsequitur liunc Panno, a quo Pan- 
nonia, pars Norici dicta, nomen vetus retinet; paret pontitici Iuvavensi. 

5 Suct. Tib. 19. 30 7 Tac. A. I, 3 R cb. CO 10 Ptfl. j>. 137 

17 u. 19 Stroh. 30C 20 Tac. G. 41 21 Ptol. 13S 24 bbm S. 31 Z. 13 30 Hör. 

11C. Plin. III, 147 34 Tertull. Ap. 134. Cup. Max. 33. Hrnal. VIII, 3. 

Arunxta II. 0 



Digitized by Google 




130 



Annnles. 



succedit Penno, linde Penninae Alpes et mons Pennimis vocatns, nbi 
oriuntur Atliesis et Oenus. Vennsticuin (hoc est Venster mons) vulgo 
nominant a Vennone, successore Pennonis et autliore Vennonuni ; hi 
accolae sunt fontium Athesis; vöcabnlum vetus manet. 

Tauriscum tyrannuni, a quo Taurisci conditi, vicit Hercules, po- 5 
titus est deliinc rernm Noricns, filius Alemani Herculis, regis Ger- 
maniae Magnat*, unde Noricum cognomen recepit. tempore lulii Cae- 
saris paulo ante natum Christum servatorem nostrnm, regem Nori- 
corum fuisse rejierio Voccionem, qui Caesari contra Pompeinm in bello 
civili trecentos equites in auxilium misit, cuius etiam sororem duxit 10 
Arionistus, rex Germanine Magnae. post liunc ultimus rex Noricornm 
Critosirus; postea Noricum in romauaiu provinciam redactnm est. 
horum omnium regnm nomina crebro in fastis reperio antiquis. 

Mcdii inter hos Vindelici, a lihetis Lyco, a Noricis Oeno, a Ger- 
mania Magna Danubio separantnr. nostro aevo superiorem inferiorem- 15 
qne Boiariam nominamus, uti supra in libro primo explanavimus. ita 
quoque et inscriptio et vetus monumentum conprobat Reginoburgii, 
quod caput Boiorum est; lapidis buius iuscriptionem paulo infra offen- 
des. quinam vero Vindelici fuerint, incertum diversi faciunt authores. 
Porphyrio Thraces fuisse, eiectos ab Amazonibus in exilium se con- •» 
tulisse hisque regionibus insedisse oonmemorat. verum Servitts Ama- 
zonum Cimbrorumqne soltolem testimonio Horatii esse censet. sunt, 
qur a Vandalo rege Germaniae conditos et dictos velint. alii a Vindis 
et Lyco dictos esse opinantur. sunt autem Vindi pagi Boiariae intra 
Isaram et Lycum. nam fluvium Rhetiae, qui supra Augustam Lyco 
miscetur, quem vulgus Bertham, Latini et Fortnnatus Virdonem vo- 
cant, quis unquam Vindam dixerit, nisi qui sibi somnia fingnnt et 
giavissimos authores ad suae ignaviae patrocinium malunt erroris ri- 
diculi accusare quam dare operam, ut illos recte intelligant? ego cum 
Rhetiam secundam hanc regionem et incolas a T. Livio semigermanos *° 
vocari reperiam, facile in eam ducor coniecturnm, ut Vindelicorum- 
nomen ab llndernlec, Gennanico vocabulo, quial infra Lycum declarat, 
elisis, conmutatis additisque literis (sicut consuetudo scriptorum est) 
detortum esse existimem; quemadmodum et in quibusdam antiquis lego 

ly vero fehlt in B 20 Porphirio B 30 et fehlt B 32 Undeinlec B 

4 Vinstgau 12 Strab. 304. 313 20 Porphyr, p. 126 ilryrr 21 Serrius 

llonoratus Maurus oder Marius schrieb zu Anfang des 6. Jahrh. nnen Couimmtar 
zu Vrrgils Ae)/, (s. I, 344) 22 Bor. C. IV, 4 tJf> Venantius Fortutmtus, 

6. Jahrhundert (11, 470 Yntdo) 27 Pie Verlach JU Lir. XXI, 38. 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 3. 



131 



exemplaribtis et etiani nunc Austria supra flumen Anassum infraque 
usurpari solet. 

Fuere Vindelici, Norici, Rheti gentes ferocissimae, Italorum in- 
festissinii hostes; crebro in Italiam incursationes factitabant, igne, ferro, 
i flamina omuia vastabant, urbes diripiebant. cum vicum aut oppidum 
cae|>erant, non modo puberes, verum etiani infantes trucidabant. nec 
hisce contenti, faeminas etiam uterum ferentes necarunt, quascunque 
marera concepisse vates et sacrificuli sui divinabant. ad retundendam 
liarum oinnium gentium crudelitatem anno (ante natum Christum, vi- 
mventium regem et dominum mundi) quinto decimo, Claudii Tiberius et 
Drusus Nerones, fratres germani, privigni Augnsti a vitrico cum 
legionibus et eopiis missi sunt. Et, ut verbis Paterculi utar, divisis 
partibus, Rlietos Vindelicosque adgressi. mnltis urbium et castellorum 
oppugnationibus nec non directa quoque aeie feliciter functi, gentes 
15 locis tutissimas, aditn difficillim&s, numero frequentes, feritate truces, 
maiore cum periculo quam damno romani exercitus, plurimo cum 
earuni sanguine, aestate una, omnes liuius cardinis populos perdomu- 
eruut. bis aperto Marte pugnatum est, multum sanguinis effusnm est 
rivi cruore humano colorem mutarunt. mulieres deflcientibus telis 
s infantes ipsos adflictos huuio in ora militum adversa miserunt. Ho- 
ratius Flaccus poeta lyricus qnartum librum carminum longo intervallo 
post tris iussu Augnsti ad celebrandum hoc bellum conscripsit. eius 
carmina haec sunt; ociosis atque curiosis placuit suhtexere: 

Videre Rheti bella sub Alpibus | Drusum gereutem Vindelici; 
qnibus | Mos unde deductus per omne | Tempus Amazonia securi | 
Dextras obarmet, quaerere distuli, | Nec scire fas est omnia; sed diu 
Lateqne victrices catervae | Üonsiliis iuvenis revictae. 

Idem ad Augustum: 

ö sol qua habitabiles | Inlnstrat oras, maxime principum, | Quem 
J * legis expertes latinae | Vindelici didicere nuper, j Quid Marte posses; 
milite nam tuo | Drusus Gelones, implacidum genus, | Brennosque ve- 
locis et arceis | Alpibus impositas tremendis | Deiecit acer plus vice 
simplici. | Maior Neronum mox grave praelium | Conmisit inmanisque 
Rhetos | Auspiciis pepulit secundis; | Spectandns, in certamine Martio 
55 Devota niorti pectora liberae | Quant is fatigaret ruinis; | XJt barba- 
rorum Claudius agmina | Ferrata vasto diruit impetu | Primosque et 

29 sol qua sie A u. B 31 Gelones nie .-1 «. II. Hör. : Geuaunns. 

8 Strab. 206. (tlio 54) 12 TM. II, 95 17 Flor. 115 20 Flor. 115 

Ti Hör. Carm. IV, 4. 

9* 



Digitized by Google 




132 



Annalca. 



extremos metendo, | Stravit hnmi sine clade victor, | Te copias, te 
Consilium et tuos | Praebente <livos; nani tibi, quo die | Portus Alexan- 
drea supplex | Et väcnam patefeeit aulam, | Fortuna lustro prospera 
tercio | Belli seeundos reddidit exitns | Laudemque et optatnm peraetis 
Imperiis decus arrogavit. s 

Item Ovidius ingeniosissimus poeta de Druso ad Liviam Drusillam, 
Augusti nxorein: 

Fortuna arbitriis tempus dispensat ubique; | lila rapit iuvenes, 
snstulit illa senes. | t^uae tarnen boc uno tristis tibi tempore venit, | 
Saepe eadein rebus favit amica tuis. | Quod spes implerunt maternaque w 
Vota Nerones, | Quod pulsus totiens hostis utroque duce | Rhenus et 
Alpinae valles et sanguine nigro | Decolor, infecta testis Itargns aqna | 
Danubiusque eapax et Da eins orbe remoto | Appnlus huic hosti per 
breve pontus iter | Armeniusque fugax et tandem Dalmata supplex | 
Summaque dispersi per iuga Pannonii, | Consul et ignoti Victor Ger- 1* 
manicus orbis, | Qui fuit heu mortis publica causa legor. 

Sed ordinem coeptmn prosequar. Romani victores superiores re- 
giones in forniam provinciae redegernnt, colonias deduxerunt, romanis, 
italicis colonis oppleverunt. arces et muniinenta locis editioribus et 
natura munitis condiderunt. per omnem Danubii ripam navigia, ex- 2« 
cubatoria, praesidia stationesque militares, quae Germanos vado arcerent, 
dispositae atque constitutae exercitusque provinciatim distributi, qui 
Kubiectos in fide continerent et ab incursationibus Germanorum de- - 
fenderent. praedia stipendiaria (parochias vocabant) militibus, quem- 
admodum nostro aevo sacerdotibus, adsignata sunt, cnstodiere Yin- » 
deliciam praeter auxilia tres legioiies, Martia, quarta, quinta Bathava, 
quae per ripam Danubii per suas stationes et cohortes eonloeatae sunt. 
castra quoque sub dio vallo fossaque munierunt, aestiva et hiherna 
coiiHtituerunt, ubi militares copiae, legiones et auxilia excubarent se- 
que tutarentur, si hostis invaluisset. aestiva fuere in inferiore Boiaria, » 
ubi est vicus Gisaleria. hibernorum vestigia monstrantur in superiore 
Boiaria, supra Gisoveltas, vicum et caenobium sacratarum faeminarum. 
vulgus vallum fossasque et castra romana nominat. aurariae et fer- 
rariae Noricorum, quas et Strabo et Plinius Horatiusque memorant, 
reipublicae flscoquq addictae sunt, nobilitas, principes, sacerdotes (ne » 



8 (lii<pcmlit D 

5 llor. C. IV, 11 7 Epiccd. Druti cd. J /. Haupt, p. 13,371 10 p. 16,137 

21 Vaj. de rr mit. V, 15 22 Tac. II. IV, 211; Suct. Aug. 49 31 Gcbtclhcring 

32 Gdacnfeld 34 Strub. 205. 1‘lin. XXX11I, 146. Hör. C. I, IG. 



Digilized by Google 




Lik II, cap. 3. 



133 



relinqueretur materia bellandi) aut occisi aut eaptivi Romain cum 
nxoribus, liberis abducti, cathenis collo manibusque conligati, triumpliati 
sunt, deinde partim leouibus, apris et huiusmodl bestiis in circo 
barenave obiecti, roiuauo populo crudelissimum spectaculum sanguin- 
3 ariamque praebuere voluptatem ; pars in carcere necati sublatique sunt, 
ipiemadmodum nostro aevo Turcas facti tare fama est. 

Plaebes ademptis onmibus armis agricnlturae operam dare (vi- 
neas tarnen ac vites colere prohibita), tributa annua pendere iussa, 
auiissis legibus patriis liuguaque paulatim in mores sermouemque 
wtranssit romanum. non solurn manu Roma, gentium regina, (ut ait 
Plinius) sed etiam lingua superavit gentes. nec enim apud victorem 
et magistratus alia lingua quam romana (quae usitatius latina dici- 
tur) loqui vel agere quicquam licebat, nedum rescripta responsaque 
alio ederentur sermone. legimus imperatores ipsos in senatu norniua- 
nturos etiam necessitate graeco vocabulo rem veniam postulasse, quod 
sibi verbo graeco utendum esset; atque etiam in decretis patrum 
graeeam conmutandam vocein consuevernnt et. pro peregrina latinam 
requirendam aut, si non reperiretur, vel pluribus per ambitum ver- 
borum rem enunciandam. militem quoque graece testimonium inter- 
3) rogatum. nisi latine respondere vetitum fuit. data siquidem opera 
est (ita divus Aurelius Augustinus etiam scribit), tit imperiosa civitas 
non solum iugum, verum etiam linguam suam douiitis geutibus per 
pacein societatis imponeret, per quam non deesset, inimo et abundaret 
etiam interpretum copia. 

» Superiores regioues, quas dixir'praecipue Vindelicia (ubi nati et 
cuius situm gentesque describere polliciti siimus) Romanis paruerunt 
quingentos trigiuta quinque annos. missus et datus est a romano 
imperatore rector, quem et praesidem, procuratorem, ducein, comitem, 
legatum vocabant, qui maius imperium in ea provincia habebat se- 
» cnndum principem ; et ne ille fines provinciae, nisi solvendi voti causa, 
dumtamen non abnortaret, excederet, lege cautum fuit. in suae pro- 
vinciae homines imperium tautuiu habebat, interdum et ad versus ex- 
ternos, si quid conmisissent mali. primus praeses fuit post Claudios 
Tiberium et Drusum .Nerones L. Piso vir consularis. praeterea quaes- 
»tores atque procnratores cum scriba, qui praedia caesaris et flsci 
kma curarent, item qui ius dicerent, singulis provinciis dati sunt ; 
assidereqne dnmtaxat in provincia nati permissi sunt, nec enim cui- 
l'iam nisi in sua provincia assessori esse licuit; ita lege sancitum erat. 

11 Plin. ii. Ii. III, 42 20 Surf. Tib. 71 38 Vgl. Spart. 1‘rtn. Mg. 7. 

Dio. 71. 



Digitized by Google 




134 



Annalos- 



Non ingratum fore existimo lectori, si breviter et in transcursu 
dieatur, quemadmodum prineeps urbiurn caputque mundi Roma, numine 
caelesti electa, sparsa congregarit imperia, ritus molierit, tot popu- 
lornm discordes ferasque linguas sermonis conmercio traxerit ad con- 
loquia, humanitatem homini dederit, breviter, una cunctarum gentium 5 
in toto orbe patria facta fuerit. prius Clandiani de tanta nrbe car- 
mina subnectere libet: 

Proxime dis consul, tantae qui prospieis urbi, | Qua nihil in terris 
complectitur ult ins aether, | Cuius nec spacium visus nec rorda decorem, 
Nec landein vox ulla capit, quae luce metalli | Aemula vicinis fastigia 10 
conserit astris; | quae septem scopulis zonas imitatur Olympi, | Ärmorum 
legunique parens, quae fundit in omnes j Inqierium primiquededit cunabula 
iuris, baec est, exiguis quae finibus orta, tetendit rngeminos axes, par- 
Vaque a sede profecta, j Dispersit cum sole manus, haec obvia fatis, 
Innumeras uno gereret cum tempore pugnas, | Hispanas caperet, Si- is 
«•Ilias submitteret urbes, | Et Gallum terris prosterneret, aeqnore Poe- 
num. j Nunquam succubnit damnis, et territa nullo | Vulnere. post 
Camias maior Trebiamque fremebat, j Et cum iam premerent flammae 
muruinque teneret | Hostis, in extremos aciem mittebat Iberos. | Nec 
stetit oceano remisque ingressa profundnra, | Vinceudos alio quaesivit a> 
in orbe ßritannos. | Haec est, in gremium victos quae sola recepit 
Humainnnque genus commimi nomine fovit | Matris, non dominae ritu 
civesque vocavit, | Quos domuit nexuque pio longinqua revinxit. j Huius 
pacificis debemus moribus omnes, | Quod veluti patriis regionibus utitur 
hospes, | Quod sedem mutare licet, quod cernere Thülen | Rnrsus et » 
borrendos quondam penetrare recessus. | Quod bibimus passim Rho- 
dannm, potamus Orontem, | Quod cnncti gens una sumus nec terminns 
unquani j Romanae ditionis erit; nam caetera regna | Luxuries viciis 
odiisque superbia vertit. 

Sed rein coeptam prosequar. * 

Cap. 4. Romani diligeutissime omuium disciplinam militarem 
resquc bellicas ciduerunt atque milites curarunt. ita supergressi om- 
iiiiiin peuitus natiouum regna, lnaximum latissimumque condidere irn- 
periiim, id quod etiam in caelestis philosophiae penetralibus con- 
tinctur. » 



S «tÜH B ao In li folgt, eingeklammrrt : At nnnc regina urbium aentiumnne 
«lominn, non nulum xcmiiliriita, »o«l libertnte etiam aiuissa gvrvo servit servoruui. 

Ö l'lin. n. h. 111, 39 Claud. L. St. III, 130 fg. 



Digilized by Google 




Lib. II, cnp. 4 . 



135 



Ubieunque Romanus vicit (verba sunt Senecae), habitavit, colonos 
in omnes prorincias misit. ad lianc conmutationem locorum libens 
nomina dabat et relictis aris suis trans niaria sequebatur colonus 
senex. posteaquara enira (uarrat Severinus Boethius) Romanus hostilem 
» terram obtiunit, deletis hostium civitatibus, denuo novas urbes eonsti- 
tuit, dato coloniae nomine, cives iteruin ampliavit, milites colonos fecit ; 
urbes provinciarum exereitui adsignari iussit; propter subitas bellomm 
acies non solum eas civitates demum cingere muris, verum etiain loca 
aspera et confragosa satis allegari praecepit. nam huiusmodi agros 
10 (sicut refert Tacitus) uligines paludum, inculta immtium emeriti aoeipie- 
bant, ut illis maxime propugnaculo esset ista loci natura, id etiam 
docet Ovidius isthoe carmine: 

Fessns in acceptos miles dedneitur agros. 

Ab liac agrorum nova dedicatione culturae coloniae adpellatae, 
ijquae his victoribus, qui reipublicae causa arma coeperunt, adsignatae 
sunt. 

Militares copias in duo diviserunt geuera, legiones et auxilia. 
Legiones ab eligendo dictae, ex propriis militibus, tanquam ordinariis 
et legitiinis constitutae fuerunt; satius euim esse arbitrabantur, suos 
»erudire armis quam alios mercede conducere. nec cuiquam militare 
lieuit, nisi is sacramento rogatus, solemni ritu in verba imperatoris 
praeeunte legalo iurasset. hoc autliorameuto soluti exauthorati vocantur. 
pascebantur publica annona milites et partem donativi dimidiaui apud 
signa deponere cogebantur, ne per luxuin et lasciviain peculium ca- 
»strense absumerent aut fernere ab signis abessent et fortius pro suo 
dimicarent, auxilia serius recepta ab exteris, etiam ab hostibus contra 
hostes accersita emptaque mercede sunt; et tanquam levis armatura 
in acie legionibus adiungebantur, ut in bis praeliandi magis adiumen- 
tum quam principale subsidium foret. utrique ordines provinciatim 
»distributi sunt. 

Praeterea aerarium militare, provinciae. oppida, praedia stipendi- 
aria (parochias vocabant, quemadmodum apud nos ecclesiastica mystis 
et sacerdotibus) militibus constituta sunt, ut perpetuo sine difficultate 
snppeterent suinptus ad tuendes prosequendosque milites. quiequid 
»ubique militum fuit, ad certam stipendiorum praemiorumque formulam 

1 Ubicumque A 20 cuipiam B 

l Sen. conx. ad. Hrlv. VII, 2 10 Tac. Ann. I, 17 12 Ovid. Am. II, 9 

17 8uet. Awj. 49 18 Veg. II, 1 2(J Veg. 1, 28 26 Vcg. II, 19. 20 

29 Veg. II, 2. 



Digitized by Google 




Annales. 



136 

adstrictnm pst, definitis pro gradu cuiusque et teraporibus militiae et 
comuodis missionum, ne aut aetate aut iuopia post missionem ad res 
novas sollicitari possent. agri capti de liostibns donati militihus 
fuerunt, addita iumenta et servi, ut posseut colere, quod aceeperant, 
ita ui ad heredes qnoqne, si militarent, nec unquam ad paganos trans- s 
sirent, quo diligentius pro republica bellicis mmieribus operam navarent, 
si sua rura defenderent. emeritis, maxime tribtlnis, ducibus, praefeetis 
agri, x'illae, oppida, quae uecessaria. quoad viverent, suppeditarent, 
dabantur; illis qnoqne liberos, si utiles ituperio forent, succedere ali- 
quando pennissuui est. 10 

Praeter liaec ab iinperatore arcipiebant praesides' provinciamm 
a rgeiit i poudo vicena, pbialas senas, niulos binos, equos binos, vestes 
forenses biiias, domesticas singulas, balneares singulas, aureus centenos, 
cocos singulos et, si uxores nun babereut, singulas concubiiias, quod 
sine bis esse non possent, reddituri deposita administratione niulos, is 
iiiulas, equos, mulioues et cocos, caetera sibi babituri, si bene egissent, 
in quadruplum reddituri, si male, ante legal um quoqtiedeceni milites 
soliti sunt semper ambulare. in demorluorum vero militum sive mis- 
soruiu sive aliam quamvis ob causam abeuntium locum singulis pene 
mensibus tyroues sutt'ecti sunt, quos armis ad scutuiu, ad palum, punc- m 
tim, caesim t'eriendo, natando, gradiendo, saltando, equitando, sagittis, 
missilibus, iactn lapidum et huiusmodi praeexercitamentis accuratissime 
tribuni exercuerunt. unde tyrocinia dicta sunt, quae vulgus litera- 
tonuu lorneamenta vocare solet. 

l’enes quemque imperatoruin breviarium totius imperii fuit, quan- » 
tum militum ubique sub signis essent, quautum pecuniae in aerario et 
tiscis et vectigalium residuis, adiectis eornm nominibus, a quibus rat io 
exigi posset. milites ipioque suos ut scirent, ubique imperalores in 
cubiciilo babuere breves, in quibus noinina, dignitates, tempora et 
stipendia conscripta; cum soli erant, liaec recensebant de promovendis- ;*> 
que cogitabant et auuotabaut. dassis etiam Ravennae et altera Miseni. 
ad tntelam supcri inferique maris conlocata fuit (nunc mare Veuetum 
Loiigobardorumque vulgo adpellatur), unde commode ad Asiam, Apliri- 
cain, Uraeciam, ad omues partes menbraque imperii, si quid novi ac- 
eideret, navigari posset. *> 

Orbis auteln terrarum, qui Romanis paniit, partem reges, ponti- 
lices, tetrarehae tenuerunt; quam vero ipsi halmerunt, provinciam vo- 
carunt; praefectos et qnaestores in eam misere. fuerunt etiam 

3 Surf. Awj. 40 17 Lantpvid. AI. Svr. 42 JS vb. .52 23 TVjj. /, 9 - 10 

2S Suet. Awj. 101 31 Lamprid. Al. Scv. 21 32 Swt. Atvj. 40 35 Veg. V, 1. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 4. 



137 



nonnullae civitates liberae eonditionis. aliae ab inieio per amiciciam, 
aliae ab ipsis honoris causa libertate donatae; hae secundum patrias 
leges vivebant, sociae foederataeque nuncnpabantur. quinque oppi- 
dorum genera fnisse apnd Plininm lego, colonias, municipia, urbes 
5 foederatas, liberas, stipmdiarias. hae stipendia militibus contribnebant, 
aerario qnoque militari vertikales erant. foederatae certis quibusdam 
pactis, quae foedere express« fuerant, constringebantnr. liberas nemini 
obnoxias, nemini qnicquatn praestitisse, sui iuris, snae spontis fuisse, vo- 
cabulum indicat. nmnieipiis concessnm entt (sicut Gellius docet), nt civi- 
io tatis romanae honorem quidem capererit, sed negociis tarnen atque oneri- 
hus vacarent; et munieipes fuernnt eives roinani, suo iure et suis legibus 
uteutes, nmneris tantum cum popnlo-romano participes, a qno muuere 
capessendo adpeliati videntur, nullis aliis necessitatibus neqtte ulla lege 
populi romani adstrieti. coloniae suis radicibus non utuntur, sed ex 
i5 civitate quasi propagatae sunt et iura institutaque omnia populi ro- 
mani, non sui arbitrii habent; quae tarnen conditio, cum sit magis 
obnoxia et minus libera, potior tarnen et praestabilior existimabatur 
propter amplitudinem maiestatemque populi romani, euius istae colo- 
niae quasi etligies parvae simulachraque esse quaedam videbantur. uam, 
so ut divus Anrelius Augustinus ait, civitates a maioribns civitatibus 
velut populoruni examinibus conditae coloniae nuncupantur. 

Proviuciarum du« genera erant, validiores, quae militum prae- 
sidio indigebant, ut gentibus necduin subactis finitimae, steriles et 
eultu ditliciles erant; et quas annuis magistratuum imperiis regi nec 
:5 tacile nec tutum erat, eaesares susceperunt administratoresqne in eas 
miserunt, quos legatos, praesides, rectores, procuratores, duces vocari 
apnd rerum scriptores reperio. reges quoque ac pontifices et tetrarchae 
ad ins caesaruni semper spectarunt. caeteras, quae pacatae fuerunt 
et tacile sine armis retinebantur, populo romano ipsi eaesares con- 
» cessernnt, procousulibns et praetoribus sortito permiseruut. gentibus 
victis, teste Plinio, semper argentum, non aurum in tributo populus 
romanus imperavit, et quo celerius ac sub manu adnunciari cog- 
lioscique posset, quid in provineia quaque gereretur, iuvenes primo 
uiodicis intervallis per vias militares, dehinc vehicula disposita sunt. 
35 commodius id Visum est, quod idem, qui in loco proferebat literas, si 
quid res exigat,, interrogari poterat. 

Operae praecinm fecisse videor, si perquam paucis magnitudiuem 

10 siirinlnrruquc .1 

3 Strub. 839 4 Pli», n. h. UI. 7. 1’. 29 9 Geil. XVI, 13 30 Strab. 

039 f'j. Suet. Aug. 17 31 l'tin. «. It. XXXIII, 31 30 Surf. Aug. 19. 



Digitized by Google 




Annales. 



IS* 

n-mani iinperii indicavero, proviiicias cum insignioribus urbibus in 
brevi quasi tabella depinxero, simul ut iutelligatur, plane nihil earum 
rvrum : quas tantopere mortales admirantur et pro quibus acerrime 
armis divina humanaque miscendo dimicant) salvum certumque fort*, 
nun roniamnn perierit iinperinm, quod omniuni Horen tissimum, poteu- 5 
tissimuin et secundum deorum opes (ut ait Livius) maximum fuerit. 

Italia illa, quoudam altrix victoris omniuni gentium populi, om- 
nitun terrarum alumna, eadem et parens, violati orbis poenas necdum 
expiata adhuc luit, jiro qua, tanquam re derelicta, pugnis decertant 
saevissime iampridem poutifex romanus, Germani, Frauci. Galli, Celtae, io 
Hispani. eandern tanquam dnbiae possessionis in medio positum solum, 
prout quisque viribus invaluit, trahunt, vexant, lacerant, vastant. sed 
festiuanti ad res Boiorum, quod pollicitus sum, modo aperiendum est 
altiusque repetendnm. Romani ex una civitate profecti, belli paeis- 
que artibus omniuni mortalium quoudam clarissimi, primo totam Italiaui. i» 
deind** proxima quaeque Italiae, postremo Europam, Aphricam. Asiam 
armis et virtute sihi parere coegerunt, cum oceano gallico, hispanico 
mare Mediterraneum omne, quacunque latissime diffunditnr, cum iusulis 
omnibus in obsequium redegeruut. 

Terrarum orbis universus in tris dividitur partes: Europam, Asiam, 
Aphricam. origo ah occasu solis et Gaditano freto, qua inrumpens 
oceauus Atlanticus in maria interioria diffunditnr. hinc intranti dex- 
ter» Aphrica est, laeva Europa, ante has Asia est, termini Tauais 
et Xilus Europam totam tenuerunt Romani praeter eas partes, quae 
inter Dunubium, Rhenum et Tanaim amnes, septentrionalem oceanum » 
continentur; ita Strabo docet. Danubius enim ac Rhenus extremam 
romani iiniierii (sicuti Plinius nominal) marginem alluerunt, id qui- 
dem eleganter Claudianus describit; versus eius hi sunt: 

Prominet Hercyniae continis tthetia sylvae, | Quae se Danubii 
iactat Rheniqueparentem, | Utraque Romuleo praetendens tlumina regno. 30 

Altera ripa Romanorum, alia Germanorum fuit. Danubii ripam, 
qua Rhetos, Vindelicos, Noricum, Pannonias, Moesos praetluit, legiones 
viginti. Rheni vero oram gallicam duo exercitns, superior, inferior, 
custodierunt. in uno quoque quatuor fuere legiones exercitu, cog- 
nomina earum apud Tacitum leguntur. atque hi amnes, cum aucti 33 

14 Am Ramie in A Iosephus tertio libro de bello Iudaico [II, 16'?]. 

6 Lir. /. 4 8 Hin. n. h. III. 5. SO. prarf. 16 17 Slrab. 639 20 Zum 

flqd. rergl. Plin. n, h. besomlrrt III— VI; Ptol.; Ammian. bet. XIV— XVI; 
Straf*, ; Tac. An». I—IV; Ruf. brrv. 4 fbjtl. 28 Clautl. b. Get. 330 fy. 

AI, Ann. I, 31. 37. (I, 3. IV, 5). 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 4. 



135 » 



aquis erant, ab Omnibus, qui oram Galliae, Rhetianini, Vindelicorum, 
Noricorum Pannoniae, Moesiaruui incolebant, diis honor habitus gratiae- 
que actae. quod si defecissent aut sied täte decrevissent aut denique 
glacies ripas coniunxisset, omuis tum aetas atque sexus, viri, mulier- 
sculae, invenes, senes, pueri. puellae publice et privatim indixere iu- 
sticium; ab auguribus, sacenlotibus, sacrificulis feriae conceptae, snp- 
plicationes decretae, circa omnia pulvinaria deoruin supplicatum est; 
hostiae maiores, tninores mactatae et peculiaribus ceremoniis, sacris 
solemnibus, votis et conpraecationibus Iovi Elicio operati sunt ponti- 
» lices minores et maximi tlamines, nt impetrarent pluviam inundatiouein- 
que horum fluminum, ne Germania pateret, transsitus. meminit et 
Claudianus : 

Alta nec incertis mentimur flumina votis, | ßxcidio latura moram, 
m>n poscimus amnes | Undosam servare fidem uubesque fugaces, | Aut 
uconiuratum querimur splendere serenum. 

Africae ora, quae nobis ex adverso est, tota Romanis paruit usque 
Aethiopas. liam reliqua vel inliabitabilis et sterilis est ob -harenarum 
tumulos vel a pastoribus incolitur. Asia quoque, quae ad nos vergit, 
tota roniauo subiecta fuit iniperio, praeter Scythas, Parthos, Persas, 
* Indos, a quibus tarnen semper aliquid quotidie demere solebant. tenniui 
Tigris, Oaucasus mons, mare Rubrum et pontus Borealis. 

Europam, qnatenus paruit Romanis, in sex diviserunt partes, 
quarum unamqitamque provinciis rursus determinarunt. noinina illarum 
liaec sunt : Italia, Hispauia, Gallia. Illyricum, Thracia, Graecia. Italia 
o patet longitudine, ubi longissima est, decies centena et viginti millia 
passuum. latitudo varia est: ubi lutissima, quadringenta millia pas- 
suum explet, aliquibus locis centum triginta quiuque non excedens. 
Italiam imperator Caesar Augustus in undecim divisit regiones, quibus 
adiectae sunt sex provinciae: Sicilia, Sardinia, Corsica, Rhetia prima, 
w Kbetia secunda, Alpes Graiae, Penninae. prima Italiae regio iucipit 
a Tiberi, terminatur Vulturno anine, continet Latium, Campaniam, 
Picentinos, antiquum Latium a Tiberi Circeios servatum millia ptis- 
suum quinquaginta longitudine. deinde processit ad Lirim amnem, 
ibi Roma terrarum caput, Anxur, quae et Terracinae Volscorum, 
»Tibur, Praeneste, Ardea, Fidenae, Fonniae, Sinuessa. extremuni in 
adiecto Latio Campania est a Sinuessa ad Surrentum promontorium; 
in ea sunt Sarnus amnis. Vulturuus amnis, oppida Capua, Aquinttm, 
Cumae, Misenum, ubi classis Romana, Puteoli, Neapolis, Nola, lacus 
Avemus. nunc regnum est Neapolitanum, varios sortitnm dominos 

12 Claud. b. Ott. 46 f<j. 38 Suet. Aug. 4S. Tac. A. IV, 5. 



Digitized by Google 




140 



Annalc«. 



pro libidine romanorura pontificum. Chnnradum ultimum Snevornm 
ilucem Celtae iuterfecernnt; hos pepulerunt Hispani. Pieentini a 
Surrento promontorio ad Silarum am nein triginta millia passuum pro- 
cednnt. oppidum eorum Salemtim. secunda amplexa est Hirpinos, 
Calabriam, Pediculos, Apuliam, Salentinos. Hirpinorum fluvius 5 
Autidus, Beneventum, Cannae, nobiles clade romana; Calabriae oppida 
Brundusium, Hidrus, Hidruntum; Pediculorum Khudia, Egnatia, Ba- 
rium, quod ante lapyx. Apuliae urbes sunt Salapia, Sipus, Sipontum, 
ubi Nicolaus Perotus pontifex fuit, vir de lingua laiina bene rneritus. 
est et in Apulia Garganus mons; Salentinorum oppidum Galleopolis. 1« 

Tercia Italiae regio conplectitur a Silaro amne Lucaniam, Bru- 
tiarn, Magnum Graeciain. Lucanorum oppida Pestum, Velia, Brutiorum 
Regium. Magnae Graeciae Locri, Tarentum, Petilia, G'roton, Meta- • 
pontum, quo tercia Italiae regio flnitur. in quarta sunt Frentani a 
Tiferno flumine, Anaxini, Carentini, Peligni, quorum oppidum Sulmo, o 
Marsi, Fucinus lacus, Vestini Equiculorum, (’literni, Carseoli, Sam- 
nites, qui et Sabelli, Sabini, ubi amnes Nar et Anio et ortus Tiberis. 
quinta regio continet Picentes Picenosque, Hadriam Coloniam et Au- 
conem, terminum quintae sextaeque inicium. haec conplectitur Um- 
briam, agrum gallicum circa Ariminum. ab Ancone gallica ora in- 20 
cipit, Togatu Gallia cognomine ; oppida in ea sunt Senogallia, JJisauruin. 
septima regio sub Apennino est a Macra fluvio ad Tiberim; continet 
Hetruriam (eadetn et Tnscia est); sunt in ea Luna, primum Hetruriae 
oppidum (ubi Portus Veneris nominatur), Seuenses, Pisae, Pistorium, 
Florentia, Aretium, Perusia. 25 

Octava regio determinatur Arimino, Pado, Apennino; in ea sunt 
Gallia Togata, Ariminum, Rubico fluvius, ut ait Ptolomaeus, Boiorum 
quondam tinis Italiae. Ravenna, Bononia. Felsina vocata, cum esset 
princeps Hetruriae, Mutina, Parma, Placentia, Forum Clodii, Livii, 
Pompilii, Cornelii, Licinii, Faventia. in hoc tractu interierunt Boii »1 
(quorum tribus centum et duodecim fuisse atitbor est Cato) et Senones, 
qui caeperant Romani, noua est Liguria sub Alpibus inter amnes 
Varum et Macram, qui Liguriae Anis, Apeninus, Nicea, Albigaunum, 
Vada Sabatia, Genua, Dertona, Pollentia, Asta, Alba Pompeia. deeima 
conplectitur Venetiam, Carnos, Histros. Lacus in lmo. regione inclyti » 
' Larius, Verbanus, Benacus, qui sunt Comensis, Magnus, Gardae. 
oppida Venetiae sunt: Tridentum, Vicetia, Atliesis ex Tridentinis iugis 

25 ln li folgt l’isae erst nach Perusia 30 I'opilii 11 

9 Xiculaus Pcrotto, Bischof von Sijionto oder ilunf redonia 115$ — 1100. 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 4. 



141 



ortus, Pataviirm Cenomanorum, liiixia, Cremona, Mantua Verona, 
Carnorum Iulienses, Foroiulienses, Taurisani, Aquileia, Tergeste; 
Histriae: Parentium. Pola. Undecima regio Italiae secundum de- 
scriptionem Augusti Transpadana vocatur, in qua sunt Augusta Tan- 
s rinomm, Salassiurum, Augusta Praetoria, Eporedia, Vercellae Libyti- 
ornm, Novaria, Ticinum, Laus Pompeia, Insubres, Mediolanum, Ber- 
gamuin, Comum. 

Italiae regionibus bae provinciae coniunctae fuerunt italicaeque 
cognominatae: Sardinia, Corsica, quae et Cirnos, Sicilia insulae (hae 
io prirauni praetoriae fuerunt, postea singulatf a praesidibus rectae' sunt), 
Alpini omnes populi a supero ad inferum inare (Venetum et Longo- 
banluni nos vocamus), Rhetia prima, Rbetia seeunda, quae et Vindeli- 
cum, de qua mox plnra. lthetia et Vindelieia cum Alpium parte a 
Boiis et Suevis pulsis Italis possidentur. Italia i»raeter Romain int- 
isperio ablata fnit jier Longobardos, gentes germanas, a quibus Italiae 
adhuc cognomen manet. Carolus Magnus, qui primus Germanortim 
potitus est romanarum rerum, rursus imperio coniunxit. Sicilia nt 
prima omnium provinciarum fuit, ita ultimo praerepta est romanis 
iinperatoribus, non sine detrimento reipublieae christianae, occiso cru- 
» delissime Chunrado adolescente, ultimo Suevorum duce. cuius manibns 
amplius dncentos annos continentur mutua Celtarum, Hispanomm 
Germanorumque caede parentatur, velut paria sacerdotibus romanis 
committentibus, quibus opulent issimus quisque regum maxime formido- 
losus existit, paret nunc Sicilia Carolo, imperatoris Maximiliani 
» nepoti, regum nouiinis christiani potentissimo. 

Hispaniarum provinciae septem erant. Betica et Lusitania con- 
snlares fuerunt, plaebi senatnique romano adtributae; in alias prae- 
sides a caesaribus missi sunt, nunc tota Hispania praeter Lnsitaniam 
potitur Carolus, superior imperatoris Maximiliani caesaris augnsti ex 
» filio nepos. Tarraconensis prima provincia Hispaniae, citeiior quoque 
ailpellata Hispania, ad Pyrenea iuga cubat, quae Runcivallem vocamus; 
nunc est Navarrae Castiliaeque regnum. Carthaginensis seeunda est, 
a Carthagine nova ita nuncupata; Gotolaniam Cataloniamque vocant. 
Betica tercia provincia Granatae est regnum, ulterior dicta quondam 
15 Hispania, in qna sunt Gades, Hispalis, Cartheia, quae et Tartessos, 
Corduba, Calpe mons. quarta Hispaniae provincia, veteribns Lusitania, 
nobis est Portugallia. caput eius et emporium nobilissimum Ulyssippo. 

7 Comum, Bcrgomnm A 24 formidulosus ß 33 Catoloniamque ß 
24 Karl I. König von Spanien. 



Digitized by Google 




142 



Annales. 



Calleciam sive Callecos quintam provinciam Galliciam nominat vulgus, 
divi Iacobi sepulchro insignem, quo frequens susceptis votis Germaniae 
populus proficiscitur. sexta est Tingitana, Mauritania dicta. trans 
fretum in terra Africana, eadem et Bogudiana, inter Calpem, Hispa- 
niae extimuiu montem, et Abylam Africae ; ius peterein Betica inssa, a 
idcirco et Hispaniae addicta; ibi Atlas nions fabulosissimus. ultima 
Hispaniarum provincia Baleares sunt insulae, Maiorieas adpellant. 
Hjspauias pulsis Romanis post mortem Tlieodosii Magni occuparunt 
Germaniae Magnae populi Goti, Alani, Suevi, Xavarri, quorunt pro- 
genies Tiuc usque regnavit. 10 

In Galliis fecerunt Romani sexdecint provincias, quarum liaec 
nomina siuut: Germauia secunda, lmbuit urbes et copiosas et amplissi- 
mas Agrippinensem Coloniant et Tungros; amnis Scaldis Plinio ter- 
minus t'uit. Germania prima praeter alia municipia conplectitur Araris 
fontes secundum Marcellinum, Argentoratum, Nemetum, Augustam, » 
Vangionum civitatem. Borbetomagum, Mogontiarum. Belgicae primae 
urbes sunt Treverorum Augusta, doinicilium augustorum, Mediomatrici, 
Leucornm urbs Tullum, Yerodunum; haec tota imperatoribus nostris 
dicto audiens est. Belgicae secundae oppida Rbemi, Suesiones sive 
Vessonum Augusta, Veromandui, Attrebates, Ambiani, Chatalauni, so 
Turnacum, Oameracum urbs imperatoria, Morini, Bononia Flandroruui ; 
pars Germanis paret, pars Francis occidentalibus. 

Sequanorum (quae qtiinta est provincia Galliarum) urbes sunt 
Vesontio, Aventieum (caput, Helvetiorum Verona est) Basiliensium 
civitas, Vlndonissa, Argentuaria (Colmaria est), Rauracutn Augusta, 2s 
subditae Germania; sunt, quos Francos orientales qnondam vocarunt. 
Alpes Cottiae, a rege Cotto dictae. habeut Segusionem oppidum darum 
sepulchro Cotti, Centronnm, Tarantasiam. Viennensis provincia am- 
plectitur Vienuant, Genevam, Valentiam, Arelaten. Massiliam, regnum 
Arelatense olim dictum , nuuc Delphinatus vocari solet. Carolus so 
quartus, filins eius Segimundus, imperatores romani, primogenito regis 
Francorum dono dederunt. tabulas legi Luthetiae Parisiornm in coe- 
nobio divi Victoris, dum ibi adolescens Studium philosophiae sectabar; 
pars caesaris adliuc clientes sunt. Xarbonensis primae oppida: Narbo, 
Martius, Tolossa, Nemausum, Agatha; secundae: Aqnae sextiae, Apta ss 
Iulia, Forum lulii, Antipolis. Lugdunensis prima, provinciarum Galliae 

2 et 28 gepulcr» A 20 Catlielauni .1 28 Alpes iiiaritiiuae; Ptolemaeua 

[p. 17 9 J Tocat „litoreae” um Rande in A 32 Codicillos et tabula« A 
28 It. Ant 164. 166. 



Digitized by Google 




Lib. TI, cap. 4. 



143 



derima, continet Lngdunum, Heduos, Lingnnas, Cabillonem. Lugdn- 
nensis secundae sunt Khotomagus, Turoni, Constantia; terciae vero 
Senones, Carnutum, Treeasses, Aureliani, Lutbetia, castellum quondam 
Parisiorutn, nunc urbiuin inaxima caputque Oeltarum. Aqnitania prima 
s complectitur Burdegalain, patriam Ausonii poetae, Santhonas, Pictonas, 
Petrogorios. in secunda Aquitania numerantur Averni, Rutheni, Ca- 
durci, novem popnlorum provincia, cuius et Hieronymus meminit. 
eius urbes Ausci, Elusates, Convennae et Consoranni, meminit et 
Marcellinns. Britannia prima secundaque nunc sunt Anglia et Scotia. 
w Gallias praeripuere romano imperio Franci, Burgundiones. Nordomani, 
ex Germania profecti; Britanias Anglii, Scoti, Saxonum Suevorumque 
soboles, ingentia ibi regna condiderunt, quae adhuc nominantur. 

Illyrici decem erant provinciae. Noricum Kipense iuxta Dauu- 
bium est; Kipensum enim Danubiuma Romanis vocari, author est 
ls Melellus Tigurinus in lyrieis. inde et liiparii Kipariolique dicti mi- 
lites, qui Danubianum limitem cnstodiebant; Austria est. Noricum 
mediterraneum primuin sive superius Boii frans Oenuui et Tirolii pos- 
sident. Noricum mediterraneum inferius atque secundum Stirios, 
Carionas vocamus. Valeria quarta provincia Illyrici, quondam pars 
-'o Pannoniae, inter Draum Danubiumque occidentem versus continetur, 
a Valeria, filia imperatoris Dioclitiani, ita cognominata; pars est Austriae 
et Ungariae. Pannonia inter amnes Draum, Saum Danubiumque nunc 
est Ungaria Carnique; in ea fuit Simiiuin, ubi Bacontius Humen in 
Savum fluit, et Almus mons, quem vitibus Aurelius Valerius Probus 
» consevit. ipse enim primus Gallos, Hispanos, Illyricos provincialesque 
omnes Euro|>ae vineas colere vinaque exprimere penuisit, anno Christi 
ducentesimo octogesimo secnndo. nominantur adhuc in Ungaria vina 
Sirmensia. inde quadraginta quinque millia passuum Taurunum, Graeca 
Alba est, ubi Danubio miscetur Savus. Pannoniae iungitur provincia, 
»quae Moesia adpellatur. incipit a confluente supradicto, ad Pontum 
usqne cum Danubio decurrit. duas fecere Romani: superiorem inferio- 
remque; tenuernnt illam Dardani, Triballi; nunc Sirvii et Bulgares 
vocantur; hanc Scythae minores et inferiores; Valachi sunt et Bulgares. 
ittter has fuit I)acia Uipensis, octava provincia, quam Romani cis 
» Danubium amissa Dacia transdanubiana fecerunt. in Liburnia, Illy- 
ricum proprie dicta, Iadera colonia est, Sclavoniam vocant. 

8 et feilt in A 

15 iletellus von Tegernsee, Quirinnlin, bei Canitins, Leetione « eint. I, app. 
2ü Vop. l J rob. 18. Eutrop. IX, 17. Viel. 37. Hieran, ehr. II, l8ö. 



Digilized by Google 




144 



Annales. 



Ullima provinciarum TUvrici fnit Dalmatia; urbes sunt Salona, 
Epidaurus, quae et Ragusium. praeter Noricum et Pannonios, quos 
tarnen continuis lacessit araiis, caeteras provincias nunc possidet rex 
Turcarum. terminus inter christianos et Turcas Savus est tluvius. 
Noricum Boii, Pannonias Ugri tenent. s 

Thracia inter valentissimas Europae gentes sex amplexa est pro- 
vincias. Hemimons est. prima, ibi Mesigetae et Scythae; deinde Ponti 
ora, cuius nrbes Mesembria, Apollonia, Sithonii. inde Rodope, tercia 
Tbraciae provincia, clara est Pbilippopoli, quae antea Peneropolis et 
a situ Termontium dicta. Hadrianopolis praetorium est regis Turci. 10 

Quarta Europa proprie dicta et praetura urbana, Constantinopoliui, 
caput Turciae, continet. quintn est Propontidis ora, cuius urbes sunt 
Selimbria, Perintbus, Heraclea, Bisalta. Ohersonesus, sexta inter pro- 
vincias Tbraciae et ultima, habet urbes Seston et Callipolim. hae 
provinciae onines iam pridem explosa pliilosophia christiana Turcis » 
serviunt. 

Tbraciae coniungitur Graecia, quam in septem provincias divisere 
Romani, quarum prima Macedonia erat, inclyta Alexandro Magno 
regum fortunatissimo terrarumque imperio. eius pars Poeonia; urbes 
Dyrracbium, Neapolis, Philippi, Ampbipolis, Apollonia, Tbessalica, so 
Beroena, quibus omnibus divus Paulus religionis nostrae mysteria 
aperuit. Thessalia cohaeret Magnesiae; in ea sunt Larissa, Peneus 
Humen, Pharsalia, Tempe. Epyrus, tercia provinciarum. nunc Romania 
est, continet Chaoniam, Pindum montem, Molossos, Acliuin, Nicopoliin, 
Acarnaniam, Aclieloum Humen, liuic coniuncta est Hellas, quae et 23 
proprie Graecia a Romanis dicta est. haec habet Aetholos, Xau- 
pnctum, Locros, Phocida, Delpbos, Parnassum montem. Opunta, (,'a- 
stalium fontem, Dorida, Beotiam, Thebas, Helicona montem, Atticam, 
in qua Athenae urbs, quondam nullius indiga praeconii amplius, tanta 
claritas superfluebat; ne nomen quidem nunc auditur. Peloponesus 
quinta provincia G raeeine, Pelasgia ante dicta, nunc Morea voeatur, 
peninsula est; angustiae, unde procedi t, Istbmos adpellata; ibi Coryn- 
thus et Cenebreae. Achaiae nomen provinciae ab Tstbmo ineipit, in 
qua sunt Patrae colouia, ubi divus Andreas pro pietate christiana se 
devovit, Messenia, Helis, Pisa, Lacones, Sparta, Amiclae, Argolica, k 
T nacbus tluvius, Argos, Mycenae, Epidaurus. Arcadia inediterranea 
Peloponesi teilet; Palantiuni ibi oppidum; unde palatium Romae, nunc 
commune praetorii vocabulum vulgo usurpatuni. Euboea insula nunc 
Nigropont vulgo voeatur, in ea urbs Calcis. haec sexta est Graeciae 
provincia. septima est Greta insula, eadem et C&ndia. Graeciae « 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 4. 



145 



fiimle claritas non solum literamm sed religionis nostrae qnoque efful- 
sit) omnes provincias possidet Ttirea. occisis Christianis in ditionem 
redegit. dum nos iuanihus consultationibus tempus trahimus et intes- 
tinis hellis maiestatem reipublicae christianae imperiique foede sugil- 
lamns. 

Quicquid in Africa, altera orbis terrarum parte, possedernnt Ro- 
mani. in duo diviserunt menbra, Africam proprie dictain et Aegyp- 
tum; deinde ntranque in suas provincias. Africa Graecis est Lybia. 
Africae sex fnernnt provinciae. prima proconsularis, in qua Oarthago, 
ic roniani oliin imperii pertinax aemnla, et Utica, morte Catonis dara. 
provincia secunda erat Bizantium, Libyphenicia quoque dicta, regio 
eximiae fertilitatis. oppida in ea sita sunt Le[itis primum, Adrumetum, 
Kuspa. quae et Ruspina. hnic ab occidente connectuntur provincia 
Tripolitana praesidialis, in qua Leptis, patria Septimii Severi impera- 
utoris romani, et Numidia consularis; haec bas habet urbes: Cirthaiu, 
Siccam, Hypponem, Regium. Mauritaniae duae erant,' Siticetisis et 
Caesarea, eadem et Boebi; in hac numerantur Caesarea, castru Ger- 
manorum. has provinci as interceperant Vandali, gens Germanica, 
post mortem imperatoiis Tbeodosii Magui. restituit Iustinianus primus. 
» Saraceni iniperatori Heradio eiusque neiiotibus et religioni christianae 
abstnlerunt et adhuc possident. Aegyptus Cereris horreum romani 
populi fuit; ex qua maxima lmbuere tributa romani caesares. custo- 
iherunt eam legiones tres, undecim cohortes praeter auxilia. (listri 
buta fuit in sex provincias. prima eint Alexandria, in qua Alexandria 
»orbs nonien retinet. Canopos ; huic counexa est Augustana, in qua 
fuerunt Pelusium, Bubaste, Tanis, ubi Moses miracula fecit, Memphis, 
cui propinquum erat castellum Babylon nomine; nunc Alchairam vocaut, 
praetorium regis Aegypti, vulgus Sultanum vocat. Thehais, tercia 
Aegypti provincia, contennina Aethiopiae, conplectitur Diospolim 
»Magnani, quae et Thebae, centum portarum fama nobilis. quarta pro- 
vincia Aegypti, Romanis Lybia sicca, Graecis est Mannarica; in ea 
sunt Paretonium, Mareotis, Catabathmos oppiduiu et vallis repente 
convexa. Cyrenaica, eadem et Pentapolitana, regio quinta fuit; con- 
tinet Psyllos gentem, iusignis maxime quinque orbibus Beronice, 
35 Arsinoe, Ptolemaide, Apollonia, Cyrenae. inde extima Romanorum 
provincia in Aegypto Ammoniaca dicta ; in ea fuerunt Alexandri statio, 
Ammon, Svene castrum, Anis, ut ait Plinius, romani imperii. Aegyp- 

S utrami|iK‘ .1 11* Rustiubinus J «. /> 3ß Aiunioilica /»’ 

AVKKTINI» II. |0 



Digitized by Google 




14»; 



Annales. 



tum victo imperatore Heraclio, deletis Romanis , pietate Christi ex- 
sitiilata occuparunt Saraceni, quam ad nostram tisqiie aetatem tenuernnt. 
Abbitte triennium Selintts Turcarum rex Saraeenis praelio victis victor 
Memphim intravit Greges olim monachorunt et beremitarum examina 
aluit Aegyptus. 

Asiam, terciam orbis terrartim partem (quae maior Europa et 
Aphriea est) ab occidente totani pussederunt Romani, termini ab 
Oriente Tigris, a septentrione Poiitns et Gaucasus mons < 'aucasiaeque 
portae, a meridie mare Rubrum fuit, ul>i instituta classis a ronmnis 
iraperatoribus erat, uti per eam Indiae fines vastarentur. divisere io 
Romani Asiam in quatuor membra: Asiam proprio diftam, quae et 
minor, Pontum, Syriant. Insulas. unaquaeque pars suas habuit pro- 
vinrias. Asiat; minoris provinciae fuerunt duodeciin. Mysia minor. 
quae Aeolis ante dicta, adiacet Hellesponto, continet Lampsacum, Aby- 
dum, Parium. hanc sequitur Phrygia minor, quae et Troas; in ea >• 
snnt urbes Troas, eadem Alexandria, colonia Romanomm, Asstim, 
riium, quam Troiain vulgo nuncapant. Mysia maior, tereia minoris 
Asiae provincia, continet oppida Adramyttnm et Pergamuin. quarta 
provincia est Lydia, quae et Maeonia olim et Phrygia ; in ea sunt 
Hieraptdis, ubi divus Philippus cmn filiabus honorifiee sepnltus, Thia- 
tira, Sardi, Philadelphia, huic subiecta est quinta, Tonia, euius sunt 
Sinirna, Colophon, Ephesus, sexta huic cohaeret cognomine Caria et 
Doris, ubi Miletus, Halicarnassus, Gnidus, Loadicia. Lyeiae, septiniae 
Asiae minoris provinciae, sunt Patera et Myrrn; Galatiae, octavae, 
Pepinus, Ancyra, Clatidiopolis. in Pisidiae, nonae provinciae. vertici- - 
bus quondam Solynii fuerunt. quortim colonia caesarea eadem et An- 
tiochia. Pisidiae connectitur Isattria, quam f'aliradnus amnis secat 
mediam; oppida Seleucia, Clattdiopolis colonia. decima Asiae minoris 
provincia Pam]thilia noininatur, Mesopia ante dicta, in qua sunt 
Attilia et Perge. Lyeaoniae, undecimae, sunt Iconiuui, civitatium qua- » 
tnonlecim urbs celeberrima, Listra, Derbe, duodecima Asiae minoris 
provincia est Cilicia, urbes in ea Tlmrsits. patria divi Pauli, Pompeio- 
polis, Philadel]>hia, Epiphania, Augusta. 

Ponti fuerunt undecim provinciae. prima Rosphorana est, con- 
tinet Chalcedona. Nicomediam. deinde est Bitbynia, euius urlres sunt 

13 Am Ramie in A: Hieroiiymi Phrygia maior, quae et Bithynia et Myg- 
dnnin 33 Ebendort-, Cydnus amnis. 

4 ‘int 3,0. Januar Hi ti ztnj Sultan Srlitn f. als Sieger in Kairo ein 10 Eu- 
trop. Yllf, 3. (Ruf. ‘10.1 Hier. ehr. II, Rät. Cass. ehr. (>• 440 ed. Rar. IMJ. 



Digitized by Google 




Lil>. II, cap. 4. 



147 



Nicea, Prusa, Iuliopolis, Bithynis, quae et C'Iaudiopolis. Paphlagonia 
tereia est; oppida in ea sunt Pompeiopolis, Hieropolis, Genuanopolis. 
Inde Pontus est Aiuasiae, qui et Galaticus; urbes eius sunt Amasia 
et Sebastopolis. sequitur Pontus Polemoniacus, cuius' sunt Caerasus 
'•et Trapezus, Neocaesarea. Cappadocia sexta provincia subiicitur Ponto 
Polemoniaco, ante Leueosyri dicti, quorum sunt Tbyana, Mazaca, ea- 
dem et Caesarea, Thermodoon Humen, lianc ab Oriente excipiuut 
Anueuiae duae. in niinuri sunt Satala, Tuliopulis, Claudia, Melitina. 
Nicopolis in Armenia maiori numerantur Albanopolis, ubi divus Bartho- 
■«lomaeus obiit, Artaxata, Tigranocerta, Sagalbina, quam Noas post 
inundationem terrarum condidit, arnnis Araxes, Gordei montes, ubi 
Noas naviin, qua servatus est, reliquit. Colchica regio, lberia, Albania 
tres pruvinciae subduntur Ponto et Caucaso inonti, qui eas a Sarmatia 
Asiae distermiuat. Colchi insigues sunt Phasi anine et urbe Dios- 
» coriade, quondam adeo clara, nt in eam trecentas nationes, quae dis- 
similibus linguis loquerentur. descendisse proditum sit; postea a Ro- 
manis centum et triginta interpretibus negocia ihi gesta sunt, in 
Hiberia sunt portae Caucasiiie, quae in Sarmatiam tendunt, ingens 
opus uaturae, montibus interruptis, fores obditae ferratis trabibus 
subter medias amne fluente. caece illi errant, qui eas (,'aspias vocare 
solent, lougissiuie inde distantes, vix ullo propter adpositos montes 
aditu ad Caspium nuii-e; Caspiae portae in media sunt, tendunt ad 
Parthos. Albaniae oppida sunt Cabalacha et Albania. 

Syria, terrarum inaxima, pluribus distincta nominibns, decem Ro- 
-• manorum provincias conplexa erat, prima Palestina comrnuni vocabulo 
adpellata, conpraehendit Idumeam, Palestinam proprie dictam, Tudeam, 
Galileam, Samariam, Arabiam, cuius oppida Bostia, Gerasa, Phila 
delphia, Saracenos, mare Rubrum, in quo classis romana. urbes 
Palestinae Azotus, Ascalo, Caesarea, ante turris Stratonis, Lydda. 
' Jl Assaron, Ioppe, antiquior inundatione terrarum. Hierosolyma quon- 
dam fuere clarissiina urbiurn orientis. inde secunda provincia erat. 
Syria Damascena, quae etDecapolitana; coutinet Damascum, Scitopolim, 
Philadelphiam, tetrarchias regnorum instar singulas. Phenicia, tereia 
provinciarum, inelyta est Tyro et Sydone, Berito Sareptaque oppidis 
® et monte Carmelo. Antiocliia quarta pars est, Oiliciam contingit; 
dara est Antiochia, quae ante Epidaphne cognominata, Oronte amne 
dividitur, ubi primuin christianuni nomen ortum est. Comagena, quae 
et Augustofratensis, Syria citra montem Taurum est, ubi Saniosata, 



lö ItUcoriade B 20 Iudaeaiu .1 27 (ialilaeaui A 

38 Viel. ry. !>. 

IO* 



Digilized by Google 




14 « 



Annales. 



sedes quondam Comageni regni clarissima. in hanc vergit Sophena 
Taurumque montem transsit. Adiabenen, septimam provinciam, Tigris 
et montes cingunt; eius caput est Antiochia, quae et Nisibis vocatur. 
Assyriorum ibi inicium, quorum urbs est Chtesiphon . Coelesvriae eon- 
numerantur Edessa, Epiphania, Salamis, Constantia. Antiocliia sepa- o 
ratur a Cilicia Amano inonte; Iturea, Traconitis, Palmira, Paradisns, 
Seleucia. Mesopotamia inter Enphraten et Tigrim est; urbes sunt 
Charrae, Edissa; huic coniungitur Babylonia, Syriae ultima provincia. 

Ensularuin nominatissimae Cyclades. Rhodos et Cypros. in Rhodo 
humatus est Christophorus dux Boiorum, patruus nostrorum principum. io 
in Cypro obiit mortem Veliplio primus, dux Boiorum. 

Universas Asiae provincias legati Christi et potissimum divus 
Paulus, dux et antesignanns religionis nostrae, peragravit et impera- 
toris servatorique nostro subdidit, unde velnt ex fonte ad nos veritas 
defluxit. verum paulatim romano imperio armis vique ablatae, explosa n 
philosophia Christians, Tureis serviuut nos crebris paricidiis (nam 
dicere bellis mihi religio est) pro opibus, Gloria, potentia, rebus fluxis 
et fragilibus sub religionis obtentu saevius grassamur et aeterna bona 
protiigamus. bona verba qnaeso, olim dictum est: omnis homo inen- 
dax et vicia erunt, donec homines erunt; qui vicia odit, homines odit. so 
ego ad Vindelicos rursus redeo, unde imperii roniani contemplatio me 
abduxerat. 

Cap. 5 . Vindelicorum gentes Tunicates, Consnanetae, Belauni, 
Senones, Brenni, Geloni, Lycatii a Ptolomaeo, Plinio, L. Floro, Flacco 
Horatio conmemorantur ; eas ordine paucis absolvam. Tunicates septen- 25 
trionalem oram iuxta Danubium tenuerunt; vulgo Tunca vocari solet. 
imperatoribus et regibus nostris est Tonage, hoc est, Danubii terra 
sive pagus. apud Ptolomaeum corrupte legitur Kunicates. habitarunt 
inde Laeuni, quos Horatius Gelouos adjiellat. In superiore Boiaria 
inter amnes Isaram et Ilmum adlmc nominautur Humen et pagus w 
Glan et Glanegk, hoc est Geloni cornu. sub bis fuerunt Consnanetae 
sive Consuanetes, quos a Floro Senones nuncupari invenio; inter 
Isaram Oenumque tribubus et flumini nomen fecerunt (Csuindau et 

7 Euphratem A 9 Am Rande in .4: Salamis urbs Cypri, urbs nunc Con- 
stantia 29 appcllant A 23 t in Rande in -1 : ut calumniatoribas obviem, nee 
ignoro Senones esse in (iallia quoquo. 

10 Christoph, geot. 1193; Welf /., gest. Hol 19 Ter. Andr. T, 2 olim 
— mendax Pani. Rom. 3 , 4 20 POd. //. 70S. Plin. n. h. III , 136. Flor. p. IG. 

16. 68. Hör. V. IV, 11. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 5. 



149 



Senta), consuetudo ob conmoditatem dicendi, uti fit. t literam addit. 
Belaunorum urbs antiquissima, ita incolae refernnt, in ripa Ambronis, 
non longe ab eiusdem nominis laru adhuc extat. ibi superior Boiaria 
fertilissima est. inde liaud procnl in sylva disiecta visitur pyramis, 
s ingenti mole saxonim constructa cum hac inscriptione : 

M ANTONIN IMP AVG. 

Biennos Horatius et Florus adpellant, quos Ptolomaeus Breunos; 
qnarta litera v vocalis est, qnod inscicia librariorum factum ,esse ap- 
paret. inter Oenum et Isaram ad radices Alpinm adhuc ostenditur 
io arcis dirutae vestigium et sylva, quibus Brennus nomen manet, quam- 
Ws eodem nomine mons sit Noricorum nominatissimus, quem a Cassio- 
doro Breonum, ab Aristotele, Plinio, Otone nostro Pyreneum vocari 
conpertum est. Ambo vocabula idem valent a conbnrendoque de- 
ducta sunt. Lycatii ab occidente claudunt Vindeliciam, adcolae Lyci 
io sunt, vernacula lingua a nobis Lechrainer, quod ripam Lyci insedeant, 
dicti. 

Pergamus nunc ad urbes et arces aliaque mnniinenta a Romanis 
in Vindelico extructa, quae celebrati authores prodidere et ego missus 
a principibus nostris ad liaec conmentanda indagavi; quorum omnium 
3 ) vestigia et vocabula, sono tarnen nonnihil licentia consuetudinis et 
vetustatis iure corrupto manent et demonstrantur , ubi numismata 
aurea, argentea, aerea, varia supellex, instrumenta domus, saxa etfo- 
diuntur passim quotidie romanis literis inscripta, quamvis lapidum 
atqne huiusmodi monumentorum maxima pars partim confracta et in 
25 calcem soluta coctaque sit, partim obstrueta, infossa tectorioque oblita 
et literis inversis intrinsecus ad humum parietemve legi non possit. 
in qnibusdam iniuria coeli imbriumque elisae sunt literae, quae extant 
et legi possunt. referam atque primum ab hostiis Lyci ad hostia Oeni 
Dauubium sequar. 

» Lycos toma arx, nnnc semidiruta, olim celebratissima, principes 

snos habuit, qui caenobia Schonoveltas et Caesaream condidere. ibi 
hostia sunt Lyci, qui ibi in Danubium erumpit. unde nomen loco et 
patrio sennone, quemadmodum graeco Lechesmond, hoc est Lyci os, 

1 Ebendort: Gswiwlaha, Swentga, Scliwauipaeh, Schwendii 20 oonsnetu- 
dine B 

6 8. Momnrnn, Corjm * inscription. latin. III, b, Nr. 5086 10 Brannenburg ? 

und der Brünnntein hei Oberaudorf ? 13 »■ oben S. 08, Z. 10 30 Lediagemtind, 

Leehmnund 31 Die Grafen ron Lechsmund and Graisbach, Gründer der Kloster 
Niederschvnenfeld (bei Rain) und Kaisheim. 



Digilized by Google 




vocari integre seiet; corrupte vulgi (Mi ti t • iisus eifert Lechsmund, 
lapis hic repertns subscribitur: 

DIM IVL IVSTV S V A XXVI AMABILI S MATER 

F C. 

Tilde ad octavum lapidem occidentem versus supra Neoburgium :> 
urbem ostenduntur et visuntur duarum areiuni vestigia, Calatimun 
sive Galeodunum et Atilia ; iilam Callatin atque Caesarislmrgium. 
baue Altoburgium adcola nunc adpellat. Vetusti lapides, qui ibi fuere. 
Neoburgium translati sunt. 

1) M TIB C ASS IO COX STA N TINO IVNIORI MISERRIMO n> 
QVI VIXIT ANNOS TI1 M IUI D XXII FECIT TIB CL COX 
STAXTINYS PATER FILIO DYLCISSIMO A QVO SIBI FACI- 
EXDVM OPTAVERAT ET CASSIAE VER VE MATRI EIVS ET 
CLAVDIS I AK VA RIO VICTOR! ET MARCELLIXO LI BERTIS 
FIDELISSDIIS VIVIS FECIT ITEM FIDELI QVONDAM ET ts 
CAIO ET MODESTO SVIS RARISSIMIS PERPETVAE SECVRI 
TATI. 

Aliud ibi ninnmnentuni : 

P AEL T SATVRXIXVS ATILISISCO VET CIVES VET 
VIXIT A LXXV SATVRNINIVS C R F S C ET S IIII KLEXDS IA. ■-■o 

Sunt adbuc ibi cunplures buinsmodi lapides. sed legere nemo 
potest; partim fracti, partim obstrneti sunt literis introrsum versis. 

Infra Neoburgium deinde quinque circa millia passuum in ripa 
Germaniae cubat Aureatum, nunc vicus et regia episcopi Aechosta- 
densis, qui et se Aureatensem cognominare snlet pontificem; Xasso- a» 
pbelisson, quod ibi palustris locus sit, vulgi sermone adpellatnr. ibi 
praeter numisinata, calcaria, fictilia Samia et bniusmodi instrumenta, 
quae mihi Gabriel pontifex Aerlmstadensis ostendit, tria monumenta 
reperta sunt Aecbostadiumque transvecta; ita miiii idem retulit pouti- 
fex. inscriptiones illorum subnotabo: so 

DEO MERCVRIO CL ROMAN VS DVPL ALAE AVR 
V S L Ti M. 

IX HO | I) D MART I VICTORI LILLI | F | V S L M. 

I | O | M | DIS | DEABVSQ | PYB | CONSTITV | TIANVS. 

1 Lcchsiuund B 14 CLAVDIS tic .4 n. B 20 C inr KT fehlt in ll 
24 u. 28 AechoHiadiensis B 31 ALE B 

4 S. Mommaen III, b, A V. 5882 6 Tina pnjijmiheimischc Kalentin oder 

Kalten, aehon zur Zeit Apiana (Obcrbnt/criachea Archir 3tt, 161) in Trümmern 
17 u. 27 Mummten l. c. AV. 581*0 21 AV. 5sS8 24 Kiehaläilt 23 A 

fela ii. fl. Schulter 32 AV. 589U 33 AV. 5887 34 AV. 5886. 



Digitized by Google 




Lih. TI, rnp. 5 



lö! 



A Lvci liostiis, linde e<»ei»iinus, ripa Danubii elementioribus qui- 
dem colli bus, crebris tarnen et sylvosis adtollitur. Aureati paulatim suh 
sidere extendii|Ue incipit. labitur imle Danubius rnaxime per plana, 
ad tricesimum ferme lapideui, et qua Germanium contingit planiciea 
■ agrique iacent fertilissimi, feraces zeae; quinqne inillia passuum in 
latitudine patent, ad arceudos Germaiios iluxere a tergo Romani 
vallum aggeremque superioris longiutdinis alta praeterea fossa munie- 
runt, in quam iumisere paludem, cuius supra mentionem iam fecimus; 
vestigia adlmc videmus. quidam falso veterem Danubii alveum esse 
m arbitrautur ; accolae stio more corrupto souo Pfal, hoc est vallum ad- 
pellant, Romanorum esse narrant. extat etiam nunc ibi lnons cog- 
uomine Uomanus. a tergo liuius muuimcnti sylvae aspectu borridae, 
Hercinei saltus particulae, apparent versus septentrionem Aleinanuin- 
que fluvium vergunt. supra Xeostadiuni finitur huiustnodi vallum, 
n nbi rursus ora Germaniae vastis iugis, iuformis saltibns, abruptis ripis, 
tristis aspectu et cnltu; usque ad hostia Oeni insurgit, adeo nt nobis 
etiam, qui in altera ripa Vindelicum iucidimus, honorem incutiat. 

Proxime Angilostadium in ripa Schutari vestigia munimenti vi- 
suntur; ibi liic lapis ostenditur: 

-•« MERCVRIO | TEMPI, CM | EX | VOTO | SVSCEPTO | CL 
AVGVSTANVS | L | L | M. 

Jude Caesarea vicus et regia contingit vallum superius tanquam 
porta, ältest ab Aureato quindecim, ab Angilostadio quinqne inillium 
passuum intervallo. vulgus brevitati simul et conmoditati dicendi, ut 
-> seiet, studens, Keschiug nuncupat. in diplomate divi Houorici im- 
peratoris, qnoil mihi Reginoburgii in inferiore sacratarnm foeminaruui 
caenobio demonstratum est, integre Keschring, boc est Caesarea vo- 
catur. istaec ibi existunt monumenta: 

PTI | CAES | DIVT | HADRIAN l j FIL | DIVI | TRA1ANI 
30 NEPOT1 | DIVI ! NERVAE | PRONEPOTI | T AEL | HADRI- 
ANO | ANTONIN | AVG | PIO I PP | PONTIF | M TRIB POT 
im I COS I III I AEL I FL I C. 

Positum hoc monumentnm est circa annum Christi centesinnnn ac 
sexagesiinum. 

14 Sopra — vallum in -4 ilurchstricfu'n ; daijeijen steht hin' um Hände: temlit 
n*|ne ad nigrum amneni CO statt l’II II in B 30 ln -4.' AVltEIi itlnr durch- 
strichmem AEL 31 ARRIANO in B PP fehlt in B 

18 Intjolstadt. Oie Schütter CO Monimsen Xe. 5904 Cä Kasehimj n. v. e. 
lmjotstadt 27 Die l’ek. A. Heinrichs 11. für Xiedermtinster r. 1021. Xve. lö.. 
Hon. Boic. XXYIII, a, ÖOT hat: Cheskingeu. Aventin las r statt k 3C Mommsen 
Xr. 5906. 



Digilized by Google 




152 



Aanalea. 



Aliud: D M M VARIVS MOST AM SVS V A XXII VAR 
GEMI NA MATR P C. 

Subsequens in ara est. elisis quibusdam literis: 
cD M IVL GESIAX SEM LIS C MI IVL VETA L VIX 
AN LX ILLVA H 5 

Distat ab hac ad decimum lapidem Epona et ipsa tanqnam porta 
contingens valli extrema. in campis arvoque prope * Pborou, vicum 
Danubianum, et Oetolingonas areeni. ubi Celsns oritur. vestigia extaut; 
Pinoburgium adcolae vocant: in instninientis est Epinaburgium scrip- 
tum; ibi reperi lapides romanis literis inscriptos: 10 

D M | LOCEANEOLO MAXIMILLIO MIRIOCTVICA |> 
XAE AN XX NARENIA CC. 

VAL VALLESIAE TAL FLORVS COS , IVGIFITEM 
SIBI II V F. 

D. M PEMPTEXAT DALMATA VIX AN XXV. » 

CAMPES ET i EPONAE ALAI STNGHPCR QVI ET AEL 
BASS 1 ANVS I PRiEF VSLEM. — In praetorio Aetolingonum : 

IN HONOR DD [* TEMRVETVSTJS \ CONLABSM COR | 
NEL ROGATVPRAEF COHTMLSVISQVER CONI ME TEREST. 

Artobriga minor, quae et Cenum, maior, quae et Valentia, dnobus 
millibus passuum distant, nomina servant, Artsberg vernaeula lingna 
in instrumentis pontificum et principum vocantur. Absunt ab Epona, 
itidem patria mea Abusina quinque, supra Reginoburgjum viginti 
millium passuum intervallo; utraque utranque Danubii ripam contingit 
illa iuxta pagnm Eining, haec iuxta eaenobium Veltenbnrgium. extant » 
fossa, pars moenium, agger loco edito et natura munitissimo; exten- 
duutur in peninsulam, quam Alemanus et Danubius efficiunt. latitu- 
dine duo fere millia pa'ssnum patent, in longitudine quatuor usqne 
ad ripam Alemani, qni non longe in Danubinm evolvitur. praeruptae 
ibi rnpes utrimque Alemanunt et Danubium cohibent; adcolae roma - 80 
nam salam nuncupant. lapidem reperi ibidem, in qno sculpta est 
Minerva et altera parte ara, ubi ritu solenni taurus Minervae inmo- 
latnr. cui subiectae sunt liae literae in eodem monumento incisae: 

1» ln /»' int dir Brihmfolge drr lmehriften: 1, III, II, V, IV oder: I, III, 

V. IL IV 20 Am Bandr in . 1 Cenum iluo niunimenta 25 Vclteburgium A 
Tr .Im Bandr in A : uon tarn urbs quam muiiimciituni ct praeaidimn ab huatiis 
fru/Aii ad vetercm vallum. 

1 itommnrn Xr. 59 OS 4 l. c. Xr. 5907 7 Pf"i'iuif a. d. Donau S Ettling 

V» J**:'J*tndt : drr Krhbarh 12 Xr. 5914 ]4 Xr. 5915 15 Xr. 5913 

' Xr. 7910 10 Xr. 5911 20 Ptol. p. 153 21 Einöde Arzbert) bei Krlluim. 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 5. 



153 



ETN VNCRETM TXERSACCENO COH III BRITARAMTF 

LFELX PRAEF EX VOTO POSVIT L M DEDICAVIT KAL 
DEC GENTIANO ET BASSO COS. 

His consnlibus, uti Cassiodorus prodit, imperator Septimius Se- 
• verus mortuus est i» Britaunia; t'uit is annus christianae salutis du 
centesimns atque tercius decimus. 

Proxime patriam meain : 

D M | IVL DVBITAVS. C. RVT VI AN. LXX INGENVA. 
ING EN VI. VI. AN LXX IVLIANA VI AN III FILI F 0. 

Abiidiacum Danubii Abaeh est, vicus et arx supra Reginu- 
bnrginm ad decimum Iapidem. incunabula divi Houorici imperaturis 
romani; ipse pontitici Babobergami , nbi humatus est, dono dedit. 
divus Oto eiusdem urbis episcopus caenobio, quod extra Reginoburgium 
rondidit, in ripa Danubii donavit; destruetaque arx est, ne ab avaris 
i» occuparetnr principibus. Litavious priinus, dux Boiorum, praefectus 
quoque praetorio Rheni, vicum occupavit, arcem instauravit, alia lar- 
gitus coenobio praedia, satisfecit captis. band procul offendi lapides 
ciun hac inscriptione: 

I O M STATOR! | FIVET VIE AVUS LEG IIIITANRE 
»VER SYS ABE X PED | I EBV RICA || EX VOTO |! POSVIT. 

INDD DEO MERCV f RiO FORTVXRE g D j SACRVM- 
VIR MARCELLVS DE ] CIALI FILSA SING j| COS PP K III 
D S I L MD LXKIVNLV. 

DSM CL MATERNIN MATR1 VJX AN LX HILARINE 
sSAMMOT CONIVG VIVA3. 

Inde Quartanonun urbs, a quarta leginne ita dicta, babitatur, 
eadem Augusta ab imperatore Tiberio cognominata; nunc Reginoburgium 
vernacula lingua adpellamus, sicut Leo III. pontifex maximns narrat; 
atque baud seio, quamobrem vulgus literatorum Ratisbonam vocet. 
* ego.in diplomatibus imperatorum nostromm Reginoburgium, aliquando 
et Reginain vocari reperio; ita eam divus Viliovalda quoque, primus 
Aechostadiensis pontifex, sua tempestate eloquentissimus, nuncupat; 
ut quemadmodum Augusta Angspnrg, Inlia Iulenburg, Noreia Norein- 

1 l.if/utur ET IW NVNC fehlt II 3 COS B 4 Septimua B 8 M 1) .1 
INGEN. VI. B In A fehlt: Dune imagincs scnlptac, in medio puor 19 Her 
reute 3er vier Striche vor T A ist rerliingert 21 INDD fehlt in B 25 NILAINE B 

3 ilommsrn I. e. Ar. 9535 4 Cass. Chr. p. 443 *1 L. c. Xr. 9536 10 1‘tol. 

P- 158 12 1007, Xoe. 1 Böhmer Xr. 1014 17 Vgl.Mon. Bote. XIII, 902, 303 

20 L. c. Xr. 9537 23 Xr. 9538 25 Xr. 9539 32 Willibalds vita st. Bunifatii 

(Jaffe. BilA. 111, 457: Regina,). 



Digitized by Google 




154 



A finales. 



bürg. Valentin VVeltenlmrg est. sic ct Regina sit Rengspurg. gram- 
liiatistac. udiusi ingeuionun ostentatores, quisl reng Gennanis inibrem. 
laug civitatem valeat, nunc graeco vocabulo Hyetopolim, nunc semi- 
latino seinigraecoque Imltripolim fecerunt. sunt, qui nngari non desi- 
mini; gennana fornace ct graeca Reginopolim conflarunt, sicuti et 
nostro aevo Angilostadimn, hie Auripolim, alias Cbrisipolim, ille Au- 
gelipolim licenter ambitioseque, ne dicain inepte atque inerudite faci- 
unt. hyetos Graecis est pluvia. polis eivitas, chrysos auram. sequor 
ego Carolum Magnnni iinperatorem ronianum, qui ex Rengspurg bar- 
baio vocabulo Reginobnrginm romana incude liaud infeliciter format. w 
quod nomeii accepit a Reginopyrga, nxore Tlicodonis prinii, qui pulsis 
Romanis et occisis (sicuti iu tercio narrabimus libro) Boios ibi con- 
locavit. saxa, quae iutegra sunt adhuc et leguntur, illaec sunt: 

DET PERPETY.-E SECYRITATI 1YLMVRSAE COXIPIENT 
VIX AN XLU RO AFRITI KKMIX.E REVER3NTISSIMAE 3T u 
F1LI FILIAE OBITIS MT IVL XOXX.E MATRI PIENT VIX 
AN LXXX MT IVE VICTORINAE SOOR VIX AN LX ITEM 
VIVIS AYRELLE AVR MILITARI EIL ET AMICIS QVORVM 
I M CI NESIA ET RIBTSCA ET AESSVNT ET POST HDBI- 
TVMEOROSSA RECINEO SEPVLCHR PERM IS LT MAVR a» 
MILIT OMHM EX EOLEGIIIIT AV V FECIT. 

Aliud ibidem: D M [XE MEMOREE MISERRIMORM 
VINDELICIS | PR MOCENIAN F ET V1GTOR1 MT VRE F1L 
VINDEL SVRINVS IXFELIX PATER FC. 

IOM ET PERPETVAE SECVR1TATL ET MEMORIAE DVL- - 
CISSIMAE AVRELIAE M AVRELIAE P AEL IVVIAXVS 
CONIVGI INCOMPARA BIEL 

D AI TOGIO ET IVXGATO | ET SEVERINO F1EIIS I 
EIVS TVLLIA MARI |! TO ET FILIS PIEXTI ESSIMIS ME- 
MOR FEC. us 

I A X V F ET COXI || RARISSIM jj AE VAXI. XX 
PRC . CL 1) IV || ST VS COXIVX. 

SIG PRO SA [ 8 V L L M || ALBIXO ET J3MILL j COSS. 

1 Regcnspurg B 22 ORLE sie. 23 In A vor FIL, iri> es scheint, sjnittT 
nanlu/efrayen : L 24 l r or X fehlt B 2(i PLAEL -l 2S Darüber in .1, iro die 
3., 5., 0. und 7. Insehrif t am Bande naehijetraycn niml: tertium ibi mouu- 

meutum 2S FILIS B 31 F fehlt in B 33 Darüber in .4 : aliud. 

10 Vielmehr Rayrnidnin/inin , lleyanisburtjium ; Sichel, Acta Karol., l'rh. Ks. 
AV. 132. 133 21 Monnnsen AV. 5955 24 Vtjl. fiten Bd. /. S, 27 : Mommsrn 

AV. 5960 27 AV. 5960 20 AV. 5963 31 AV. 5963 33 AV. 5945. 



Digilized by Google 




I,ib. IT, cap. 5. 



15n 



1) M KT PERPETVAE SEC VH DEO TITIANO V IXIT 
AN XV FEC LVL PO T LT IT VS F1UO I M I G R ITELVS 
ET EI, LAXVARIA MATER ET IVL VEXVLAXTA VIVI FE. 

Al» Reginnhurgin ail exorientem solein qninto decimo lapide vetera 
caatra in villas »hiermit. band prucnl imle aestiva sunt romana; 
effossa ilii sunt ossa gigantis Strnbiiiumque translata ad Albertnni, 
parentem principuin nostroiuni. ex itlorum ossium mensura secumluin 
membroruni natnralein inter se rationem magnitudo picta gigantis 
Strubini osteiulitur. 

in A quo quinqne millia passnum oceidentem versus ältest Moeenia, 
pagus est. mimen inanet. bostia ilti Lavari aninis Augusta Aeilia 
Azalburg vetusque urbs est (ita vocare solent) extra Strttbinum. no- 
vnm celebre inferioris Bniariae oppidnin regia qunmlain ae praetorium 
principmn Bniariae, Selamliae, Holandiae, Phrysiae, Ilannoniae, quortim 
ibi ostenditur mausoleuin. Jude deeem millibus passuum extat Piso- 
nium; agger. portae, moenia integra sunt, intus villae cubant, incolae 
Bischeiburg adpellant; referunt ponte marinoreo ilii Danubii riiias 
omiunctas fuisse formirumque bases adliuc eonspici, cum aqua plus 
solito brevior est. Quintanorum urbs supra Vilsi Imstia, ad octavum 
.'lapidem, in villas abiit nomen pago fecit; Kyntzen et Kyntzge suo 
sermone incola vocat ; insignis est sepulchro divi Sylvani, qui tempore 
Attilae vixit. divus qnoque Severinus Xoricus post mortem Attilae 
versatns est ibi. visuntur vestigia putei salinarii Eugypius et An- 
touinus uientionem taciunt. 

s Boiodurum Bathavia est; utrumque nomen manet. Tria ibi tlti- 
mina (unde cognomen Batbaviae inditum) confluunt: ab occidente Da- 
nubius, a meridie Oenus, a septentrione Uissus. Boiodurum et Artobri- 
ptm Ptolomaeus quoque ponit sub Daunbio urbes. Boioduri lapis ve- 
tus existit, in quo inseulptae sunt romanae literae, quas hie notabo: 
D M FA VST 1X1 AXO VECTI ? II, LVR VH, INGE- 
XV8 i PJL ET FELIX |j 7S C EX VIIL EIVS B M PP. 

Haec sunt inonumeiita, urbes, arees, quae iuxta Damibium pos- 
sedere Romani, in via, qua a Strubino Augustam Rhetiae pecora 



1 Itarilbrr sich! in A\ ibidem in liorto pontificis Batlmvieiisi». T1TANO R 

S tnenbroruiu -4 30 UM fehlt in R 

2 c. Sr. S$€S O n. figd. Ober- und Siedrrnwlziiu/ an den Mündungen dir 
growrn und kleinen 1. über . Straubing, W’isehelburg , Künzni oder Kunzing, 1‘anmu 
22 u. f ¥ d. Kug. eit. See. l.>. 27. Anton. Hin. p. 11b 27 Riol. p. 1öS 30 Momnisen 
Sr. 0091. 



Digilized by Google 




156 



Annale«. 



agi, bntyri, oleum et huiusmodi develii solent, Regium pagum alluit 
Lavarus amnis, quindeeim millia passuum a Reginoburgio austrum 
versus; Rokingam usus, imperator Honoricus secundus Rogingam nun- 
cupat. quidam lalso Reginoburgium esse arbitrati sunt, inde Abu- 
sina, patria mea, regia et oppidum ad Apsuin amnem sita; extat i 
turris quadro sectoque lapide extructa, nt incolae ferunt, a Romanis, 
visuntur in agro Abusino vestigia castrorum, Italica vulgus adpellat. 
liaec quondam suis inclvta fuit praefectis, quos eontites vocant; me 
pnero defecerunt. hine ad vigesimum lapidem Vallatum pagus est et 
sylva; ihi liiberna fuisse Romanorum fama proditum est; fossam ro- m 
manam et Pfal, hoc. est vallum, consuetudo nuncupat. ab eo millia 
passuutu quindecim Sumuntorium; Hochovartum, hoc est alta specula 
vocatur; vicus et caenobium faeminarum est; olim arx munitissima. 
unde quam latissime quoquoversum patuit prospectus; ipsa nobilitata 
quoque suis principibus fuit. hinc oriunda est mater ilivi Chiuiradi >'> 
Constantiensis pontificis. supplicandi gratia adhuc frequens coit po- 
pulus. multa hie divorum ossa condita sunt. 

Iuxta Lsaram haec fuere oppida: Inutrium, nunc Mittenbald no- 
minant, vicus est non longe a fontibus Isarae. lapidem inscriptum 
romanis literis imperator Maximilianus caesar augustns Oenobrigara s» 
inde develii iussit. Cambodunum iuxta lacum Tiguriuum fuit; com- 
pluribus pagis hoc nomen manet. ita Fruxinum et Tollusium vetera 
retinent vocabula. inter haec fuit. Augusta Vindelicorum, iuxta tra- 
ditionem Ptolomaei, exactissimi cosmographorum, ad quindecimum fere 
lapidem supra Monachium, proxime Veliphorathusium vicum et arcem, » 
claram olim potentissimis principibus, qui Dalmatia, Histria, Norico, 
Vindelicia, Francia, Rurgundia potiti sunt, condita fuit Augusta. ut 
reliqua subnectam, ad pontes Scaphonies, ubi duo rapidissimi amnes 
Lusa et Isara ex Alpibus confluunt. contigit viam, quae strata a 
Romanis ab Oeno ad Lycuui adhuc monstratur; Boius Hochostrassam 30 
adpellat. proximus est Verres lacus, Vindelicorum maximus, et cam- 
pus Perlacha, in quo Theodo Magnus legiones romauas secundo praelio 

7 Am Rande in A : Hand inde procul Mosa 21 Tnguriuum B 18 Am 
Rande in .1: Tollusium (Tullog Strnboni) ad radiees Alpinm et sylve, unde Isara 
rapidissimos fluvius (?), <|ui et Itargus, et dures (nie) iugum, Schaerniza . . . Isar- 
vrinekel, hoc est angulum et anconam (eie) sive cubitum Isarae fluvii. 

3 Rogyimj 8 Abentbrri/ an der Abens. Dessen Grafen rrhsrhrn 14&5 
24 Pfal. p. l.W 25 WolfraUhausen. Die Grafen ron Diesem, Andechs u. ir. 

US ffgd. Loisach, Wirmsee, Perlach bei München. 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 5. 



157 



fndit. pagi haud procul absunt, quibus nomen vetus manet, nbi et 
monumentum extare dicitur. 

Nunc Oeni orani prosequar; Medullum prope Mylodoryphos fuit, 
extant vestigia arcium nomina rednentium. habuere suos praesides, 
; qni instituere mystis divi Aurelii Augustin i duo conlegia, Garzum et 
Augiam. Carnodunum supra Bathavoburgium extitit, ubi nunc Attila 
coenobinui et Hochuuum quondam urbs fuit; quae olim et suis nobili- 
tata erat principibus, Bathavoburgium translata est. cubat adhuc in 
ripa Oeni \icus et arx, Oaninburgium adpellamus, quondam praefectis 
10 limitum inclyta, quos marchionas vocant. duos ibi inveni lapides, qui 
has continent literas: 

D M CLOD MARIANO FRVMENTARiO \ LEG VII OEM | 
LVCAN1VS LAVRENTIVS i FACEVNDVM CVR. 

Non integrum est: ET CA SS PO || TENTINVS IIVIR | 01- 
■ IjONE . II ET [i LIBONE COS ] XV KAL NO. 

His consulibus fuit imperator Septimius Severus, et uti Cassio- 
durum Hieronymumque legenti palam est, fuit is annus ab orbe ser 
vato ducentesimus. inde ab Carnodnno abest ad quintum lapidem 
Aurisinm, nobis Rhodos, caeuobium divo Benedicto dedicatum, olim 
praetorium insigne etiam peculiaribus praefectis atque comitibus. in- 
gentis molis hie cplumnae pilaeque e saxo integro excisae, quae templi 
cameram sustinent. 

Hoc Aurisii monumentum reperi: 

I) M ET PERPETV JE S | CORNELIO COH [| V LEG XX 
MILITI PRETORION EN LII1 VIXIT AN j CERVNT COR || 
XICEFORVS ET PR/EPES LIBERT | PATRONO BE j| NE 
MERENTI P< )SVER VNT. 

Abudiacum proxime Rosenamos et liostia Magnovaldae ttuminis 
in villas abiit. Happing agricolae vocant. lapis hie ibi demonstratur: 

D M ; SEPTIMIAE j TYCHE QVAE VIXIT ANXIS | 
XXXVI SEPTI I MIVS IVLIA NVS CONIV j| Gl ET LIBERT 
KARISSIMAE. 

Est et alius ibi lapis, sed detritis literis legi praeter haec non 
potest: 



19 Rliorlon in A corrigirt über durchstrichenem : Rota. 

3 Mailing oder Mrgling bei Mühldorf. I>ie Kloster Gnrs, Au, Attl. 9 Krai- 
bnrg. Markgraf Kngelba-t IV. r. Istrien aus dein Hause Ortenlmrg (wich 1130 ) 
nannte sich Markgraf v.K. 13 Mointnsen Xr. 5370 15 Xr. 557 H 17 ('(iss. p. 443 
19 Kloster Hott 27 Xr. 537? 2 3 Xr. 5563 



Digitized by Google 




158 



Annnles. 



IVL ET SEPTIM AMAN DYS EQR ET BASSYS POSAMT 

Connumeratur in itinerario Antouini Iseniscus ; Humen et vicus 
est. ubi conlegiuiu sacerdotum ; poiitifiri paret Pinxinensi, uti et Par- 
thainnn in Alpilms Penninis. Ambro Humen et pagus in stiperiore 
Boiaria liomen vetus servat. liaec est Vindelicia cum urbibus, oppi • 
dis, vicis, arcibus et regiis secumlum descriptionem Romanorum. 

Yindelicis extra Alpes, Intra vero Ulietis iunguntur Noriei, quo- 
rum oppida inxta Danubium sunt Aredata, Laureacum; ibi arcliimy- 
stes quondam, Bathaviam nunc translatus est; inl'ra Eincium viei sunt; 
nostro aevo Ardacar et Larc vocamus. Claudonium Ptolomaeus, Plinius n> 
Claudiam nuncupat ; dimetienti cireulos et segmenta Peelara, pontificis 
Reginohurgensis municipium, esse videtur. Oaecii, patria di vi Floriani, ad 
radices montis eiusdem cognoininis, in villas abiit; Caeisamuram in- 
eola vocat. Faviuui ab Eugypio Norico, Eugenio secundo pontitiee 
maximo nuncupatur; in codicibus Pliuiauis Flavium legitur; nunc i 
Vienna est Austriae, Noricoruin urbs maxiina clarissimaque, louge a 
Danubio absuut Celeia, patria divi Maxitniliani, arehimystae Laurea- 
eensis; et Petavio, quemadniodum apud Pliniuin, Ptolomaeum, dirnnt 
Ambrosium et Marcellinum legnntur; nomina retinent. inxta Oenuin 
t'uere Pontes Oeni. Utinuiu est regia et mausoleuui regum Boiariae, 
celebre vetusto deiparae virginis teiuplo. ubi confluunt tria flumina 
Oenus, Iseniscus Yindelieus et Merena Norieus. 

Gallus, Hispanus Tiberisque potor, | Hister et Rhenus coeunt 
frequentes | Yotaque reddunt. 

Tn angustiis Alpium sunt Sabona; arx est, nomen servat, inminet 
C'lusio oppido; pontitiee insignis erat, qui nunc Brixiam incolit. ibi 
via manut'acta iuterruptis angusto transsitu iugis, ita ut vix singula 
meent plaustra, longitudiue decem ferme millia passuum ; dextra laeva- 
que impendent scopuli, patet vallis altissima inaccessaque. in qua 
Isarus aiunis praeceps spumansque cum magno strepitu per saxa fer- ■■ 
tur subiecta. mouumeuta, quae ibi inveni, liaec sunt, eolutnna mar- 
rnorea iussu imperatoris Maximiliaui servata baue habet inseriptioneiu : 

y archimystis II 10 Ptolomaeus /<•/«// .4 «. B. I‘J Viani Guntheri Kanters, 
weg ) accola mmeupat am Bande in .4. 

1 -Vr. 5502. 2 lf, p HO. HO' Joo 2 ßtfd. Isen, Partenkirchen, für 

Amper, Atnmergau. y flgd. Linz, Artlahr, Loreh , Pöchlarn, Xeiselntauer, IIhd. 
Cilli, Peltau, Pfutuen, Oetting. Kl Ptol. 159. Plin. n. h. 111. 14ti 13 Ptol, 
15H fg. 14 Vil. Ser. ld u : ö. lö Plin. a. a. <) ly Plin. 111, HU. Plol. 15». 
101. Ambros. Ep. 40, 9H. Anim. A / l\ 11 JO Dir lscn und die II n een jUrssrn 
bei Semdting in den Inn. 25 Sehen. Klausen, Brisen , Eistick. 



Digilized by Google 




Lik TT, oap. ft. 



159 



IMP OAES AVG MAXIMIAN!) I P F INYICTO. 

Quatnor qnoqne ibi saxa ostenduntur: 

ISTDI MYRIONYMAB SAORVM FESTIN VST IVLI 
SATVRNINI G PP. SEK AK I POSVIT. | FORTVNATV8 | EIVS 
• DEM SEK/S FACIVNDVM | CVRAVIT. 

I) I M ET SOLI so CI O SAC VA LEN T1NVS SR. 
('VN DONS | OB MEMOR | PATRIS SVI 'EX coli EG. VSLM. 

ISIDI AVG [ FESTINVS T IVLI SATVR NINI G PP 
SEK KAKI EX YOTO. 

i« MARTI AVG CONSKRYATORI CORPORIS SVT MER 
CVRIALIS AVG N. VII EX IVSSV NVMI | XIS I PSI VS 81- 
GILLVM MARMORBVM POSVIT. 

lulium Carnicum snnt, qiii Villacuni esse arbitreutnr. Invaria 
nunc Saliburgium est, Puedicum Ptolonuieo iita cetera diplomata 
' • ostendunt); pagus ibidem nomen servat ; archiflamini et legato romaiio 
perpetun paret. luvavus Kamen praeterfluit; Sal/am nominamns, 
monumenta subscribo : 

P AEL FLAVI DEC ET IIVIR ET FLAMIN IS AEL CE 
TIEXSIVM ITEM DEC ET IIVIR. ET PONTIFICIS COLONM3 
* AVRRLIA AXTOM.MAX.E OVIL TRIB LEG lll AVG ET 
AKLI.E P KILLE FLAVIN. E KILLE EIVSDEM ET .EL MAN 
SVET PATRIS EIVS ET ORGETLE SISLE MATRIS EX PRE- 
OEPTO EIVS ORGETIA VRSA PKOPIN'OVA IXPEXDIO H.E 
KEIMS FIERI IXSTITIT. 

L. COTINIVS L. F MARTI ALIS DEC. IYYAYE. II. I. 
I) SIB. ET PECCIAE LAT IXAE. VXOKI. V F. 

SEREN VS CLA PR AESEXTI XAE CONIV OPTIMAE. 

FRONTO COS S( )N IS EIL AN NORVM LXXX BA 
NONA AG1SI FiL OBIT AN LXXXV. 
t IVLI AE PROCILL.E O AN XLVIIT L COCCEIVS 

CVPITVS MAKLTVS ET IVL IVNIAXA ET COCCEI PRO 
CVLVS FLO RENT INA. CVPITVS FILII FECEKVNT. 



14 Sulburgium H 17 monumenta duo .1 18, 25 u. 27 LbVw Inschriftm 

frhlm in A 28 Darüber in A: in moenibiiH in ripa Ignnti 29 FIL 13 SO Da- 
rüber in .4 nutinen eloster PKOCILIAE 13 

1 Mommtu-n V, Xr. 8055 5 c. Xr. 5080 7 *Yr. 5083 9 Sr. 5070 

12 L. c. Xr. 5081 14 lOol. p. 15!) Piding zir. Rrirhrnhall u. Salzburg. 

24 Momiwn-n III , b. Xr. 5850 25 u. 27 Anr .1 londnrr ; s. Mimmnrn l. r. 
Ar. 5)i35 m. 5037 20 Xr. 5513 52 T. r. Xr. 5545. 



Digitized by Google 




160 



Annalea. 



MERCVRIO ÄEDEM FECIT | ET SIGNVM | POSVIT 
CTOGIONIYS (,'VIMT VS (I T( )( i I . S VMM VS FILREFEC1T. 

IVL HILARzE CON O A XL | T OORXELIVS jj MAR- 
CELLIXVS !| T PATER XI A j: FLORINA CON | VIV S1B FEC. 

REXNIVS FIRM VS ,| SAM I AXT A VJVEXI VRSO FILIO -• 
OBIT || ANXORVM XXX | V1VI FECERVXT. 

HERCVLI j| AVG X I | PVDEXTIVS MAXTMINVS |. VET 
EX DEC || ALAE TAMI |j V S L L M. 

IMP CLES XL SEPTIMI SEVE RI PII PERTINA CIS 
AVG ARAB || ADIAB PaRTHICI MAX. ET IMP ('.ES M 
AVREL ANTON IX l AVG IYYAV DD. 

SEPTIMIYS SEYERYS P1YS PERTIXAX ARAB PARTHI 
CVS MAX ET M AVREL ANTONIN VS AYGG LEGIONEN 
SVMPT MIL CAESAR1 G AYGG PR PR. 

CI ARABICAE |, STA j| B POLL1EXO || AEMILIANO. v. 
Aguntum sive Aguntum Plinius, Ptolomaeus, Antoninus, Paulus 
Longobardus, Fortunatus coimiemorant. ibi Guriovalda dux Boiorum 
cum YenedLs et Solaris pugnavit ; vestigia extare circum luvaviam 
aiunt; ego nec adtinuo nee refello. quatuor quidein illic reperti sunt 
lapides ad Seumque monasterium translati. inscriptiones hie libnit -m 
notare : 

CN TREBONIÜ FIRMO ET VAL IAXTVMAR/E C TRE- 
BOXIYS FA VST VS II VIRVM ETPRAEF ID CIVITATIS AG- 
VONT PA11ENT B OPT1M ET S1BIET TREBONLE MAXIM IF 
EXORATJ5 CONIYGI FECIT. » 

1 O M D D C RESTITMTVS RESTITYTIAXYS || G1E- 
GEI IVLIA II HONORATA CONIYX EIYS Y S L L M. 
FYSCIA PRO CYL1 FILIA SE CVNDA OBIT ANN 

XXX H S E I, HEREDES PYDEXT1 MATRI FECERYNT. 

1 Darübrr in A: in montc aanctarum virginutii 3 AK H 7 HKR 
CVL h b ln A folgt mit tltr l'rbrrscbrift : in suburbano Mvl : 1.0 M 

VENVSTINVS SV. MM SIGNVM ! IARVB CVLTORIB CVM BASEDO 
0 Darüber in A: in teinplo mnximu 11 IWAVIA fi In A folgt: HO- 
NORA ii TI VS VILI CVS ET AVE TOXIA VEXER IA CON- 
, IVGFS || VI VI SIBI FECER. Darunter : in episcopi tectonica. — Frrnn- 
übergnchrirbm : ad sanctum Petrum: SlAL(V)VIO FILIO DVLCISS O AN 

XXXI ALHI LEON AS1STAT VTA CONIVG CARISS KT SIBI 

P< 1STEUIS || Q SVIS FKCFRVNT 12 Darüber in .4: pnrticu uiaximi templi 
Iuvaviae 22 Utber Trrbonio in A übrrgadtriebm: iuris dicundi. 

2 Nr. 55 33 4 Xr. 5544 6 Nr. 5550 S Nr. 5531 11 Nr. 5530 

17 Dlin. 111, 140. Md. p. 150. 11. Ant. 133. Paul. t/nt. Lang. II, 13. Fortimat. 

II, 471 20 Klontrr Seon 25 Momnmrn l.c.Nr.5533 27 Nr. 5582 20 Xr. 55.34. 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 5. 



161 



BEDAIO AVG ET ALOVNIS || SACK C C ATIVS || 
SEC VN DIA || N VS IIVIR IMP ANTONIN II ET SACER 
DOTE COS. 

His eonsul ilnis occisus est Marrinus, qui Imperium occuparat, 
s sieut est apnd Cassiodorum ; fuit annus a Dato Christo domino et deo 
nnetro ducentesimus et vicesinius. ita Eusebius et divus Hieronymus 
aduotaruut in ehronicis. 

luxta radiees Curuancae montis ad Chiminuin lacum, Noricorum 
maximum, Teurnia et Herunum sive (quod idem esse quidam opiuan- 
i»tiir) Virunum qnondam celebres tue re urbes; quarum et Plinius et 
Ptolomaeus meutiouem faciunt; nunc sunt pagi villaeque morientium 
reliquiae, quibus nomina manent. sub dio visuntur pavimeuta con- 
strata ex tessellis mannoreis varii coloris, varias rerum facies simu- 
lantia. multiplex ibi effoditur supellex praeter romana uumismata. 
«hoc monumentum ibi extat: 

L TERENTIO VERO IIVIRO TEVRN PR IVRDICOBIT AN 
LN ET SEl’PI AE C E PRESENTIAE L TEREN VERINVS ET 
C TERENTIVS PRA ESENTIN VS PARENTIBVS OPTVMIS FE- 
CERVNT. 

=» Tridentum a Strabone Rlietis, a Ptolomaeo Yenetiae adtribuitur; 
nunc Noricorum est, auctae Germaniae terminus. Theodericus rex 
Gotorum moenibus cinxit contra Hoios. in tercinm librum plura cou- 
sulto differo. oppida Noricorum Yianam, Aemoniam, Solvense, qtiae 
Plinius, et Gamanodurum, Gebodunum, Hadacum. Vacorium, Pedicum, 
»Idunum, Sianticum, quae Ptolomaeus recenset, praetereo; ad alios, 
qui diligentius indagent, relego. animus est ea dumtaxat studiosius 
persequi, quae ad Yindeliciam, genitale solum, spectent. romana 
monumenta, qnae in Boiaria Noricorum Brunduui, Burgusii, Stiratii 
et in ripa Iuvavi amnis reperi, subscribam. 

*> Burgusii: L BELLICIO L E QVARTIONI DECYRIONI 
IVYAVENSIVM IIVIRO IVRISDICVNDI YIX1T AN LVIII 
SAPLIAE BEL AT VMARAE CONIVGI AN LX1I BELLICIVS 
SECCIO ET BELLICIVS ACHILLES CVM CONIYGIBVS EX 
TESTAMENTO FACIENDVM CVRAVERVNT. 

IS TERENCIYS B 21 Theodorioua B 28 Stiracii B 32 BELANTV- 
MAKAK B 34 FACIIKNDVM B. 

3 Mommsm l. c. AV. 5581 5 Cass. Chr. 443 G Eus. 11, 178. 179 11 Hin. 111, 
146. Btol. p. 159 — Thauernhausen, Bernau Hl L. c. A r. 5568 20 Strab. 304. 

B toi. 178 22 Cass. Var. V, 9 13 111, 146 23 p. 169 28 Braunau, Burg- 

hausen, Sterling t Stiriata, das bei Liczrn im Ennsthale lag, scheint nicht gemeint. 
34 Monnnsen l. c. AV. 5.789. 

Mssusm 1L 11 



Digilized by Google 




1G2 



Annales. 



Alitul in agro Burgusiauo: 

LOL POCCA || VF SIBI ET 1 VIATORI CONIVGI OBIT 
AN L || ET ANNONI FIL || OBIT AN XXX |, POSTERIS O 
SVIS || V F. 

Brnndini in ripa Oeni: » 

VICTORIAE A V6LRESTIT VT \ j PERPETVS ET ATTIANIA 
MATRONA PRO SE ET RESTITVTIS || RESTITITO ET 
FLORINO FILIS V S L L M. 

Stiratii in Alpibus Xoricis: 

POSTVMLV VICTOKINA SIBI ET || TI CLAVDIO RAE || 10 
TICIANO GENE || RO PTTSSTMO. 

In ripa Iuvavi prope Luphos Noricorum tres lapides: 

SEX IVL APTVS || VETERAN EXPR || OB AN L MA- 
XIMILLA MARITO || OPTIMO ET SIBI || V F. 

In ripa Iuvavi secuuda lapis: 1 » 

MARCIVS ATT || I\’S MARCELLIN VS VET COH PSO |> 
BIT AN XXXV WAR C1VS MAESV T |f F MAERMCVB. 

3 OL SENECA OB AN LXV SENECIO TER HONO- 
RATAE SER MATRI ET FRATRI ET SIBI ET SVIS || V F. 

Cap. G. Satis evngati sunius ; ad narrationem redeo. Augustns (inde w 
enim diverti) annos 5G, menaes G potestatis explevit, cum M. Antonio duo- 
decim annis, solus quatuor et quadraginta rempublicam administravit. 
princeps belli pacis<jne artibus iuxta darissimtis, versu, prosa graece, 
latine valuit. ingenia saeculi sui Omnibus niodis fovit, recitantes 
benigne patienterque audivit. plurimum dilexit Horatium Vergilium- n 
que poetas. genus eloquendi secutus est elegans et temperatum ; vitatis 
sententiarum ineptiis atque eoncinnitate et reconditorum verborum (ut 
ipse dicebat) foetoribus praecipuam curam duxit sensnm aninti quam 
apertissime exprimere, quod quo facilius efticeret aut necubi lectorem 
vel auditorem obturbaret ac moraretur, neque praepositiones verbis * 
addere neque coniunctiones saepius iterare dubitavit; quae detractae 
adfernnt «liquid obscuritatis, etsi gratiam augent. cacozelos (id est 
nimis anxie superstitioseque loquentes stilumque morositate quadam 
obscurantes), item antiquarios, ut diverso geliere viciosos, pari fastidio 

8 Stiracii Ii 12 trog lapides fehlt in Ii 18 V vor Mar fehlt in B 
26 loquendi B. 

4 Mommrrn l. c. Kr. 5610 8 Kr. 5612. 12 Laufen 14 ifonimsr» I. r. 

Kr. 55 95 17 Kr. 55% 19 Kr. 5508 22 Tief. cp. 1. Eutr. VII, 8. Suet. 8 

26 Suct. Aug. 89. 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 6. 



163 



sprevit. orthographiam, lioc est fonnnlam rationemqne scribendi a 
grammaticis institutam, non adeo custodivit; secutus pol ins eorura 
opinionem, qui perinde scribendum, ac loquamur, existimant. ad 
epistolas omnes horarum quoque moinenta, nee diei modo, sed et noctis, 
squibns datae significarentur, addebat. in evolvendis utrinsqne lingnae 
authoribns niliil aeqne sectabatur qnain exenipla et praecepta publice 
vel privatim salubria eaque ad verhnm exeepta aut ad domesticos aut 
ad exercituum provinciarumque rectores aut ad urbis magistratus 
plaeriumiue mittebat, prout quique inonitione indigerent. etiam libros 
10 totos et senatui recitavit et populo notos per edictum fecit saepe, quo 
magis persuaderet rem non a se primo animadversam, sed antiqnis 
iam tum curae fuisse. annum a Iulio ordinatnm, sed postea negli- 
gentia pontificum conturhatum ad pristinam rationem redegit. fastos 
eorrexit et motu lnnae tum sua opera invento adnotavit. orbem 
isterrarum diligentissime descripsit urbique speetandum proposuit; por- 
tienm quae huiusmodi rem conplecteretur, perfecit. Dionysium orbis 
terrarum situs authorem tum recentissimum, ad conmentanda omnia 
in orientem. linde oriundus erat, praemisit, ituro in Armeniam ad 
Parthicas Arabicasque res maiore filio. 

Eins dicta memoratu digna sunt istaec: satis celere fieri, quid- 
quid fiat satis bene; aureoque hamo eum piscari, qui bella temere 
suseiperet, ubi maior damni metus quam emolumenti spes esset, do- 
mini adpellationem ut maledictum et opprobrium semper exhorruit, 
(cnius modestiam, utinam deus faxit, ut christiani sequamur), edicto 
s dominumqne se posthac adpellari vetuit, ne a liberis qtiidem aut ne- 
potibus suis vel serio vel ioco passus est atque huiusmodi blandicias 
etiam inter ipsos prohibuit. non temere urbe oppidove ullo egressus 
ant quopiam ingressus nisi vespere aut noctu, ne quem offlcii causa 
inquietaret. niarmoream (ut ipse dicebat) Romam reliquit, quam late- 
»riciam acceperat. eius felicitas caeteris postea optata est imperatori- 
bus. ipsis enim adclaniari solitum: felicior Augusto, melier Traiano. 
omnes graves ignominias cladesque duas omnino nec alibi quam in 
Germania accepit, Lollianam et Varianam, sed Lollianam nmioris in- 
famiae quam detrimenti, Varianam pene exitiabilem, quae foeda maie- 
** statis eius (ait Plinius) sugillatio fnit. mortuus est quarto decimo 

\ Suet. 86 3 Suet. 88 5 Suet. 50 12 Stiel. 89. 13 Suet. A.31. Iul. 40 16 Plin. 
UI, 17. 19 Plin. VI, 141 22 Surt. 25. Virt. cp. 1 23 Suet. 53 29 Su.'t. 

53 30 Surt. 28. Viel. ep. 1 31 Kutrnp. VIII, 5 34 Suet. 23. 35 Plin. 

VII, 150. 

11 * 



Digitized by Google 




164 



Arinales. 



kalendas Septembris hora diei nona, septuagesimo et sexto aetatis 
anno, diebus quinque et triginta minus, duobus Sextis, Pompeio et 
Apuleio consulibus. 

Imperante Augusto crebro et passim plus solito plaeraque ostenta 
prodigiaque in caelo et in terra visa sunt, consnlti astrologi, vates, s 
sacritjculi, ipsa etiam deomm oracula responderunt, principem domi- 
numque orbi terrarum naturam parturire. Romani id ad Augustum 
referehant, prudentiores de Christo viventium rege et domino niundi 
interpretabantur, qui altero et qnadragesinio imperii Augusti anno 
natns est, octavo kalendas Ianuarias, quo die tum (uti Plinius ait) 10 
bruma erat, literatores kiemale solsticium vocant. ea potissinium 
tempestate postliac omnia oracula conticuisse atque defecisse, cultores 
etiam deomm testes sunt, Strabo, Plutarchus et alii plaerique. omnes 
Christi servatoris gentis humanae avos proavosque et totius generis 
seriem pro necessitate sacrarum literarum, uti tempus postulat,- sub- is 
nectam. 

Huins niundi aetates in caelestis scripturae sacrario senario nu- 
mero (ut mathematici docent) pleno esse definitas comperio; quas 
tarnen non annorum multitndine, sed prole nepotumque numero dime- 
timur et stirpis successione. duae decima sobole, tres reliqnae quarta a> 
decima determinantur. uterque numerus, alias aliam ob causam pliilo- 
•sophis, vatibus et theologis sacrosanctus est. prima aetas est ab orbe 
condito ad eundem aquis obrutum annis mille sexcentis sex et quin- 
quaginta. ab orbe ab aquis restituto ad Abrami conditoris Iudeorum 
natalem numerantur anni ducenti nonaginta duo, qui sunt secunda 25 
aetas. inde ad regnum Davidis tercinm est seculum, continet annos 
noningentos unum et quadraginta. quarta aetas a Davide ad exilium, 
dum a eultoribus summi dei Babylonem migratum est, conplectitur 
annos tris et Septuaginta supra quadringentos. ab exilio Babylonico 
ad natum Christum anni sunt sexcenti, quatuor minus, quae est aetas m 
quinta. Christi sexta et ultima est, cuius dies et annos seit nemo, 
eandem philosophi quidam, sibyllae et poetae praedixerunt futuram, 
qua de caelo rediret depulsa olim terris iusticia. de hac et Vergilius 

14 Am Bande in .1 lex Mosi (sic) mille quingentos et aeptem annos mansit 
18 definitos .1 u. Ii 21! runulem A 24 ludaeorum .4 26 saeculum A 

31 Viele Danielein — Beda am Bande in A 33 Virgilius .4. 

3 Swt. 1UO 7 Surf. »432 Bus. Chron. II, 144. 14 5 10 Plin. n. h. 

XV III, 221. 13 Strab. 327. 41111 S13. Blut. Cic. 5. Bus. Pr. et*. V, 1 18 Vgl. 
leid. Inst. VII, 14 2ö Für das fl'jd. vgl. Phil. brer. de temp. in Berns. 223 fg. 
Beda de temp. 



Digitized by Google 




Lfl>. IT, eap. 6. 



165 



Maro (authorem habeo divum Anrelium Angustinnm), poetarum nobi- 
lissimus, ex sententia sibyllae ita ceeinit: 

l'ltima Cmnaei venit iam carminis aetas, | Iam nova progenies 
coelo demittitur alto, | Iam redit et virgo, redeunt Saturnia regna. 
5 Anni itaque ab orbe condito ad secundum et tricesimnm annum 
regni Herodis primi, quo natus est Christus, secundum PbOonem sunt 
ter inille noningenti quinquaginta octo. et quantum est a primordio 
mundi ad Abramum, tantumdem pene ab eo ad Christum, ademptis 
duobus et sexaginta annis, qnibus populus dei, quasi vita defunctus, 
10 capite dirainuto servivit regi Babylonio. propago generis ante Davida 
clara nmnifestaque est; post hunc nonnibil scrupulorum atque nodi 
habere videtur, sed iulustribus fretus scriptoribus omnia eximam dis- 
solvamque. imperator lulianus Caesar Augustus et Porphyrius Phoenix 
pbilosophus, rabidi adversus Christum eanes, calumniantur evangelistas 
unostros, quasi duos genitores uni tribuant filio; cnm tarnen Matthaeus 
proavos contexat ipsius Iosejih, partim legales a Solomone ad Iorarn, 
cuius filius Ozias non quidem gradu sanguinis, sed lege et successione 
fuerit, inde naturales subtexat. Lucas vero describit genus deiparae 
viiginis, cuius maritus Iosephus ipsius Heli (qui et loakym vulgo; 
»est pater Mariae) filius erat, non quidem natura, sed, ut ait, divus 
Hieronymus, lege matrimonii. lege saucitum erat apud Hebraeos, 
quae iifbebat defuncto fratri absque liberis posteros instaurare viven- 
tem; et ita natus duos habebat parentes, unum natura, alterum lege 
et successione, in cuius (nimirum mortui) nomen et familiam adoptatus 
% haereditatem ipsius defuncti quoque adibat. ita in regia familia quo- 
que constitutum est. Davida enim conplures habuisse filios inter 
eosque de regno certamen esse ortum ipso adliuc vivente constat; 
donec David lege cavit et edicto declaravit, Solomonem miuimum natu 
fore regem atque eius nepotes ; tum proximum illi aetate fratrem 
»germanum, Nathan nomine, eiusque posteritatem regiae donius prae- 
fectos perpetuo esse iussit, ex quibus et regia progenies, si Solomonis 
deficeret, instauraretur. quamobrem Ahiasarim et Mathatim hebraeo 
sermone hi dicti sunt quasi fratres principis et donati successione 

10 Bedae et Phi|onis compntatio dncentis annis abtrrant ab Hebraeortun 
compatatione am Bande in A 22 ut . . . . instaurarot corrvjirt inA; inatauraret 
citne ut B 32 Mathathiin A. 

1 Aug. C. D. X, 27. (Verg. Eet. IV, 4). 14 Hier, catal. 8 er. prooem., vgl. 

Phil. a. a. 0. 15 Ev. Math. 1 18 Er. Luc. 3 22 Hur. IX, 6 (comm. in Mallk 

I, l in ) 26 Für da 8 flgd. vgl. Phil. a. a. 0. 220. Kan. III, 1. IV, 11. Chron. 

II, 22. 23. 



Digitized by Google 




166 



Annale*. 



regia, ipsi enim tanqnam regiae sobolis restitutores ciuu filiis regum 
edncabantur erantque praefecti praetorio palatiique et aulat reotores; 
tribum possidebant Beuiamin, quemadmodum proles Solomonis tribum 
Indae. 

Intercidit autem genas Solomonis in Ochozia rege, qni cum nnum » 
regnasset anmim, oceisns est nec liberos reliquit. mater eius Athalia. 
videns filium snum interfectnm esse absqne liberis, conata est delere 
omnem prolem regiam. iuterfecti itaque sunt omnes posteri Nathan, 
quorum ins erat recuperare et restituere regiam stiriiem. quae in 
Solomonis sobole defecerat. attamen divinae maiestatis nutu et opera 10 
sororis Ochoziae, uxoris pontificis nnus infans a Nathan octava solxdes 
servatus snbtractusqne perieulo in templo clamcnlnm edncatus est. is 
septimo deiude anno interfecta Athalia rex a populo creatur ailpella- 
turqne Ioas Simeon, primns rex de progenie Nathan, cnm iatu Solo- 
monis genus intercidisset. fuere posthac omnes reges binomines. ali- u 
qui et triuomines. ut autem omnia facilius intelligantur, rudinscule 
pinguiqtte Minerva rem subiici&m ocnlis stemmaque proponam. 



l’aralypomenon I. oap. 3. 





Reges. 


David 

Bethsabe. 




Praefecti domus 

regiae. 30 


Solomon 


annos 40 regnat 


Nathan 






Robo&m 


17 


Matliatan 






Abia 3 




Melitta 






Asa 41 




Melcha 






Iosaphat 


25 


Helinchim 




25 


Ioram 8 




Iona 






Ioachas 


1 


Iudaa 






Ocliozias 


l 


Ioas, 




. . . rex priinu» de sobole 


Azarias 


| in hoc dcfccit pro- 


Symeon 


1 


Nathan, unde proguata 




geniee Solomonis, 


Ainasais, 


29 


deipara virgo, regnat » 




potita rerum an- 


Levi 




annos 40 interfecta 




nos 95. mater 


Ozias, 




Athalia. 




huins Athalia suc- 


Matbat 








cedit, septem rc- 


Ioathaui, 


16 






gnat annos; inter- 


Iorem 




35 




fecit prolem re- 


Achas, 


l 16 






giam. 


lleliezer 










Ezechias, 


I 29 








lesus 


1 





5 aut B 18 Paralypomenon — secuudum carncm fehlt in B 20 .1*« 
Bande in A : libro regum 3, c. 4. 

17 Cie. Lar/. 5, 1» Ygl Phil. 2.« fg. Kan. III u. 7t'. Che. I u. II. Er. 

Matth. 1. Luc. 3. Esr. I u. III. (Ens. I, App. II, 55). 



Digitized by Google 




Lib. II, eap. 6. 



167 



5 



10 



Duces indc pro rogibus fuerunt. 
l: - recu.it 2 annos, occisus a Chal- 
daeis. 



*1 



Manasacs, | 

Her f 55 

Amon, | 

Ilelmadan [ 

Iosias, I 

Ohosan [ ^ 

Icchoniaa 

Melchi 

Heliachim 

Ioakym de Hoyakim 

Techonias 

Neri 

Ioaehin, Iehoiachim 



regnavit tres nienses, dies 
decem, migravit Baby 
Innern, ultro se Chal- 

daeis tradidit. 



Mesezabel i Bab >' ,one I,aUls «•*. vul K° 
Sehealt hiel } Suhlthiel dicitur genuit et 
ipsc Babylomae Barachiam, 
cognomento Zorobabel. 

Ioacbas, I 3 nienses regnat, captivus abduc- 
I tus in Aegyptum. 









Neemiae 3. 






Puecs Iudnoorum, pro- 




Bnrachias 


a Babylon« 


1 reversus Hie- 


gellies Christi. 




Zorobabd duz. 


rosolyuia, fuit dux annos 58 


moenüi 


licsa 


| 


■ 


A 1 


progeuie« Io- 


1) uctüiicrtt 


Mosolla 


>66 




Ananias 1 


sephL Para- 


Nt*ctn. 3. 


Moscholla 


1 




Elinkym 


lypom. lib. 1 . 


Pumly- 


Inhannalicn 


! 53 




Azor 


cap. 3. 


pomenon, 
1, c. 3. 


Kesa. 




Sadoch 


Judas primus 


14. 


Hircanus eogno- 


Achim 




30 


Iosephus priuius 7 


uiine, teuiiHirc 


Kliud 






Semei 


1" 


Alcxandri Mu- 


Kleusar 






Abner 


gni 


Matthau 


% 




Mathathias 


f“ 




Iueob 






Klyh . 




Ioseph 


filius Hcli- 


35 


Maath 


(• 






non natura. 




Äser 






»cd lege ma- 




Hagge 

Artaxat 


}.° 






trimonii. 




Ilesli 


L 8 








40 


Agai 


r s 










JNaum 


L 7 










Maslot 











7 Am Rnrnle in A : libro primo Paralypo. c. 3 8 Ebendort : regnat annos 

11, occisuä Aehaldus. 20 Die Ramm Ioacbas und Addi sind durch: lege ver- 
bunden mit dm Xamcn: Iecbouias — de Hoyakini 13 Wurmtlichiff. 



Digitized by Google 




168 



Annales. 



Ainos 

Syrneh I 

Mathathias I 
Siloa f 

Ioscphus iuninr 
Arses 

Tanne secundus 
Ilircanus 
Melchi 
Levi 
Mathat 
lleli 
Maria. 



14 



10 



00 



10 



familiaris fuit Ptolomaco Enorgetao tertin, regi 
Acgyptio. 

ab Ptolomaeo quinto Epiphaniae honorc magno 
exceptas est; ei Inda* Maohabetu pontifex 
praeripuit dueatum, quod uiagnarum calamita- 
tatum Iudaeis causa extitit. 



hic Hebraeis est Heliakym, Aegyptiis Ielioiak.vro, vulgo 
Ioakym, pater doiparae virginis, avus Christi secundum 
camcm. 



Christus (ut nominis rationem propter ignorautium errorem expo- is 
natu) non proprium noinen est, sed nnncupatio potestatis et regni; sic 
eniin Iudaei reges suos adpellant. erat Iudaeis ante praeceptum, ut 
sacrum eonficerent unguentum, quo peruugi possent ii, qui vocabantur 
ad sacerdotium vel ad regnum. et sicut olim Romanis indumentum 
purpurne erat insigne (ut nunc aquila est) regiae dignitatis, sic illis » 
nnctio sacri ungenti notnen ac potestatem regiam conferebat. maschah 
Hebraeis unxit est, unde raeschiah et inde Messias. Graeci etiam 
veteres •/pis'sda;. chriestae, ungi dicebant. ob haue rationem nos eum 
Christum nuncupamus, id est unctum, qui hebraice Messias dicitur; 
ntroqne nomine rex significatur; non quod ille reguuiu terrenum fnerit a 
adeptus, fragile nimirum et caducum atque fluxuni, sed. quod caeleste 
ac sempiternum est. proprium eins nomen est lesus, Hebraeis Ieho- 
scliuah, quod servatorein valet. nos eum communi nomine regis, tan- 
quani natura inmortalem, unum, solum, verum regem regiaeque pote- 
statis mancipem adpellare solemus. caeteri reges umliratici sunt, so 
voluntate et arbitrio vulgi et creantur et abdicantur, nascuntur et 
intereunt ut caeteri mortalium. 

Perplacet inscriptiones nomismatum, quac imperatorum romanorum 
nota signata sunt, quod haec res iucunda lectoribus et studiosis utilis 
esse soleat, subscribere, eornm dumtaxat, quae iu provinciis, quas Boii » 



6 Am Rande in -4: Eusebius ct Philn. 12 Hebreis .1 17 I» .1 folgt 

hirr mit der Randbemerkung : Ex losepho, Philone, Maecalmo. p., Eusebio, eine 
theiheeise srhr wirr durehrinandrr geschriebene Rrihcnfolgr jüdischer Hohepriester und 
Könige, welche in R nicht auf genommen, für welche dort auch kein Raum offen- 
gelassen ist. 

13 — sempiternum hart. ]. IV, 7. 



Digilized by Google 




Lib. TT, cap. 7. 



169 

nunc possident, inveni et oomparavi. nam passim in agris, uti snpra 
conmemini, effodiunt agricolae. 

Dl WS AV6 S C. altera ex parte nota est aquila volans ex 
snggesto. 

s CAESART AYGVSTO S P Q R. altera parte subscriptum 
currui triumpliali : A VG P M COS IUI AVGVR TRIPOT. 

Aliud: NERO CLAVD CAESAR AVG GER P M TR P IMP P P 
DECVRSIO S C. 

Aliud: NERO CLAVD CAESAR AVG GER PMTRPIMPP 
inP GEN IO AVGVSTI S C. 

TIBERIÜS. 3. 

Cap. 7. Claudius Tiberins Nero, tristissimus (ut ait Plinius) 
hominum, coepit anno Christi quinto decimo imperare, cum filiis Ger- 
manien adoptivo et Drnso naturali. sub inicio imperii eins robora 
iS Germanorum (inquit Tacitus), qui tum custodes imperatori aderant, 
mittuntur cum Drnso filio in Illyricum ad Pannonicas legiones sedan- 
das. quae exitiabili tumultu t'remebant. Frisii quoque transrhenani 
sah idem tempus pacem exuunt, milites romanos cruei adfiguut; da- 
rum inde inter Germanos Frisium nomen. Germanicus sub Augusti 
a> pene mortem missus iu Germauiam ad vindicandam cladem Varianam 
recipiendaque signa cum Varo amissa aliquot praeliis Chattos et 
Cheruscos fndit, varia belli fortuna cum Arminio, authore stragis 
Varianae, pugnavit. uxor Arminii Thosnelda nomine capta est cum 
Thumelico tilio trimulo. Sesithacus etiam et Rhamis uxor eius, tilia 
*Hatpi Chattorum principis, capti sunt. 

Inter auxilia romana Chauci (germana gens erat), Marsorum 
quoque dux Malovendus tidus Romanis et Flavins, Arminii träte r, 

,1»; Rande in A. DIVI FRATRES CAESARKS AVGVSTI COS 
DESIG; darüber: jr, mi Nero — NERO CLAVDIVS DRV8VS GEItMA- 
NICVS IMP - TI CLAVDIVS CAESAR AVG l’M TR P IMP PP 
S C; darunter: ad Tiberium — ferner: IVLIA AVGVSTA || MATER 

DEVM SC — intra coronain SI’QR |J 015 l| CIVES | SERVATOS 
TI ET NERO CAESAR AVG GERM SC NERO CLAVI) CAESAR 
AVG GER PM TR P IMP PR I S ROMA C — I>I WS AVGVSTVS [ 
S C CONSENSV SENAT. ET EQ. ORDIN. PQR. - AVGVSTVS PATER 
P I SC PROVIDENT. - DIVVS AVGVSTVS PATER PATRIAE; ex 
altera parte nota aipiila insidens globo S C 21 Vario -1 v. II. 

I S. 149 4 II "Id Cohen, Medaillen imperiale», Auguetu», Xr. 2S2 6 Sic; 

nicht bei Cohen 8 Cohen l. r., Nero , Xr. 122 fitjd. 10 Xicht Itei Cohen 
12 Clin n. h XXVIII, 23 17 Tae. .ln». I. 24 ly Tac. ,l»n. IV, 72. 74 

25 Stroh. 292. 



Digitized by Google 




170 



Annales. 



romanus erat miles. Segestes praeterea, cuius flliam Arminius ra- 
puerat, inicio a genero dissentiens ad Romanos transfugerat. Suevi 
insaper cum rege Marobodo Romanis foederati erant. Arminius tarnen 
hello non victus, praeliis ambignus, bellum continuavit, donec impe- 
rator Tiberins caesar augnstus praesidia, exercitus, copias romauas » 
omnis citra Rhenum in Galliam Relgicam deduci inssit, ne hostes 
couciret neve caeteri Germani, qni hactenus quieti fuerant et foedus 
servarant, irritarentur et iunetis viribus romannm invaderent im- 
perinm. Germanien» post sextum cladi» annum, anno servatoris nostri 
undevigesimo, imperii vero Tiberii quarto, septimo kalendas Iunias w 
triumpbavit ; aquilas tarnen duas, aliqnaque signa (sicut narrat Florus) 
stia adlinc aetate Germani detinebant ; id fuit sub Traiano. Segestes, 
cum cognati »ui triumpharentur, adfuit; honorifice babitus, incedebat 
in pompa. 

Reddita libertate Germaniae pulsisque Romanis Arminii favor 15 
apud omnis gliscit; passim nt adsertor Germaniae more gentis cani- 
tur. Marobodi regis nomen invisum, ipse proditor et desertor patriae 
nunenpatur, nt qni fugax in latebris Hercyniae latitaverit. non solnm 
Cherusci et socii eorum, vetus Arminii miles. bellum snmmnnt, sed e 
regno Marobodi quoque Senones ac Longobardi, Suevi genere, defleinnt. 
pulsus Marobodus secedit invocatque Romanos; transgressns Danubium, 
qua Noricam provinciam praeterfluit, Ravennae dnodeviginti annos 
consenuit. Catovalda quoque, qni Marobodo pnlso, eins regnum occu- 
parat, viribus Hermundorum a Viviio Germania deturbatnr; ipse ad 
romana itidem coufugit arma; ductus est Forum lulii, Narboneusis » 
provinciae. utrumque comitati in confinio Moraviae, Austriacorum 
Ugrorumque intra Marutu et Cusum flumina conlocantur, dato rege 
Vannio gentis Quadornm. huius regni Yanuiani meminit et Plinius. 

Druidas quo(iue, Gallornm philosopbos et vates, imperator Tiberins 
exegit omni Gallia, succisa sylva eorum ; ipsi in Germaniain trans so 
Rhenum demigrarunt. in sylvis et sub quercubus de natura rerum 
et deorum philosoplmti sunt, terriculamenti nocturni genas, calcia- 
mentum philosophicuui , figitra inathematica apud nos adlinc ab his 
nomina servaut. 

16 omnes B 

1 Tac. A. I, 60. II, 9. 17.' 25 2 Tue. A. I. 55 4 Tae. A. II, 88 

11 Tac. A. I, 62. II, 41 12 Flor. p. 119 1 14 Stroh. 292. 20 Tac. .4. II, 

44. (H. II, 61) 28 Tac. .4. II, 62 Plin. IV, 81 30 Pl : n. XXX, 13; 

vgl. Suet. Claud. 25 33 Dntd, Trud, eine Hexe. dir. dm Aljnlriirkrn verursacht ; 

». Schmcllir- Frmmnu i: n 64*. Drudenfuss; vgl. Xomcnrl. u. llruides. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 7. 



171 



Defünctis ambobus filiis iara senem orbumque imperatorem Ti- 
beriuui Gennani floccifaciunt, ruptis limitibus imperii, Rheno atque 
Danubio, Gallias. Pannonias, Moeäias ferro, flamma, praeda devastant, 
vicos diripiunt, incendunt, peeora, captivos abigunt, irapune ultro 
5 citroque conmeant, magno dedecore (teste Suetonio) imperii nec mi- 
nori discrimine. obiit Tiberins oetavo et septnagesimo aetatis anno, 
tereio et vicesimo imperii, septimo decimo kalendas Aprilis, Cuaeo 
Acerronio Proculo, Caio Portio Xigro consulibus. rector Vindeli- 
corum tempore Tiberii et Caii caesaris fuit Fabianus, ita annales 
io patrii produnt. fernnt Tiberio principe excogitatum vitri tempera- 
mentum, ut dexibile esset, et totam officinam artifieis eius abolitam, 
ne aeris, argenti, auri metallis precia detraherentur ; eaque faina diu 
crebrior quam certior fuit. ipse Tiberius studiosissime artis liberal« 
utriusque generis coluit, sed adfectatione et morositate nimia stilum 
u obscurabat. ut aliquanto ex tempore quam cura haberetur praestantior. 
carinen lyricum composnit, fecit et graeca poemata. de cometis prae- 
claro carmine perscrii»sit. adversus convicia, malos rumores, famosa 
de se carmina (quae vel liodie in pontifices Romae eduntur) subinde 
iactabat, in civitate libera linguam mentemque liberas esse debere. 
so praesidibus onerandas tributis provincias snadentibus re&ripsit, boni 
pastoris esse tondere pecus, non deglubere. 

Eius imperii anno duodevicesimo Christus, dominus nmndi deus- 
que noster, cruci adlixus et a ludaeis, duobus geminis consulibus oetavo 
calendas Apriles, quo tum die, authore Plinio, vernum erat aequi- 
a uoctium. eadeui tempestate Pontius Pilatus, et ipse iam pro con- 
scientia sua (inquit Florens) christianus, legatus Tudeae atque Hiero- 
solymorum, omnem vitam miraculaqne Christi Tiberio caesari per 
literas aperit; violentia suffragioriun a ludaeis sibi extortum, ut in 
crucem eundem dederit, eadem annunciat epistola. caesar rem ad 
»senatum detulit cum praerogativa suft'ragii sni, ut Christus pro deo 
reciperetnr. senatus respuit, quod ad se Pilatus non scripserat. legum 
euim vetus erat decretum, ne quis deus ab imperatore consecraretur, 
nisi a senatu probaretur. senatus itaque consulto urbe eliminantur 
christiani. caesar in seutentia permausit, couminatus mortem edicto 
« accusatoribtis christianorum. 

12 praoeia B 34 prima pcrsecutio iuaxima a ludaeis pontificibus, monachis, 
et sacerdotibus Christiauornm am Rande in A 

5 Suet. Tib. 41 8 Suet. 73 13 P/iw. XXXVI, 195. lfi Suet. 70 17 Plin. 
II. 89 (Titus!) 19 Suet. 38 21 el. 32 24 Lad. I, IV, 10, de »und. per s. 
II, 1. Aug. C. n. XVIII, 54. Hier. ehr. II, 145. 148. 149 Sch. Cass. 438 Plin. 
XVIII, 246 26 Tertutt. Ap. 130. 35 Tertull. Apot. 28 — 30. Hier, ehr. II, 

151. (Oro s. VII, 4). 



Digilized by Google 




172 



Annalefl. 



Onm autem Christi comites legatiqne iussu praeceptoris et ma- 
gistri sui post reditum eius in caelnrn veritatem (quae mordax est 
et odinm parere solet) Iudaeis Hierosolymis -primura adnunciarent, 
ira sinml et invidia flagrantes ludaei non solnm caelestem philosophiam 
ipsis tarnen longo ante tempore per sacros vates ab inmortali deo pro- 5 
missam non receperunt, spd et doctores variis calamitatibns adfeetos 
neci dedidernnt. Iacobtim, fratrem Ioaunis, securi percutinut; Stepha- 
num lapidibus obrntum interimunt. vulgus Christum professnm prae- 
diis, agro, peculio, pecnnia spoliant, bonis eormn publieatis. divus 
Petrus in vincula coniectus, divinitus liberatus evasit. crudelitatem 10 
Iudaeorum. caeteri auditores Christi per provincias dispersi, f'unda- 
menta ecclesiae ubique posuernnt. multa per orbem terraruni variaque 
a Iudaeorum genere perpessi sunt, quemadmod im in sacra continetur 
bistoria. divus Paulus Tharsensis, saevissimus antea hostis, de caelo 
t actus devictus est et ab iraperatore nostro militiae nostrae arma- i» 
mentarius caelesti oraculo designatus, constitutus est. qui, ut ipse 
fatetur, ab Hierosolymormn urbe exorsus per circnmiectas quoquo 
versum regiones longe lateque usque ad Illyricum et Danubium amnem 
cultoribus deorum primus arma militiae christianae iutulit et labe- 
factatis deorum viribus ducis nostri signum inmortale ubique fixit. 20 

Eius conmilito et cognatus Lucius Cyrenensis in Vindelicia et 
Rhetiis provinciisque Histro conterminis christianae pietatis sementem 
fecit, quae paulatim radices egit ac suecrevit occulto velut arbor aevo, 
creseens in Galathiam, hoc est Gallias Gennaniasqne. Titus in Dal- 
matiam, ita divus Paulus narrat, profectus est. Thomam Germanis 25 
et Scythis praedicasse, testis est Sophronius. oppidatim tum com- 
mnni omnium suffragio delecti sunt sacerdotes, qui populum quisque 
suum docerent. verum postea ob discordiam et impostorum fraudem, 
qui sub obtentu ceremeniarum religionem nundinabantur, conplacitum 
est caput et uuum, qui caeteris praeesset, constituere. maiormn ita- »> 
que civitatium pontifices, Aquileiae patriarches, Laureaci archimystes 
creatus est. in actis divorum et pontificnm Lanreacensiuin scriptum 
lego, divum Marcum, quem divus Paulus collegam suum vocat eius- 
que mentionem et. in epistola ad Timotheum et Philemonem scripta 

20 inmortale signum R 33 adiutorem st. collegam .1. 

3 Ter. Antlr. I, 1, 41. Lact. I. V, 9. 21. liier, cp. 31 II — Iudaeorum 
Act. 12. 7 13 Ta t. Ap. 131. Lact. IT f 21; de m. p. 11. 4- 13 -1' /. .9 16 Horn. 

IS. 19 21 Ham. 1H, 21 25 Tim. II, 4, 10 2« liier. Cat. (I, 121) 

32 Schreitwein, Cataln;/. cpiecop. Tatar, bei Ranch, Rtr. Austr. Scr. I. 433. 436. 

34 Tim. II, 4, 11. I'hil. 24. 



Digilized by Google 




Lib. II, oap. 8. 



173 



facit, in Norico Laureaci philesophiae nostrae mysteria interpretatum 
fuisse. archimystae Laureacensi (qni ab Utilone duce Boioruin Ba- 
tbaviam, inde a Carolo Magno Salebnrginm tranalatus est) duo et 
viginti pontifices minores dicto audientes fuisse, fama et literis pro- 
3 ditur. Paunoniam superiorein et inferiorem, Noricum et Vindeliciam 
eidera olim addictas fiiisse, vetera romauorum pontificum diplomata, 
quae extant, testantur. urbium haee fuere noniina, quae etiam apud 
celebratos authores reperiuntur; eonplurium noniina manent, quarundam 
vestigia mihi quidem incerta sunt: in Pannonia, nunc Ungaria, inte- 
io riere Siscia, Bolentium, Vetuaria, uisi Vesoprinnm sit, instauratum 
ab Gisala regina, ex Boiaria oriunda. Teutoburgium iam Quinque 
Ecclesias vocant. Nitrava nomen retinet vetus; ita et Iulii inons, 
quod et Auguturium, in Germaniae ripa et Moravia, Arrabo sive 
Gaurinum aduc nominatur in Pannonia. in Noricorum reguo, in 
lsStiria Petanio atque Petavio et Celeia extant; I’ictavionis et Asturis 
reliquiae ostenduutur; apud Charionas Tiburniae, Solii et Liburniae 
vestigia superesse, periti regionis adfirnmnt. Iuvavia nunc Salebur- 
gium; Sabona, Brixina atque Clusium est in Alpibus Noricis; Austriae 
sunt Favonium, nunc Vienna, et Valentia, vocabulum retinens vetu- 
oo ?t um. corrupto, nt fit, nonniliil sono. Vindelicorum et Boiariae fuisse 
reperio Bathaviam ; Aureatom in vicum abiit ; Augusta Vindelicorum 
interiit, reliquiae tarnen moustrantur. plures ab aliis adduntur, ego 
aliis investigandas relinquo. 

NERO CLAVD. CAESAR DRVSVS GERM. EX S C SA- 
» CERD COOP || CAESARES AVGVSTI F COS DES LG. 

NERO CLAVDIVS CAESAR j AVG GER . P M TRP IMP || 
S C | ROMA. 

CALIGULA. 4. 

Cap. 8. Caius Caesar Caligula cognomen a castrensi loco traxit, 
»quia mauipnlario habitu inter milites educabatur. de hoc ita Ausouius: 

Post hunc eastrensis caligae cognomine caesar 

Successit saevo saevior ingenio. 

10 interiore nt. interiere 13 17 Iuvania B 21 in A folgt nach Batlm- 

viarn : Augustam Tiberii, Fruxinutn, quae extant 24 Calignla 4. steht in A «. 
B sowohl vor als nach den Inschriften 28 .4 fJl Bande in A steht ferner: TI 

CLAVDIVS CAESAR AVG PM RP IMP PP |l EX SSFP OB CIVES 
SERVATOS. 

10 Ptol. 161. Plin. III, 14 7 — Wanprim. Gisela r. Baiern , Gemahlin K. 
Stephans r. Vngam 11 Ptol. 163 15 Ptol. 161; 159 20 ll'cls 30 Suet. 

Cal. 9 (iix'o Beroald) Atts. Cacs. 4. 



Digilized by Google 




174 



Annaleg. 



Fax fuit generis humani. de eo dictum est, nee servum meliorem 
ullum nec deteriorem dominum fuisse. contra Germanos, qui sub 
Tiberio, ut diximus, Moesias, Gallias, Pannonias eaeterasque provin- 
cias romanas depopulati fuerant, ingenti conatu et minacissiinus bellum 
instruxit. quos ut alicuins inmensi operis fama territaret. sinurn '■> 
medium Baiarum et Pnteolanas moles trium millium et sexcentorum 
fere passuum intervallo ponte innxit, contractis undique onerariis na- 
vibus et ordine duplici ad anchoras loeatis, superiecto aggere terreno 
ac directo in Appiae viae formam aemnlatione Xerxis, qui non sine 
admiratione Hellespontum aliquante angustiorem contabulaverit. inde '» 
impetum germanieae expeditionis caepit legionibus, auxiliis, quantum 
ante nunquam, undique accitis; delectus ubique acerbissime egit. iti- 
nuriieras ex onmibus provinciis contraxit copias et omnis generis con- 
meatnm. eo apparatu ad Rhenntn profeetns, nihil penitus gessit ; in- 
gentes eins minae in lndibrium versae, frustra omnis eonatus fuit. i» 
Germani Gallias usque prornperant ; Galliae quoque defecissent, nisi 
Sergius Galba, qui post imperavit. coercuisset. quamobrem ipse orna- 
menta triumphalia aecepit et sacerdotium triplex. inter quindecimviros, 
sodales Titios, item Augustales, cooptatus. Germani Caligulae im- 
peritiam insaniamque hominis ridentes, metn simulato in tutis loeis » 
in iusidiis deliteseebant, ut hostem in intima et ignota. perinde iniqua 
pertraherent loea. cum autem ipse Caligula Irans Rhennm inter an- 
gustias densumque agmen iter essedo faceret, dicente qnodam, non 
mediocrem fore consternationem, sienude hostis appareret, equum illieo 
conscendit ac propere versus ad pontes, ut eos calonibus et impedi- » 
mentis stipatos repperit, impatiens morae, per mauus ac super capita 
hominum translatus est turpique fuga Romain rediit. couversus inde 
ad euram triumphi, Gallorum procerissimum quemqne legit ac seposuit 
ad pompam coegitque non tautum rutilare et submittere comam, sed 
et sermonem germanicum addiscere et nomina germanica ferre. Ger- » 
mani in'terea romanas invadunt legiones, fundunt, pellunt. ipse ma- 
lae pugnae nuncio perterritus, fugam et subsidia fugae classis adpa- 
ravit, uni solatio acquiescens. transmarinas sibi superfuturas provincias, 
si victores Alpium iuga, ut Cimbri, vel etiam urbem, ut Senones, 
occuparent. verum pecunia pacem emit a Germanis, vixit annos » 
duodetriginta, imperavit triennio et decem mensibus diebusque octo; 

1 Plin. n. h. TU, 45 2 Suet. 10. Tar. A. VI, 20 4 Surt. 51 10 Suet. 19. 

14 Suet. Cal. 43. Galb. (> 15 Tat. G. 37 Agr. 13 17 Surt. Oalb. 6 ly Swl. 

Oalb. 8 27 Suet. Cal. 51 30 Swt. 47 35 Suet. 51 36 Suet. 59. Kuir . 

VII, 12. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 8. 



175 



occisns est a suis triginta vulneribns anno Christi altero et quadra- 
gesimo. ad primum tumultum in auxilium adcnrrernnt germani cu- 
stodes coqioris; discurrunt gladiis strietis defensuri caesarem, ac non- 
nullos ex percussoribus, qnosdam etiam senatores, inter quos Asprenas, 
5 Korbanus et Atteius, innoxios peremernnt ; in theatrum inde pro- 
currunt, pojmlnm romanura sese ad internecionem delet'uros oceisuros- 
que conminantur; verum suppliciter rogati certioresque facti, Caium 
mortuum esse, pro mortuo, qui eorum pericula remunerare non posset, 
amplius pugnare detrectant itaqne desistunt infestare Romanos, 
w Eloqnentiae CaJignla plurimum attendit, quantumvis facundus et 
promptus; peroranti verba et sententiae snppeditabant. leuius et 
comptius genns dicendi contempsit; Senecam tum maxime placentem 
conmissiones meras conponere et arenam esse sine calce dixit. stib eo 
Matthaeus primns octavo, postquam Christus in caelum redierat, anno 
is evangelium in Iudaea scripsit, Ioannes in graecam linguäm transtulit 
et Pontius Pilatus multis calamitatibus obnoxius sibi mortem con- 
scivit. 

Occiso Caligula senatus in asserenda libertate consensit censuit 
que nomen et menioriam caesaruni abolendam dirnendaque tenipla odio 
s» crudelitatis. consules cum senatu et cohortibus urbanis forum capi- 
tolinmque occuparunt, asserturi coumunem libertatem ; biduo de ntu- 
tando reipublicae statu haesitatuin est. Claudius, patruus Caligulae, 
quinquagenarius, rumore eaedis nepotis sui exterritns, prorepsit ad 
Solarium proximum interque praetenta foribus vela se abdidit; laten- 
25 temque discnrrens forte germanus miles, nomine Gratus, animadversis 
pedibus e studio sciscitandi, quisnam esset, agnovit extractumque et 
ad genua sibi accidentem adprehendens, sequentibns ait : iste est Ger- 
manus, eum imperatorem salutemus. hinc ad conmilitones alios aduc 
frementes perduxit. ab his (quia sui defugerant) vieissim succollanti- 
M bus in castra delatus est tristis et trepidus, miserante obvia turba, 
quasi ad poenam raperetur insons. receptus intra vallum Inter ex- 
cubias militum pernoctavit miuore spe quam fidueia, utii Gratus 
superior his eum verbis consolatus est et hortatus: noli de Salute 
tua meticulosus esse, fortis, magno altoque sis animo, ut imperatorem 
35 decet, ac potius imperium cogitato. accitus deinde ipse per tribunum 
plaebis in curiam ad persuadenda, quae viderentur, vi se et necessitate 

11 suppetebant A. 

9 Stift. 58. Ion. Alit. XIX, 1. 13 Suet. 53 17 Eun. (Hier.) ehr. II, 150. 

151. Casmod. 438 19 Suet. Cal. 00 22 Suet. Claud. 11. 



Digitized by Google 




176 



Aonales. 



teneri respondit. verum postero die et senatu segniore in exequentis 
conatibus per taediuiu diversa censentium et multitudine, qnae circum- 
stabat, unum rectorem et nominatim exposcente, armatos pro concione 
iurare in nomen suuin passus est promisitque singulis ingentem pe- 
cuuiam, primus caesarum fidem militis etiam praemio- pigneratus. * 

CLAUDIUS. 5. 

Cap. 9. Tiberius Claudius Drusus raepit anno Christi altero et qua- 
dragesimo imperare. imperavit anuos tredecim, inenses noveni, dies octo 
et viginti; oceisus est lioleto venenato ab uxore Agrippina, matre 
Neronis privigni sui, tercio idus Octobris, Asinio Jlareello et Acilio io 
Ausola consulibus, quarto et sexagesimo aetatis anno, imperii quarto 
decimo. omnibus liberalibus studiis pertinaciter deditus. nec infacnn 
dus nec indoctus fuit. bistoriam scripsit hortante Tito Livio, item 
Ciceronis defensionem adversus Asinii Galli libros satis eruditam. 
inaxima cura graeca studia serutns est. novas connientus est literas i-'* 
tres numero quasi maxime necessarias liis figuris: X, antisigma pro 
ps, digamma aeolicum A pro v consonante non inutiliter, ut ait Qtiiu- 
tilianus. extat teils scriptura, quam in titulis lapidum legi ita: Aale, 
idita. sed post Imperium eius evaluiere, nemine audente veterem 
scripturam mutare. quaerente eo de fisei exiguitate, non absurde » 
dictum, abundaturuni, si a duolms libertis in societatem reciperetur. 
druidarum religionem apud Gallias abolevit, excisa sylva. in qua do- 
cere dniides consueverant; ipsos in Germaniain aufugisse supra ad- 
monuimus. Germanos coluit et muneribus prosecutus est. legatis 
eorum in orchestra (locus est in theatro, ubi senatus spectabat ludos, » 
a saltando dictus) sedere permisit; simplieitate et fiducia eoriiui motus, 
quod in popularia deducti (quum animadvertissent Parthos et Armenios 
sedentes in senatu) ad eadem loca s])onte transsierant, niliilo deterio- 
rem virtutem aut conditionein snam praedicantes. Britanias Orcha- 
dasque insulas per Vespasianum, qui postea potitus est rerum, auxilio M 
Germanorum romano adiecit imperio. Cheruscorum etiam gens regem 
Romae petivit, amissis nobilibus per interna liella et uno reliquo 
stirpis regiae, qui apud urbem habebatur, nomine Italus; paternum 
liuic genus e Flavio, fratre Arminii, maternum e Cathomaro principe 

5 Am Rande in A: C CAESAR AVG GEliMANICVS l'ÜN M TR 
POT || VESTA S C 7 cepit B. 

f> Stift. ClatuJ. 10. Ion. Ant. XIX, 3. 12 Suct. 44. 43. Tac. Ann. XII , 

G7. los. Ant. XX, 7. 8. Cass. 438 13 Suet. 40 16 Suet. 41. 41 ; ryl. Tac. A. XI, 

14 18 Quint. I, 7 Suet. 41 21 Suct. 28 22 Suet. 25; Bero*. 56 

23 *. oben S. 170 Z. 15 29 Suet. 25 31 Cass. 438. Eutr. VII , 13. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 9. 



177 



Chattorum. caesar Claudius auctum pecunia, additis stipatoribus, 
misit; pelli coeptus paulo post a nobilibus, Langobardorum opibus re- 
fectus vicit. pater eius Flavius, patruus Arminius, avus Cathouiarns 
fuit, clarissimi tum Germaniae principes. 

5 Chauci eadein tempestate Germaniam inferiorem, quae est in 
Gallia Belgica, incursant. dux gentis Gannasco, qui levibus navigiis 
praedabundus Galloruin maxime oram vastabat, non ignarus dites et 
inbelles esse, dolo insidiisque interceptus, a Romanis interficitur. nece 
eins motae Chaucorum mentes invadere romanum imperinm summis 
io viribus destinabant; sed desiderabatur dux tauto conatui non impar. 
Claudius, ne hostem coneiret adversaque in rempublicam casura mala, 
novam vim in Germanias prohibuit et referri cis Rbennm in Galliae 
ripam praesidia copiasque romanas iussit. in superiore quoque Ger- 
mania trepidatum est iisdem temporibus adventu Chattorum latrocinia 
n agitantium ; sed per luxum vino et sonino usi, oppressi sunt a Romanis, 
quidam e clade Variana quadragesimum post aunum Servitute exempti 
sunt. 

Yannius etiam a Romanis et Druso Caesare, filio Tiberii impe- 
ratoris, Suevis impositus, authoribus Vivilo, rege Hermundorum, Van- 
»done et Sidone, sorore Vannii genitis, pellitur regno. Claudius satq* 
oratus non arma interposuit eertantibus Germanis, tutum Vannio per- 
fugiuni promittens, si pelleretur, scripsitque P. Attilio Histro, qui 
Pannoniae praesedebat, legionem ipsaque e Pannonia lecta auxilia pro 
ripa eonponeret, subsidio victis ac terrori adversus victores, ne for- 
*tnna elati romanara quoque pacem turbarent. nam vis innumera, 
Legii aliaeque gentes adventabant, fama ditis regni, quod Vannius 
per triginta annos praedationibus et vectigalibus auxerat; ipsi tnanus 
propria, pedites, eques ex Sarmatis Iazigibusque erat, impar multi- 
tudini liostium. Legius, Euniondurus (Snevorum genera sunt) ingru- 
i» erat, praelio funditur Vannius, ad classeni in Danubio operientem 
perfugit, secuti mox clientes, acceptis agris in Pannonia desertisque 
Boiorum locati, Vando ac Sido inter se partiti sunt regntnn. 

Agrippina, coniunx Claudii, mater Neronis, in Ubioruin oppidum, 
in quo genita erat, veteranos coloniamque deduci inipetrat, cui nomen 
» Agrippinensis coloniae inditum est ex vocabulo ipsius. avus M. Agrippa, 
gener Augusti, eam gentem in suam fidem acceperat. Rlienum trans- 
gressam. Claudio principe legatus Vindelicorum fuit M. Antonius. 

1 1 eoDgeiret B 32 ibi Subaria colonia dcducta, in quam collocati sunt 
am Bande in A 

13 Tac. Ami. XI, 16-19 17 Tac. A. XII, 27 32 Tac. A. XII, 39 u. 30 

37 Tac. A. XII, 37. 

Aykxtixus n. 12 



Digitized by Google 




178 



Annales. 



Philippus, auditor Christi, Hierapoli (civitas est Asiae) lapidibus 
obrutus crucique adfixns est, Felix quoque tum praeses Iudaeae fuit, 
apud quem divus Paulus vinctns perorat causam suam. sub idem 
tempus, imperii Claudiani anno secundo, quidam Petrum Romam ve- 
nisse credunt. quod mihi non fit verisimile, maxime cum divus Paulus s 
narret Galatis, se duodevigesimo post suam conversionem anno Hie- 
rosolymis Petrum adisse, qni fuit annus imperii Claudiani decimus, 
Christi vero alter et quinquagesimus. ibidem refert post liaec Petrum 
Antiochiam adiisse. hoc quoque satis constat, tercio Neronis anno 
Paulum et Lucam Romam deductos biennio ibi conmoratos ftiisse. «o 
unde divus Paulus nomine suo et Timothei ad plaerosque scripsit, quos 
obscurissimorum quoque Romae degentium verbis sollicite et anxie 
salutat. at neque Paulus neque Lucas ullam mentionem Petri 
faciunt, profecto non praetermissuri, si tum Romae ipse fnisset. deni- 
que cum Paulus in epistola data Corinthi ad Romanos, ultimo imperii is 
Claudii anno (quod curiosius inquirenti sacram historiam perpalam fiet) 
ex via properans Hierusalem, iubeat ignobiles Romae salutari, tantum 
ducem, legatnm Christi, nunquam silentio praeteriret, praeterea in 
secunda ad Timotlieum epistola, dum secundo tribunali sisteretur et 
gladius Neronis capiti eius inmineret, conqueritur se ab omnibus de- w 
relictuin, solum Lucam secum esse, cum itaque non mcelebrati au- 
thores sint, eodem quidem die, verum non eodem anno Petrum et 
Paulum a Nerone Romae occisos fuisse, suspicantur alii, Petrum Nerone 
principe et post caedem Pauli demum Romam conmigrasse, quamvis 
non desint, qui ipsum Romae vivum quidem fuisse omnino pernegent, 25 
quod Paulo (quemadmodum est in areanis sacrarum literarum) pro- 
vincia docendi cultores deorum, quorum caput Roma, deinandata fuerit 
a Christo, Petro Hebraeos dnmtaxat institnendi copia facta, qnainobrem 
ipse et Babyloniae, ubi tum multi Iudaei, ut Ioseplius scribit, erant, 
adeo ut potentissimum regem Persarum bello lacessiverint, et ad In- » 
daeos Christi sectatores scripserit, has ego pugnas ad contentiosos in 
palestram relego, coniecturas humanas; certi nihil adferre possem. nam 
Babyloniam ab Petro, sicnt a Ioanne Rhomam adpellari, authores sunt; 



2 Iudcae A 14 ipse Romae B 

2 Ens. Chr. II, 152—55. Cass. 439 4 Cass. 438 5 Gal. 1, 18; 2, 1 

8 Gal. 2, 11 9 -4cf. 28, 30 13 Böm. 16. Hier. Cat. (I, 121) 19 Timoth. 

II, 4, 11 eb. 22 22 Aug. de Sanctis Serm. 28. Arat. II, 12. Prud. Perist. 

XII, 5. Zonar. XI, 13. Hier. Cat. (I, 121) 27 Gal. 2, 7. Eph. 3, 8. Tim. 2, 1 

29 los. A. XVIII, 9. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 10. 



179 



alii Babyloniam Aegypti intelligunt, quae nunc Alchairum est, anti- 
quis Memphis. 



NERO. 6. 

Cap. 10. Domitiua Nero Aenobarbns in Germanos perquam 
smunificus fuit ipsisque (ut ait Tacitus) plurimum confidit, qui in 
Armenia, Britania, quae defecerant, recuperandis tutandaque Syria, 
sedulo ei operara navarnnt. milite quoque germano in Aegypto, 
Hiberia. Albania, in expeditione, quam ad Caucasias portas paravit, 
nsus est. Prisii, gens Germaniae Magnae, agris vacuis ripae proximis, 
>« milituin usui sepositis, tum insedere, authore Verrito et Malorige, hi 
profecti Romam ad Neronem dixere, nullos mortales armis aut ftde 
ante Germanos esse, aderat iis Boiocalus; vinctum se Clierusca rebel- 
lione iussu Arminii referens mox Tiberio et Germanico ducibus stipendia 
qninqnaginta annornm obsequio meruisse. Nero utrumque civitate 
is donavit. 

Percrebnerat Oriente toto vetns et constans opinio, esse in fatis, 
ut eo tempore Iudaea profecti rerum potirentur. plaerique de romano 
imperatore (ut exitus probavit) interpretati sunt; prudentiores ad 
Christum referunt. Iudaei (quorum caput Hierosolyma; nam caeteri 
»subAgrippa et regibus amicis in obsequio quieti permanserunt) ad se 
hoc vaticinium trahentes, cum et Cestii Flori praesidis avariciam 
ferre non possent, caeso praeposito rebellant, legatum insuper Syriae 
consularem, suppetias ferentem rapta aquila in fugam vertunt. contra 
rebelles Flavius Vespasianus praefectus inilitiae, ut industriae expertae 
»nee metuendus ullo modo ob humilitatem generis ac nominis, cum 
maiore filio legato mittitur a Nerone cum copiis. et huic expeditioni 
miles germanus interfuit. aliquot urbes Iudaeae captae sunt. Flavius 
Iosephus, scriptor historiarum, dux belli Iudaeorum, victus captusque 
in vincula coniectus a Vespasiano, ut interflceretur, constantissime ad- 
»severavit fore, ut ab eodem brevi solveretur, verum iam imperatore; 
mortem quoque Neronis praedixit. ob hoc vivere pennissus a Vespa- 
siano imperatore, deinde libertate donatur, in nomen et familiam adop- 
tatur. bellum et antiquitatem iudaicam et alia plaeraque scripsit. 

2 So rin Nachtrag ron Acentins eigener Hand in B; A Itat: quae nunc Al- 
chaimm vulgo est, vetustis Memphis. 

5 Tac. A. XV, 58 9 Tac. H. I. 6. Plin. VI, 40. Suet. Ner. 19 15 Tac. 

Ann. XIII, 54—55 21 Suet. Vesp. 4; vgl. Tac. H. V", 10—13 22 Tac. V, 11; 

rgl. Io». Ant. XX, 11. B. J. II, 14. Eu». II, 156. 157 15 Surf. Ycxp. 4 

26 Suet. a. a. 0. Kits. a. a. O. 32 Suet. V. 5. Eus. a. a. 0. 33 Vgl. Io», fit. 75. 

12 * 



Digitized by Google 




180 



Annalos. 



Vespasianns duobus praeliis Iudaeos superatos intra moenia Hieroso- 
lymorum compulit. 

Dum liaec in Palestina geruntur, Galliae tumultuantur et Iulio 
Vindice duce, qni eas pro praetore obtinebat, rebellant. • arciti a Nerone 
Germani, viginti fere millibus Gallorum occtsis, Yindicem ad mortem s 
conpellunt, Gallias Neroni restituunt. sed Hispaniae quoqne a Vindice 
antea sollicitatae, desciscunt, Serginm Galbam, Tarraconensis Hispaniae 
rectorem, imperatorem salutant. ubi hoc divulgatum, caeteri exercitus 
et provinciae rebellant ob hominis scelera, factum sequuntur Hispanorum, 
in verba Galbae iurant. 10 

Quinquennio quidem nemo melius Nerone imperavit remque publi- 
cam administravit, teste etiam Traiano, principe omnium optimo, qui 
dicere solitus fuit, omnes principes longe abesse a quinquennio Neronis. 
I>ostea in omne facinus flagiciumque erupit, magicae vanitati, artium 
fraudulentissimae deditus, cuius species plures essent; namque et ex 10 
aqua, a sphaeris et ex aere et stellis et lucernis ac pelvibus, securibus 
quoque ac multis aliis modis divina promittit. praeterea umbrarum 
inferorumque conloquia; quae omnia Nero vana falsaque comperit. 
prim um imperare diis concupivit nec quidquam generosius voluit. 
nemo unquam illi arti validius favit; omnia suppetebant, quae liuic 
solemnia esse finguntur pravae superstitioni. inmensum et indubitatum 
exemplum est falsae -artis, quam dereliquit Nero, proinde autem (ait 
Plinius) persuasum sit, intestabilem, irritam, inanem esse, habentem 
tarnen quasdam veritatis umbras, sed in iis veneftcas artes poliere, non 
magicas. attamen senatns ille romanus, ordo amplissinins, Simonem m 
M agum statua et inscriptione sancti dei inauguravit; credo, ut ob per- 
secutionem in nostros motam blandiretur mago Neroni, eui homines 
inmolare gratissimum. ipse enim vitricum Claudium, a quo adoptatus 
fuerat, Britanicum fratrem veneno sustulit; uxoretn Octaviam, matrem 
Agrippinam ferro occidit; Lucanum poetam, eius patruum Senecam, m 
praeceptorem suum mori coegit; Optimum quemque trucidavit, virtntes 
ipsas penitus exciudere connitebatur. nulli delegavit officium, ubi non 
xadiiceret : scis, quid mihi opus sit; et hoc agamus, ne quis quicquam 
habeat. urbem romanam incendit et lusitabnndus e turri prospectavit. 

7 ante A 21 solennia A 

2 Eus. 157 3 Surt. Galb. 9 4 Surt. Xer. 40 6 Plut. Galb. 6 7 Surt. 

Xrr. 43 8 Surt. G. 8 13 Vict. 5 15 Hin. XXX, 1 22 Piin. XXX, 

14 fq. 23 rb. 17 26 Tert. Ap. p. 76 Orhler. Eus. h. e. II, 13 28 Plin. 

XXX, 16 20 Stiel. Xer. 33 30 cb. 34 31 Tue. A. XV, 70. 60 34 Surt. 33 

34 Surt. 38. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 10. 



181 



pessimum omnium et hostem generis kumani fuisse vulgus etiara im- 
peritum apud nos praedicat, adeo ut nomen eius ad tyraunos aduc 
transseat. 

Talem principem paulo minus quatuordecim annos perpessus ter- 
s rarum orbis tandem destituit. statio militum discessit, custodes cubi- 
culi direptis stragulis diffugernnt. nunciata defectione exercituum 
provinciarumqne literas prandenti redditas concerpsit, mensam subvertit, 
chrystallinos scyphos duos gratissimi usus solo inlisit. desertus itaque 
ab omnibus, urbis et orbis consensu, per libertorum fidissimos tentavit 
w tribunos centurionesque de societate fugae. sed partim tergiversabantur, 
partim aperte detrectabant; unus vero etiam proclamabat: usque adeone 
mori miserum? varia deinde agitavit eogitavitque, Galbanme supplex 
peteret an atratus prodiret in publicum proque rostris quanta.posset 
maxima miseratione veniam praeteritorum precaretur ac in animos 
iS Üexisset vel Aegypti praefecturam cuncedi sibi oraret. sed deterritus 
est, ne, priusquam in forum perveniret, discerperetur ; sic cogitationem 
hanc in posterum distulit dietn. ad inediam fere uoctem excitatus, 
prosiluit e lecto, misit circum amicos; et quia nihil a quoquiam renun- 
ciabatur, ipse cum paucis hospicia singulorum adiit. verum omnium 
2o fores clausae erant, nullus penitus respondebat. ita rursus domum in 
cubiculum rediit, percussorem, cuius manu periret, requisivit et nemine 
reperto: ergo ego, inqnit, nee amicum nec inimicum liabeo; procurrit- 
que quasi praecipitaturus se in Tiberim, sed revocato rursus impetu, 
ut nudo pede erat atque tunicatus, penulam obsoleti coloris superin- 
25 duit adopertoque capite et ante faciem obtenso sudario equum conscendit, 
ad suburbanum liberti sui circa quartum milliarium ab nrbe fugam 
capessit. statim tremore terrae et fulgure adverso pavefactus, audiit 
e proximis castris clamorem militum et sibi adversa et Galbae pro- 
spera ominantium, etiam ex obviis viatoribus quendam dicentem: hi 
»Neronem persequuntur, alium sciscitantem : ecquid in urbe novi de 
Nerone? equo autem odore abiecti in via cadaveris consternato, detecta 
facie agnitus est a quodam et salutatus. dimissis deinde equis inter 
fruticeta ac vepres, per arundineti semitam aegre nec nisi strata sub 
pedibus veste ad adversum villae parietem evasit. ibi hortante 
*5 liberto suo, ut interim in specum egestae arenae concederet, negavit 
se vivum sub terram iturum. at parumper conmoratus, dum clam- 
destinus ad villam introitus pararetur, aquam ex subiecta lacuna po- 
turus manu hausit. postea divisa sentibus penula traiectos surculos 
rasit atque ita quadrupedes, per angustias effossae cavernae receptus 
5 Suet. 40 0 Vict. 5. 



Digitized by Google 




Annales- 



132 

in proximam cellam, decubuit super lectnm modiea cnlcitra vetere 
paüio strato instructnm; faraeque et iterum siti interpellante panem 
quidem sordidum oblatum aspernatus est, aquae autem tepidae aliquan- 
tnm bibit. tum ut qnamprimum se impendentibus contumeliis eriperet, 
scrobem coram fecit, dimensus ad corporis sui modulum ; aquam, ligna. s 
aiia quoqne conferri inbet, curando mox cadaveri necessaria. Flebat 
ad singnla atque dictitabat: qualis artifex pereo! inter moras certior 
{actus, se hostem a senatu iudicatum et ad Gemonias scalas condeni- 
natum et qnaeri, nt puniatur more maiorum, interrogavit, quäle esset 
id genus poenae. et cum comperisset., nudi hominis cervicem inseri io 
furcae, corpus virgis ad necem caedi, cadaver per urbem trahi atque 
in cloacam abiici, conterritus duos pugiones, quos secum tulerat, ar- 
ripuit- tentataque utriusque acie rursus condidit, causatus, nondum 
adesse fatalem lioram. ac rui'sus segnitiem suam liis verbis increpat: 
vivo deformiter, turpiter pereo. iam equites adpropinquabant, quibus is 
praeceptum erat, ut vivum eum adtraherent. quod ut sensit, ferrum 
iugulo adegit, iuvante Epaphrodito a libellis. ita similem moribus 
suis exiturn vitae invenit tricesimo et secundo aetatis anno, die, quo 
quondam uxorem suam Octaviam interemerat, auno restitutae salutis 
septuagesimo. -o 

Non defuerunt tarnen postea, qni eum vivere aduc adserebant et 
brevi magno inimicorum malo reversurum. denique post viginti annos 
extitit conditionis incertae, qui se Neronem esse iactabat; tamqne 
favorabile nomen eius apud Partbos fuit, ut vehementer adiutns et 
vix redditns sit. quamobrem et quibusdam religionis nostrae secta- » 
toribus persuasum fuisse existimarim, ipsum aduc vivum alicubi clam- 
culum detineri foreque Antichristum, adeo, quod et id sentire divum 
Paulum interpretati sint. 

Ipse vero inter caetera flagicia christianos suppliciis adtlixit, qui- 
bus tarnen primordio imperii favit, ut quem divus Paulus in vincula s> 
coniectus adpellaverit ad ipsumque ductus Roman» fuerit, ubi bienuio 
lils-re et neinine prohibente philosophiae christianae veritatem docuit 
<-t qiiosdam ex familia caesaris recipere persuasit. plaebs romana 
audita morte Neronis pileata concurrit, tanquam servitute crudelissimi 



2 intcrpellente B 15 pereo, in B von Aventin« Band nachgetragen , fehlt 

in A 

1 1 V'jl. //. A. Hclioy. 17. Viel. 5. Eutr. VII, 15 17 Suet. 47—49 25 Suet. 57 
25 Awj. C. I). XX, 19 28 Thts». 2, 2 29 Ew. 156 fg. 32 Act. 25. 2S, 

& fg. 



Digitized by Google 




Lib. IT, cap. JO. 



183 



domini liberata . atque manumissa. hisce temporibus apud Rhetias 
Vindeliciamque legatum fuisse Portium Septimium et Sevastum reperio. 

Quemadmodum Lactantius narrat, Petrus et Paulus, cum futura, 
quae ipsis Christus aperuit, et alia multa mira Romae praedicarent, 

5 tum etiam hoc futurum esse dixerunt, ut post breve tempus inmitteret 
dems regem, qui expugnaret Iudaeos et civitates eorum solo adaequaret, 
ipsos autem fame sitique confectos obsideret; tum fore, ut corporibus 
suorum vescerentur et consumerent se invicem, postremo ut capti 
venirent in manus hostium et in conspectu suo acerbissime coniuges 
10 suas vexari cernerent, violari atque prostitui virgines, diripi pueros, 
parvulos allidi, omnia denique igni, ferro vastari, captivos in perpe- 
tnum terris suis exterminari, eo quod exultaverunt -super amantissi- 
mnm et probatissinmm dei filium. itaque post illorum obitum, cum 
eos Nero interemisset, Iudaeorum gentem et nomen Vespasianus ex- 
» tinxit fecitque omnia, quae illi futura praedixerant. * 

Qnandoquidem autem de christianoram excruciatione et sanguinis 
eorum seminatione mentio incidit, non abs re fuerit, paucis religionis no- 
strae primordia texere, ut intelligamus plane, quantum a vita, moribus et 
institutis maiorum desciverimus. verissimum est profecto aut illud Plinia- 
a» num, raultum referre, in quae tempora cuiusque virtus inciderit, aut hoc 
divi Hieronymi dictum, auctos temporalibus spiritualibus diminutos 
esse, admonet divus Paulus eos, qui pie velint vivere, multa adversa 
perpessuros. admonet et Christus servator hominum, doctor et ma- 
gister noster, se gladium et ignem, non pacem missurum. tantum 
25 abest, ut nobis pollicitus fuerit opes, gloriam secundasque res huius 
saeculi. pauperes, nudi aegre veritatis gravi tatem ferunt, nedum 
diviciis, honoribus, imperiis onerati ferre possint, quae plaerumque 
malos efficiunt, scelestos reddunt, bonos nunquam faciunt et spinae 
sentesque, nolis velis, adpellari soleut a Christo, qui posteaquara in- 
»mortali triumpho ad caelos evectus et caelestis Spiritus adoptivorum 
filiorum mentibus inlapsus est, eius comites discipulique (sicut in 
sanctae historiae sacrario continetur) dumtaxat Iudaeos in Palestina 
et ubique gentium passim habitantes, tanquam divinae stirpis radicem 
christianae puritatis fonte inbuerunt. ibi sacerdotes et pontifices ira 



22 Am Rande in A : Et poatqnam ad christianos principes wnit cccleaia, 

potentia quidcm et divitiis maior, sed virtutibus minor facta ait. [Hier. vit. 
Match. I, 116 C.] 30 coelos B 34 imbucrunt dl 

1 Suet. 57. Viel. ep. 5 3 Bist. IV, 21 19 Plin. VII. 106 21 Hier. IX, 

28 Fr 22 Tim. II, 3, 12 23 Ev. Matth. 10, 31. Luc. 12, 19; 51. 



Digitized by Google 




184 



Annsleg. 



simul et invidia conmoti, quod a multitudine desererentur et sua vicia 
patefierent, cognatos et geutiles suos Christo devotos suppliciis adfli- 
gunt, eos velut impios et patriae religionis desertores deique inmor- 
talis (cuius legem datam Mosi solverent) hostes et proditores occidunt, 
trncidant, urbibus eliminant. primns divus Paulus omissa pervieacia s 
et obstinatione inflexibili Iudaeorum, quorum oculi veritati occlusi 
erant, cultoribns deorum ianuam salutis aperuit eiusque exemplum 
caeteri diseipuli secuti sunt, ibi tum mali genii larvaeque cum cer- 
nerent se divinitate, quam hactenus iniuste usurparant, spolari suas- 
que praestigias et conmenta in vulgus edi et prodi, non solum exter- 10 
nos hostes, verum etiam proprios domesticosque templo dei concitaruut 
inimicos. quidmn enim sectae nostrae philosophi (quemadmodum rerum 
christianarum scriptores explicant) sub obtentu nominis vicia caelando 
male audiebant vulgoque castigabantur, quod aliter viverent, quam 
sapientibus conveniret. et extiterunt, quod mirere, Petro et Paulo 15 
tarn vigilantissimis pastoribus oves pascentibus et procurantibus inter 
gregem latitantes, qui verae pietatis expertes titulo ceremoniarum 
caelesteni philosophiam (ut illi vocant) cauponabantur et per avariciam 
facticiis sermonibus de vili plaebecula negociabantur. 0 mores, o 
temporal quid nunc fieri censes, ubi fides iusticiaque etiam vulgari 20 
tritoque proverbio depulsa terris in caelum rediit, ubi pastores non 
tantum non vigilant, sed et ipsi tecti pelle ovina oves devorant, pes- 
simis moribus perdunt, exemplis nimium periculosis sauciant, interi- 
munt, scelera hominum bibunt et comeduntV gravissimus est morbus, 
qui a capite diffunditur. illorum mores locum fecerunt mendacio pro- ja 
phanorum, qui insontissimos Christ ianos infanticidii, incestus crimine 
praedamnabaut, quibus flagiciis nostro aevo Iudaei Boiemique invisi 
et infames sunt vulgo, rumor erat, disciplinae nostrae professorea, 
ut genus hominum novae sui>erstitionis ac maleficae, non solum magos, 
omnium mortalium sceleratissimos, ornnium scelerum reos esse, sed in w 
abditis quoque convivari, ubi infans recens natus inmolaretur, sanguis 
inde pane exciperetur, quo sectae candidatus vesceretur, ubi post con- 
vivium (pabulum Iudae nuncupabant) canes ad hoc adsuefacti lumina 
everterent, iniciatus deinde aut sororem aut matrem incesto pollueret. 
haec inicia, hos ritus solemnes factionis esse, fama ementiebatur. et ss 
ut odium letale intelligas, inquiri in nos (sicut in sceleratos factita- 
batur) neglectum est; nec volebant illud nec iubebant hostes, ut nomen 



35 solennes A 

34 Tcrt. Ap. 11. 3S. 43. iti. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. M). 



185 



invisum praesumptis et non probatis criminibus solura sni confessione 
danmaretur et ne fama huiusmodi falsa esse convinceretur et pro- 
barentur non esse, quae credere raalebant. 

Tolerabiliora haec, quod hominein christianum, deorum inmortalium, 
s imperatorum, legnin, mornm, humani generis hostem, naturae totius 
inimicnm, omnis cladis publieae, onmis popularis incommodi causas 
existimabant. unde vulgo protritura proverbium fuit: defecit plnvia 
cansa christiani nominis. illud praetereo, quod suiiersticiosos, inntiles 
reipublicae penitusque infruetuosos , stultissimos , crimini lesae reli- 
ugionis romanae obnoxios nos esse praedicabant. alio quoque iniuria- 
nim titulo postulati sunius (sed leviusculnm hoc et odii signnm), quod 
scilicet nostrates se fratres invicera adpellarent et essent, quod ro- 
mano imperio. quod aeternnm fore credebant, male ominarentur iuteri- 
turumque adfinnarent. in iitsque vocati sumus, quod asinum ac solem 
uadoraremus. cum odio sui acerba coepit veritas; lux semper in Visa 
fuit tenebris. totus orbis terrarum consensn gentium in nomen chri- 
stianum conspiravit. philosophi oblatrarunt, ad versus religionem 
nostram couplures evonmerunt libros, impiam anilemque superstitio- 
nem esse vociferabantnr. contra pios quoque impia iura condita, con- 
a> stitutiones sacrilegae et disputationes iureperitorum iniustae adversus 
nos factae leguntur, rescripta couleeta, ut docerent iuiqua iureconsulti, 
quibus poenis adfici deberent, qui se dei cultores conti terentur. 

Iudices et praetores plus ausi sunt, quam inbebantur; non solum 
authores faciundae persecutionis fuerunt, ' sed et mordacius in nos et 
» Christum eiusque comites debacchati sunt, quos et magiae et latrocinii 
accnsarunt, ut proscriptorum damnatornmque bonis potirentur. quidam 
etiam ad nos scripsere, ut humane benigneque consulere putarentur; 
vulgns caecum iure sno christianos in pnblico apparentes luto lapidi- 
bnsque ineessebat; diis suis sanguiuem uostrum insanis damoribus 
»deposcebat et devovebat. non tarn Iudaei tempestate nostra invisi, 
quam nos illo tempore fnimus. pontifices minores, maximi, flamines, 
aruspices, augures, item reges, sacrifienii saepe causa praecipue fuerunt 
iustitiam persequendi. cum enim quidam nostratium sacrificantibus 
dominis adsisterent, imposito frontibus signo imnortali caelestique nota, 
» deos eorum fugaverunt, ne possent in visceribus hostiarum futura de- 



18 complures -4 



3 eb. 18 6 eb. 17. 195 

<m. 221. 226) 11 eb. 220 

Urentur r gl. Lact. Inst. V, 2 



7 eb. 209 Aug. C. D. II, 3, 1 10 Tertull. 151. 

12 eb. 202 15 eb. 97. 93 eb. 39 19 — pu- 

29 Tert. Ap. 192 32 Lact. V, 19. 



Digitized by Google 




186 



Annaleg. 



längere, qnod cum intelligerent, conquerebantnr. profanos horaines 
sacris interesse, sacrilegos, quos oderint dii, adesse. ita adigerunt 
principes suos in furorera. ubiqne tum luctus, ubique pavor, ubique 
plurima mortis imago; iustos et bonos ubique tanquam malos et impios 
persequebantur, excruciabant, damuabant, oceidebant. varia genera s 
cnidelitatis, exqnisitissiniae mortium species excogitatae sunt, insontes 
christiani non solum rebus spoliati, proscripti, in exilium acti, hostes 
reipublicae iudicati, ad bestias, ad metalla, ad latomias condemnati. 
uuiversns etiam populus cnm ipso conventiculo concrematus est; alii 
crucibus adfixi, pars lapidibus obruti, pars in tlumiua praecipitati sunt; w 
hic dissectus est, hnic vivo cutis detracta, ille igne excoctus; vivis 
lux, mortuis terra denegata est. nuilus voluminum numerus capiet 
(Lactantius proximus bis rebus inquit) tarn iuiiuita, tarn varia genera 
crudelitatis. saeviores illi caruifices gravioresque fuerunt, qni neminem 
statuerunt occidere niliilque aliud cogitarunt quam victoriam conten- is 
deruntque, ut vincerent; hi exquisites dolores corporibus inmittebant 
et nihil aliud evitabant, quam ut ne torti morerentur. lubebant tortis 
curam diligenter adhiberi, ut ad alios cruciatus menbra renovarentur 
et repararetur novus sanguis ad poenam. lmnc carnificinam qunsdam 
biennio pertulisse literis proditum est. Iulianns qnoque imperator 20 
talia tentans, unius constantissimi adolescentis, Theodori nomine, for- 
titudine (ut divus Aurelius Augustinus refert) a furore nos ]ierse- 
quendi deteiTitus est, ne itidem ab aliis victus et voti minime compos 
pudore ruboreque adficeretur et religiouem, quam extirpare destinarat, 
corroboraret et stabiliret. exqnisitior quippe crudelitas illecebra erat » 
magis; sectae plnres efficiebantur, quoties metebantur; seinen erat 
sanguis christianorum. excruciati vero gratias agelmut Christo deoque 
canebant; nec patiendo defecti, carniflcum vires delassabant. omnis 
aetas, omnis sexns, omnis ordo, ex civitatibus, vicis, agris, mulier- 
culae, pneri, puellae (de viris taceo) certatim ad, cruciamenta ruebant, » 
dilacerari se toto corpore perpetiebantur; illis gemitum nec ignis ex- 
torquere potuit. accusatio votum, poena felicitas erat. 

Xeque aliunde quam de liostibus imperator inmortalis copias suas 
succenturiavit, quod praeter adflatum divinum hoc modo fiehat. plurimi 



15 statuere D 



3 eb. IV, 27 
vergl. Ijact. V, 11 
•11 Tert. Ap. 267 



5 ( Verg. A. II, 269.) Lad. V, 11, 12 9 — proditum est 

22 Äug. C. D. XVIII, 52. [Sorr. h. r. 111, 19. Sol. V, 20] 
31 Lad. V, 13 32 Tert. Ap. 9. 



Digitized by Google 




Lib. IT, c*p. 10. 



187 



odio crudelitatis a deornm cultu fugabantnr; placebat qnibusdam virtus 
ac fides ipsa; nonnulli suspicabantur deorum cultum non sine causa 
malnm putari a tarn ninltis hominibus, ut emori malint quam id facere, 
quod alii faeiunt, ut vivant, aliqui cupiebant scire, quidnam esset 
s illud bonum, quod ad mortem usque defenderetur, quod Omnibus, quae 
in hac vita iucunda et chara sunt, praeferretur, a qno nec bonorum 
nec lucis amissio nec dolor corporis uec viscerum crnciamenta deter- 
rerent. valebant liaec plurimum. sed et illae maximae causae nostrorum 
numerum semper auxemnt. audiebat circumstans populus inter ipsa 
lotormenta dicentes nolle sacrificare lapidibus humana manu factis, sed 
deo vivo, qui sit in caelis. mnlti hoc verum esse intelligebant et in 
pectns demittebant. deinde (ut fieri solet de rebus incertis) dum in- 
vicem inter se quaerebant, quae esset huins perseverantiae causa, 
multa, quae ad religionem pertinebant, di vulgata ac per rumorem vi- 
is cissim aucupata discebant. quae quia bona erant, complacere necesse 
fuit. praeterea ultio consecuta (sicut semper accidit) ad credendum 
vehementer impellebat. nec haec. quidem levis causa erat, quod in- 
muudi daemonum spiritus accepta licentia multorum se corporibus 
inmergebant, quibus postea reiectis omnes, qui sanati erant, adhae- 
» rebant religioui, cuius vim ac potentiam senserant. ipsorum quoque 
deorum testimouia christianos facere consueverilnt; adiurati enim a 
christianis, daemonas se malos et unum esse deum, cui christiani 
manciparentur, confessi sunt coactique per nomen dumtaxat Christi, 
profitebantur unum deum, ut disciplina christiana doceret, colendum 
esse Christumque omnes ab aevo animas restituto corpore iudicaturum. 
hae tot causae in unum eonlatae, magnam deo mnltitudiuem mirabiliter 
adquirebant. 

Non defuere tarnen (tanta est pertinacia impietatis et ea erat 
contumacia philosophorum), qui cum viderent, tot et tantis persecutio- 
» nibus religio nein nostram non solum non diminui, sed e diverso mira- 
biliter invaleseere, conmenti sunt haud scio quos versiculos tanquam 
oraculum consulenti divinitus editos, in quibus Christum omnino qui- 
dem crimine solvebant, Petrum vero maleficio magicoque susurro, oc- 
ciso anniculo infante dilaniatoque et ritu nefario sepulto, extorsisse 
» deo trecentos sexaginta quinque annos adfirmabant, quibus Christi 
nomen coleretur. expleto hoc annorum intervallo deinde coutinuo 
Christi nomen penitus in oblivionem perventurum ementiti sunt, con- 

21 Laet. V. 22 26 Trrt. Ap. p. M-51 27 ImH. V, 22 37 Aug. C. D. 

XV III, 3 3. 



Digitized by Google 




188 



Annalca. 



finxere hanc fabulara eruditi, nimirum doctores philosophiae, quae 
seniper maioribus liostris suspecta fuit, ut cuius professores, adulatores 
et tempori servientes per inane nomen sapientiae (sicut divus Paulus 
conmonefacit) simplices seducebant, ipsi enim (refert Tertullianus) 
iniraice adfectarunt veritatem adfectandoque corruperunt et quibus- s 
dam snis opinionibus sacras literas ad philosophicas sententias adul- 
teravernnt, adeo ut scitissime a nostratium quopiam dictum esse re- 
ferat sacer Hieronymus, philosophos esse patriarchas haereticorum 
(ut adpellant), lioc est, impiarum sectarum, mendaciornm dissidiique 
antbores. nam pliilosophus, ut idem ait, est gloriae animal et iK>pu- 10 
laris aurae atque rumonim venale et vile mancipium. inmortalis etiam 
Ambrosius, nt christiani de eo male opinarentnr, philosophiam Pro- 
fiten coepit, verum nostro aevo diviuae penctralia veritatis philo- 
sophiae ignaris praeclusa esse o])inantur clavesque caelestis thesauri 
Aristoteli Stagiritae dialecticisque acceptas referunt. at quam pie, u 
quam vere, viderint doctiores. ego ad reliqua pergo. quod si maxime 
venim esset, nullus theologus esset in universa Germania, quem ego 
qnidem norim. 

XERO . CAESAR . AVGVSTVS || VESTA || IMP NERO GH2S 
AVG P MAXIMVS VICTORIA AVG || S C. a> 

GALRA. 7. 

Cap. 11. Sergius Galba nobilissimns, veteri et lmnorabili prosapia 
oriundus, dum vigebat, militari laude apud Germanos floruit et sorti- 
tus proconsul Tarracouensem Hispaniam, diu prudentissime admini- 
stravit provinciam. t andern, Neronem timens, in desidiam et segnitiein. » 
quod nemo rationem oeii sui reddere cogeretur, conversus est, Car- 
t hagine deinde Nova conventum agens, tumultuari Gallias comperit, 
legato Aquitaniae auxilia imploraute, supervenerunt Vindicis literae 
tiortantis, ut huinano geueri adsertorem ducemque se adcomodaret ; 
nee diu eunctatus conditionem partim metu partim spe recepit. uam *> 
et mandata Xeronis de nece sua ad procuratores dam missa deprae- 
beuderat. morte Vindicis consternatus non parnm, perseveravit tarnen 
;vb-umptoque caesaris nomine ad urliein properavit. Xero ab onmi- 
bi« desertus se ipsum interemit vulgatumque est arcanum imperii, 
alibi quam Romae posse fieri imperatorem. Galba ubi Romain venit, » 

lf, ipu> d — norim in B eingeklammert. 

% CU. 2, H. Bom. 16, 17 4 Tert. Ap. 236 7 eb. 246 8 Hier. ep. 133, 2. 

r*/t 1 rrtull ade. llermog. 10 Kp. 66, 8. 118, 5 23 Suet. Galb. 2 Tac. 11. 

/, 40 2b Suet. 8. 0 32 Suet. ’J 33 Suet. 11 35 Tac. H. 1, 4. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 13. 



189 



Germanorum cohortem a caesaribus olim ad custodiam corporis insti- 
tntam multisque experimentis fidissimam dissolvit ac sine ullo con- 
modo remisit in patriam. quamobrem facile a M. Salvio Otone res 
novas moliente inmissis equitibus in medio foro urbis Romae a suis 
s desertns, contrucidatus est tercio et septuagesimo aetatis anno, imperii 
mense septimo. nemo imperatori opem ferre conatus excepta Genna- 
norum vexillatione. hi ob recens meritum, quod se aegros atque in- 
validos magnopere fovisset, in auxilium advolarunt, sed serius itinere 
devio, per ignorantiam locorum retardati. 

io ' OTO. 8. 

Cap. 12. M. Salvius Oto, Neronis quondam intimus et omnium 
consiliorum particeps, occiso cuius fraude Galba dominationein occu- 
pat imperiumque arripit. germanici tum exercitus fremebant, frau- 
dari se praemiis navatae adversus Gallos et Vindicem operae. primi 
i5 ergo obsequium rumpere ausi, apud Agrippinensem Coloniam in verba 
Auli Vitellii iurant, qui pronus ad res novas, a Galba in inferiorem 
Gennaniam missns erat, salutatur itaque Vitellius Imperator consensu 
exercitunm utriusque Germaniae; statim Germanicus dictns est. sperans 
inde auxilia aliorum Germanorum secutura, in Italiam urbemque ex- 
» peditionem parat, praemissis vexillis Germanorum ad Placentiam 
ventum est. Dalmatiae, Pannouiae, Moesiae, Korici, Illvriei legiones 
et totus oriens et Atrica Otoniani erant. Placentia obsessa a Vitel- 
lianis, cohortis Germanorum cantu truci more patrio nudis corporibus 
super hnmeros scuta quatientes hostes territant, naves mergunt Otonia- 
“norum. victus itaque aliquot praeliis Oto Imperator mori decrevit 
pugioneque et uno ictu se traiecit infra levem papillam et ita exani- 
matus est quinquagesimo et oetavo aetatis anno et nonagesimo et 
quinto imperii die. 

VITELLIUS. 9. 

*> Cap. 13. Aldus Vitellius post Otonem defunctum Roma deinde 
potitur, sed oetavo imperii mense desciverunt ab eo exercitus Moesia- 
rum atque Pannoniae et transmarini, Indaicus et Syriacus, ac pars 

9 Am Rande in A: SER GALBA IMP CAES AVG || 8 C || AD LO (?) 
CVM. — SER GALBA IMP CAESAR AVG TR P || PVBLICA LIBER 
TAS II s c. 

3 Surl. 13 5 Suet. 17. 19. Olh. 6. Tat. II. I, 40 Eutr. VII, 10 6 Suet. 33 
9 Suet. 30 12 Suet. 3 15 Suet. Galb. 16 16 Tac. H. 1, 57. Suet. Oth. 8 

17 Suet. Vit. 7 18 Suet. 8. Tac. H. I, 57. 03 19 Zum flgd. rtrgl. Tac. H. I. 

II. Suet. 9. 11. 



Digitized by Google 




190 



Annabs. 



in absentis, pars in praesentis Vespasiani (qui prospere cum filio in 
Iudaea bellum gerebat) verba iurant. recusavit primo Vespasianus 
imperium recipere ob germanicorum exercituum famam et robur. 
quibus ut par occurreret, trahit et ipse in partes Germaniae gentes, 
Danubii adcolas. principes Sarmatarum et Iazigum. Sido et Italicus s 
reges Suevorum in conmilitium acciti sunt a Vespasiano. cui Volo- 
gesus quoqne rex Parthorum auxiliäres copias pollicitus est; posit-a 
in latus auxilia; Sido ac Italicus Suevi cum delectis popularium in 
prima acie versabantur. infesta Rhetia, cui Portius Septimius in- 
corruptae erga Vitellium fidei procurator erat, Sextilius Felix cum io 
ala Auriana (urbs fuit in ripa Athesis supra Tirolios) et octo cohor- 
tibus ac Noricorum iuventute ad occupandam ripam Oeni flummis 
(quod lthetos Noricosque interfluit) missus est. nec bis aut illis prae- 
lium tentantibus fortnna partium alibi transacta est. 

Flavins Sabinus, trat er Vespasiani, et reliqui Flaviani Romae in u 
capitolium conpulsi et a germanis militibus, succenso templo Iovis, 
oppressi sunt. Domitianus, fllius Vespasiani, apud aeditunm clam per- 
noctavit et mane Isiaci caelatus habitu interque sacrificnlos vanae 
superstitiouis, quum se trans Tiberim ad condiscipuli sui matrem co- 
mite nno contulisset, ita latuit, ut scrutantibus, qui vestigia secnti 20 
fuerant, depraehendi non potuerit. caeteri vero Germani, qui doini 
remanserant, ubi Ttaliam bello flagrare, cuncta invicem bostilia civili- 
busque armis romanos discordes esse acceperunt, arma et ipsi rapiunt 
speque praedandi Romanas invadunt provincias. Roxolani, Sarmaticae 
gentes, transsito Histro, caesis duabus cohortibus, magna spe ad » 
Moesiam inrumpunt, Fronteium Agrippam consularein praesidemqne 
occidunt Dacorumque gentes expugnatis cohortium alarumque hibernis, 
utraque Danubii ripa potiti sunt; inde castra legionum excindere pa- 
rabant. per Rbetias quoque et Vindeliciam ingens vis Gennanorum 
timebatur. baec ad Danubii oram gesta. *> 

Rbenus ferocius insurrexi Galliasque adfectavit. author belli 
Claudius Civilis Bathavus, socit armorum accedunt Brenno Caninefas, 

5 Am Samte in A: A VITELLIVS GERMAN IMP AVG P M TR P || 
SC 21 dcprehendi S Am Sande in A Iosephus: 6 legio in Moeaiu, 15 in 
Pannonia — Iosephuu: Germani rebellant in Galatia — Scythae: Iosephus. 

2 Suet. Vit. lü 3 Tac. II II, 74. 75. III , 1 6 Tac. II. III, 5 7 Snrt. 

Vrnp. ff. Tat. H. IV, 51 8 Tac. H. III, 5 9 Tac. H. III, 21 14 Tac. H. 

III, 5 17 Suct. Vit. 15 21 Suet. Damit. 1. Tac. II. III, 74 24 Tac. II 

III, 46 27 Tac. H. I, 79. III, 46. Jos. B. J. VII, 4, 3 29 Tac. H. III, 46 

30 Tac. H. III, 15 31 Tac. G. 37. 



Digitized by Google 




Ltt>. II, cap. 14. 



191 



id est Selandus, lulins Sabinus Lingon, Tnllius Valeptinns Trevir, 
aeerrimus instinctor belli, Tulius Tutor itidem Trevir, regio geilere 
procreatus, e maioribns hostis populo romano. incitabat etiam non 
parum Velleda, nationis Bructerae virgo fatidiea; alta turri habitabat. 
s praetorium triremem Romanis in Rlieno ademptam flumine Luppia do- 
mnm traxere Velledae Germani. Ubii, genus germanicae originis 
(eiurata patria Romanorum nomine Agrippinenses vocabantur) reeepti 
sunt; legati missi a Germanis transrhenanis ad concilium Agrippinen- 
sium, qui primo gratati, quod rediissent in numerum et eoqms Ger- 
i» nianiae, deinde moenia destrui, vectigalia abrnmpi, Romanos trucidari 
postnlarunt. Moguntiaeum quoque obsessiim est et eaesae legiones 
romanae sunt, qnarum eaede patrata Civilis Bathavus (nt dixi) dux 
belli propexum rntilatumqile erinem deposuit. idem molem a Druso 
factam disiecit, Bathaviam insulam excluso sinu maris reddidit quod- 
uammodo Germaniae. plaeraque huiusmodi lum copiosissime tum eie- 
gantissime narrat Cornelius Tacitns in historia augustali. ego brevitati 
studens ad Boios festino; liaec inagis, nt pollicitus sum, ostendo quam 
edissero. 

Dum liaec in Germania geruntur, agminis Vespasiani antecessores 
»Romain iam irrnperant. tum Vitellius omnibns abs se dilabentibus, 
zona se aureorum plena circumdedit coufugitque in eellam ianitoris, 
religato pro foribns cane, leeto et eulcitra obiectis. unde extractns et 
agnitns, religatis post tergn manibus, iniecto cervicibus laqueo, veste 
discissa, seminudus in fornm traetus est inter magna re rum et ver- 
“bornm ludibria, reducta roma capite, mento mucrone gladii snbieeto, 
nt visendam praeberet faeiem neve submitteret. quidam coeno stereo- 
reqne incessebant, alii vieia corporis et animi exprobrabant. tandem 
apnd Gemonias (nbi fratrem Vespasiani necari permiserat) minutissimis 
ictibns excarnificatus atque confectns est et inde uneo traetus in 
*' Tiberim anno vitae septimo et quinqnagesimo. 

VE8PASIANUS. 10. 

Cap. 14. Flavius Vespasianus, matre Vespasia Polla genitus 
(filia Vespasiani Pollionis, ter tribuni militum, praefecti castrorum) 
relicto filio maiore Tito in Iudaea, cui et belli conflciendi curam de- 

23 relegatis B 24 et fehlt B 32 Am Bonde in A ■■ Iosephit». 

4 Tac. n. IV, 13. II. 15. 55. 61. 65. 6S 6 Tac. II. V, 23 11 Tac. H. IV, 
28. 61. 65 13 Tac. H. IV, 61 15 Tac. II. V, 19 20 Suet. Vit. 17 

22 Suet. 16. Tac. III, 81, 85 30 Suet. 17. Vtct. 8. Eutr. VII, 18 Suet. 18. 

Tac. H. III, 86. Viel. 8 33 Suet. Vesp. 1. 



Digitized by Google 




192 



Annales. 



mandavit, ipse Romam omnium votis desideratus advenit. incertum 
diu et quasi vagum imperium, quod ignavia caesarum ab excessu 
Augnsti per annos sex et quinquaginta pene decoxerat, firniavit, nihil 
antiquius duxit quam prope adflictam uutautemque rempublicam stabi- 
lire. caepit imperare servati orbis anno altero et septuagesimo. 5 

Doinitianus filius eius, dum pater abest, expeditionem in Galliam 
et Germanias disuadentibus paternis amicis inchoavit, tautum Lugdu- 
num usqne progressus; pater Vespasianus Germanos muneribus et 
praemiis sibi conciliavit. dum enim aduc privatus esset, eius amicns 
erat Civilis Bathavus, dux Germanorum, qui a Cereale duce romano, 10 
a Yespasiano cum filio eius Domitiano ad Gennanos pacandos misso, 
ad couloquium invitatus, arma et bellum deposuit. foedus cum Vespa- 
siano init, quod ad Domitianum usqne ohservatum est. Germanorum 
agmina. ait Iosephus, sedarunt bella civilia. itaque Vespasianus, ut 
ait idem, pacavit Hesperiam tumultu Germanorum concussam. Vinde- 15 
licorum praeses fuit sub Vespasianis imperatoribus Sextilius Felix, 
caeterum Titus, filius Vespasiani, inter haec Hierosolyma gravi obsi- 
dione cincta expugnat atque capit, templum succendit, solo omnia 
aequat. ipsi Iudaei obsessi, siti, fame confecti corporibus suis pasti 
sunt; se invicem bello intestino consumpserunt. postremo capti in m 
manus hostium venerunt; in conspectu suo acerbissiiue coniuges suas 
vexari viderunt, violari et prostitui virgines, diripi pueros, allidi par- 
vulos, omnia denique igni ferroque vastari, captivos in perpetuum 
terris suis exterminari. undecies centena millia hominum fame et 
gladio perierunt, alia centum millia capta, publice venundata sunt, k 
coierat frequentior Iudaeorum multitudo Hierosolyma ex toto orbe 
terraruin paschalibus. iam enim adfore suum Messiam sibi persua- 
serant, sed ita paenas ob Christum in cmcem actum homicidae dede- 
runt. capta itaque urbe, templo subverso, deinde civitatis usque ad 
Hadrianum per quinquaginta annos mausere reliquiae. praedicarunt *> 
haec Romae omnia fore post breve tempus Iudaeis Petrus et Paulus 
et ea praedicatio in memoriam scripta permansit. 

Vespasianus pace terra marique parta cum Tito filio triumphavit, 
turbatam rempublicam tot malis in meliorem redigere statum, summam 



34 statum redigere A 

3 Suet. eb. 4 Suet. 8 7 Suel. Dum. 2 8 Tac. 11. IV, 86 10 Tac. 11 . 

V, 26 15 los. b. lud. III. 1, 2 24 Vgl. oben S. 182 dis Prophezeiung der hl. 

Petrus u. Paulus 30 Hier ■ ep. 129 32 Lact. J. IV, 21 33 Suet. TU. 6. 

Eutr. VII, 20. 



Digitized by Google 




Lib. II, cnp. 14. 



193 



operam navavit, ingenia et artes maxime fovit. primus e flsco latinis 
graecisque rhetoribus annua centena constituit. praestantes artifices, 
nee non poetas coemit. aerearum tabularnm tria millia, qnae simnl 
cnm capitolio conflagraverant, restitnenda suscepit, undique investi- 
»gatis exemplaribus, instrnmentum imperii pulcherrimum ac vetustissi- 
mum, quo continebantnr pene ab exordio urbis senatnsconsulta, plae- 
liiscita de aoeietate ac foedere ac privilegio cnicunque concessis. tem- 
plnm pacis quoque aedificavit, quod indocti concionatores mentiuntur 
corruisse, anteqnam extructum sit. eomissimus dicacissimusqne fnit. 
i» quendam e eharis ministris dispensationem cuidam qnasi fratri peten- 
tem. quum distulisset, ipsum candidatum ad se vocavit exactaqne pe- 
cnnia, qnantam is cum suffragatore suo pepigerat, sine mora ordinavit. 
interpellanti mox ministro: alium tibi, ait, qiiaere fratrem; hic, quem 
tnum |iutas, mens est, qnidam avarnm natnra fuisse tradunt idque ei ex- 
i» probratuni a sene bubulco, qni negata sibi gratnita libertate, quam 
adeptum imperium orabat, proclamaverit: vulpem pilum mntare, non 
morem. sunt tarnen, qui contra opinentur, ad cupiditatem necessitate 
eonpnlsum sunnna aerarii ftscique inopia, quod et verisimilius videtur, 
quando male partis optime usns est. amicornm libertatem, causidico- 
» nun figuras ac philosophorum contumaciam lenissime tulit. imperavit 
annos novem, menses nndecim, dies duo et viginti ; mo^tuns est octavo 
calendas Jnlii, annum gerens aetatis sexagesimnm ac nonum superque 
mensem ac diem septimum. ne extrem« quidem periculo mortis iocis 
abstinuit. prima morbi accessione, ut pnto, inqnit, dens fio. et alvo 
»repente ad defectionem solnta: imperatorem, ait, stantem mori oportere. 
dumque consurgit ac nititnr, inter manns snblevantium extinetns est. 

VESP AVG P M COS II1I IMP CABS SALVS AV6. 

IMP CAESAR VESPASIAN VS || AVG TR P TRIVMP 
AV G. 

=» IMP CAES V ESP ASI AN VS || VICTORIA AVG S C. 

IMP T CAES VESP AVG P M TR P COS VII || AETER- 
N1T AVG S C. 



31 In D folgt I nach TR 32 In A, zum Thcil am Hantle, ferner TMP 
VESPASIAN AVG 1»M TU P l’P COS FELICITAS T EMPOR VM - IMP 
CAES VESPAS AVG PM TU PPP COS III | SC - IMP CAES VESP 
ASIAN AVG 1»M TR PPP COS || IVDAEA CAPTA SC - IMP VESP 
ASIAN AVG TU POT SC - IMP CAES VESPASIAN AVG l’M TR PPP 
COS VII SC. 

1 Suel. Vezp. 17. Zum figd. rer gl. Stiel. Vesji. 21 Catnt. 439. 

AyKKTtNl'9 II. [3 



Digilized by Google 




194 



Annales. 



TITUS. 11. 

Cap. 15. Flavius Titus Vespasianus aduc privatus atque etiam 
sub patre principe incivilius violentiusque egit praeter saeviciam. 
luxuria etiam in eo suspecta fuit, nee minus libido ; suspecta et ra- 
pacitas, quod in concionibus patris nundinari solitum constabat; ne s 
odio quidem, nedum vituperatione publica caruit. propalam alinm 
Neronem et opinabantur et praedieabant. nee temere quis tarn ad- 
verso rumore magisque invitis omnibus transsit ad principatnni. at 
illi ea fama pro bono cessit conversaque est in maximas landes; ne- 
que ullo vicio reperto et contra virtntibus summis materiam omnem i" 
viciorum amovit. Beronicen reginam, cnitis amore infamis fnerat, in- 
vitus invitam ab urbe dimisit. tantumque illi ad promereudam om- 
nium voluntatem vel ingenii vel artis vel fortunae superfuit et, quod 
difficillimum est in ini|>erio, ut amor et delic.iae generis liumani cog- 
noininatus sit. Hierum miraculum est, quod in uno homine fuere ante is 
principatum tot vicia, in principatu tot virtutea, cum frequentius magi- 
stratus con'iuupat antea integros, adeo ut non inscite Lueanus dieat: 
Exeat aula, qui vult esse pius. 

virtus et summa potestas non eoeunt, id quod etiam vulgo clici solet: 
diu in aula, diu apud inferos. » 

Fuit Titus armorum, equitaudi peritissimus, latina graecaque 
lingua disertissimus, oratione et poematibus promptus et facilis ad 
extemporalitatem usque; notis quaeque velocissime excipiebat; chiro 
graplia quaeeunqne vidisset, imitabatur. idem omnium officiorum curam 
ml se recepit patris nomine et epistolas dictavit, edicta conscripsit, 
orationes in senatu recitavit. natura lienevolentissimus fuit; obstina- 
tissime tenuit, ne quem sine spe dimitteret. non oportere, aiebat, 
quemquam a sermone principis tristem discedere. laudatur etiam a 
nostrae religiouis professoribus illa vox eins memorabilis: reeordatus 
quondam super coenam, quod nihil cuiquam eo die praestitisset : amici 1u 
(inquit), diem perdidi. sub eo tristia et fortuita acciderunt: confla- 
gratio Vesuv» montis in Campania; incendium Romae per triduum 
totidemque noctes; item pestilentia, quanta non temere alias. 

Sed übet rem curiosius enarrare. mons est in Campania iuxta 
Neapolim nomine Vesuvius; ad mare vergit, ex quo tum magnus ig- 55 



1 1 Beronicem B 

1 Zum fall, vtrgl. Surl. Tit. 17 VW, 4M 33 Suet. 8. Hier. ihr. IT, ir>9 
36 T>ir foli/milr Schilderung des Vrsurausbrurks ( — pestis gravissima) ist meist 
wörtlich entnommen uns Cussius Dian. I Hi und Plinius. ej*. VT. Ui u. ’üt. 



Digiiized by Google 




Lib. II, cap. 15. 



195 



nis subito, nono calendas Septembris, hora diei fere septima exarsit. 
qnod hoc modo factum est: viri nrnlti atque magni, humanam omnem 
naturam excedentes, quales gygantes describuntur, partim in monte, 
partim in finitima regione per urbes interdin atque noctn per terram 
•. oberrantes et in aere procurrentes visi sunt; post liaec vehemens 
siccitas et vehementes terrae motus facti sunt, montes subsiliebant, 
sonitus e cavernis subterraneis tonitrnis persimiles edebantur, terra 
nmgire audiebatur; mare fremebat, caelum resonabat, fragor deinde 
inmensus subito cen considentium montium auditus. exiliebaut primo 
ro lapides ingentes ; inde tantus erupit ignis ac fumus, ut aera toturn obum- 
braret, toturn solem occultarit ; mox ex die nox et tenebrae ex luce factae 
sunt, existimabantur gygantes revixisse; apparebant enim illorum etfi- 
gies in funio. praeterea tubarum sonitus audiebatur. apparebat quoque 
nubes inusitata specie et magnitudine procul intuentibus, incertum ex quo 
u monte oriebatur; erat forma et similitudine arboris pini, longissimo velut 
tmnco, elata in altnm, quibnsdam ramis diffundebatur. deinde in 
latitudine evanescebat, candida interdum, interdum sordida et maculosa. 

Arsuri timuere gentes fnlgura mundi. | Tempus adesse putabant, | 
Quo mare, quo tellus correptaque regia mundi | Ardeat et mundi moles 
» operosa labore.t. 

Pars ex domibus fngiebat sub dioque extrema operiebatur; alii 
ex terra in mare et rursus ex mari in terram profugiebant. qnidam 
trepidi et amentes praesenti periculo oppressi sunt, eructabatur in- 
mensus cinis, occupabat terram, mare, aera; incidebat calidior et 
» densior, quo propius accedebatur. iam pumices nigi'i et ambusti et 
fracti igne lapides. pluribus locis latissimae flamraae atque inceudia 
elucebant, quomm fulgor et claritas tenebris noctis excitabatur. lede- 
bantur homines pecudesque, pisces et aves absumebantur. iam dies 
alibi, illic nox omnibus noctibus nigrior densiorque, quam tarnen faces 
»multae variaque lumina solvebant. deinde flammae flammarumqUe 
praenuncius odor sulfuris. praecesserat per rnultos dies tremor terrae 
minus fonnidolosus, quia Campauiae solitus. illa vero nocte ita in- 
valuit, ut non moveri omnia, sed everti crederentur; crebris vastisque 
tremoribus tecta nutabant et quasi emota sedibus suis nunc huc, nunc 
“ illuc abire aut referri videbantur. areae, ex quibus tecta adibantur, 
einere missisque pumicibus oppletae insurgebant, ut, si longior sub 
teeto mora esset, exitus negaretur; sub dio levium exesorumque pu- 
micum Casus timebatnr; quidam cervicalia capitibus imposita linteis 
constringunt; id munimentum adversus decidentia fuit. 



2Ü Or .1 Irt. /, 256. 



13* 



Digilized by Google 




Annnles. 



KV. 



Iam hora diei prima et aduc dubius et quasi languidus dies ; 
rursus iam qnassatio tectis, certae ruinae metus, excessum oppidis. 
vehicula qnanqnam in planissimo oampo in contrarias partes agebantur 
ac ne lapidibus quidem fulta in eodem quiescebant. praeterea nmre 
in se resorberi et tremore quasi repelli videbatur; certe processerat * 
litus multaque animalia mare in siccis arenis destituebat. ab altern 
latere nubes atra et horrenda ignei spiritus, certis vibratisque dis- 
rnrsibus rupta, in lnngas flammarum tiguras dehiscebat; fulguribns 
illae similes et tnaiores erant. nee multo post illa nubes descendere 
in terras, operire maria coepit, quaecunque oppida, vicos cinxerat. iam 10 
cinis bis aduc tarnen rectus inruebat, fugientium tergis densa caligo 
inminebat, qnae torrentis modo infusa terrae, sequebatur in aperto 
fugientem. mox nox, qnalis in clausis loeis Inmine extincto. amlires 
nlulatus faeminarum, infantium quiritatus, clantores virorum ; alii pa- 
rentes, alii liberos, alii coniuges vocibus requirebant. vocibus nosei- >'• 
tabant hi suum casum, illi suorum miserabantnr. erant, qui metn 
mortis mortem praeearentur. multi ad deos manns tollere, plures nus- 
quarn iam deos ullos aeternamque illam et novissimam noctem mundo 
interpraetabantur. nec defuerunt, qui victis mentitisque terroribus 
vera pericula augerent. paululum reluxit. sed non dies; sed adven-20 
tantis ignis indicium videbatur et ignis quidem substitit, tenebrae 
rursus, rursus cinis multus et gravis. liunc identidem adsurgentes 
excutiebant, operti alioquin atque oblisi pondere. tandem illa caligo 
tenuata, quasi in fnmutn nebulamve diseessit. mox dies vere, sol 
etiam refulsit, luridus tarnen, qualis esse, cum deficit, solet. occurre- * 
baut trepidantibus aduc oculis mutata omnia altoque cinere tanipiam 
nive obducta; metus praevalebat. nam et tremor terrae perseverabat 
et plaerique lymphati terrificis vaticinationibus et sua et aliena mala 
lndificabantur. duae civitates conflagrarunt, Herculaneum et Pompe», 
sedente in theatro populo. tantus pulvis fuit, ut ab eo loco in Afri- » 
cam, Syriam, Aegyptum Rontamque penetraverit. totus aer inminens 
pulvere oppletus fuit, sol obscuratus obtenebratusque est. per multos 
dies metus erat maximus; nesciebant liomines, quidnam rei esset, quod 
factum erat, nec coniecturari pot erant; existimabant omnia everti, 
infima imis misceri, solem in terram fern. » 

Sequenti anno ignis a ten-a progrediens urbem Romam populatus 
est; subsecuta pestis gravissima. Iudaei irae et divinae vindictae 
tribuebant ; poenas violati templi ac civitatis a deo electae et eversae 
caesarem Titum atque Romanos dare interpraetabantur. 

7 fil)rati»i|ue fl 37 subeecuta c»t A 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. Ui. 



Iit7 



ln his tot adversis ac talibus imperator Titus non modo priuci- 
pis sollicitudinem, sed et parentis adfectum unicuin praestitit. nunc 
consolando per edicta, nunc opitulando, quatenus suppeteret facultas, 
medendae valetndini leniendisque morbis nullain divinam humanainqne 
s opem non adbibuit, inqnisito omniuni sacrificiorum remediurumque ge- 
nere. curatores restituendae Caiupaniae e consulariuni liuniero sorte 
duxit. bona oppressorum in Vesuvio, quorum haeredes non restabant, 
restitutioni adflictarum nrbiuin adtribuit. urbis iucendio absumptis 
operibus ac templis ornamenta suornm praetoriornni destinavit. prae- 
wposnit conplures ex eqnestri online, quo quaeque nmtnrius perageren- 
tnr. actum fuisset de genere humano. si talibus et tot malis saevus 
contigisset ac truculentus imperator. inter liaee morte praeventus, 
maiore hominum (uti scribunt) damno quam suo excessit, idibus Sep- 
tembris, post biennium et menses duos diesque viginti, quam suc- 
neesserat patri, altero et quadragesimo aetatis anno, quod ut palam 
factnm est, non secns ac in domestico luctu, moerentibus publice cuuc- 
tis, ubique fietus ubique lachrymae fuernnt. C. Plinius Secundus 
Veronensis, vir omniuni rerum studiosissimus, qui praeclara nionu 
uienta ingenii reliquit, licet occupatissimus esset officiis maximis et 
» amicicia principum, periit, dum superius montis miracnlum proprius, 
ut. eruditissimus, noscere concupivit, aetatis anno sexto et qnii>(]iia- 
gesimo. scripsit idem bellorum Gerinaniae viginti libros, quibus omnia, 
qnae cum Homanis bella unquam gessimus, conlegit, incboavit, cum 
in Germania militaret, sed hi libri non extant, perierunt incuria teilt- 
«IHirum. nec est, quod, si per fata liceret, legere malim. 

IMP TITVS CA ES VESPASIANVS AVG P M TR P VIIII 1 
XV. COS VII P P. 

IMP T CABS VESP AVG P M TR P COS VII |i AETER- 
MT AVG ü S C. 

* DOMITIAN US. 12. 

Cap. 10. Flavius Domitianus, t'ratri Tito et parenti dissimillimus, 
su|ter ingenii naturam inopia rapax, metu saevus. primus dominum 
et deum se adpellari iussit. extat de hoc epigramma Martialis, qui 



2>.t -lei Ramie in .-1 ferner : IMP T CAES DIVI VESP F AVG (ilazirUchen 
8C* PM TKPPPC08 VIII MKMORIAK DOMITILLAE SPQR. - IMP T 
CAE8 VESP AVG PM TU PPP COS VIII 11 S C. 

12 Flor. p. GO 24 /‘/in, ep. ///, 5. VI, IG; Vyl. Tae. Ami. I, 69. Hier, 
ehr. II, 165 Sch. ;( l Zum flyd. reryl. Suet. Dom. 33 Ca»». 440. Eutr. VII, 15. 
I’iet. 11. Üuct. 1H. Hier. ehr. 11, 161. 



Digitized by Google 




198 



Ammles. 



sicut et Quintilianus plurimuin Domitianum laudant ab eoqne amati 
sunt, tentavit in cbristianos urma, sed faeile coeptum repressit, re- 
stitntis, quos relegaverat. mathematicos et pliilosophos urbe pepnlit. 
bellum civile motuin a L. Antoniu, superioris Germaniae praeside, 
absens per Normaniuin Lappium eonfeeit mira fei ici täte, quum ipsa > 
dimicationis hora resolutus repente Rbenus transsituras ad Antonium 
Germanorum copias prohibuisset. Germani deinde transrhenani traus- 
danubianique foedus cum superioribus principibus ohservatum solvunt 
avaricia Domitiani, quod solitis stipeudiis defraudabautur, conmoti. 
transsitis Rheno et Danubio utraque ripa potiuntur, Galliam, Moesiam, 10 
Pannoniam, Vindeliciam, Rhetias, Noricum, provincias romanas, igne, 
ferro, praeda devastant, vicos incendunt, urbes diripiunt. Agrippa 
Pompeius, legatus Illvrici, Oppins Sabinus, consularis, Cornelius 
Fnscus, legatus, cui summam belli Domitianus conmiserat, cum legioni- 
bus caesi sunt; caput Sabini abscissum per populäres circumlatum. 15 
Domitianus Rhenuin Danubiumque navibus in modum pontis coutabu 
laverat, viribus romani imperii Germanos invaserat; verum a Ger- 
manis (ut ait Tacitus) tot exercitus oppressi ac deleti, tot militares 
viri cum cohortibus expugnati ac capti sunt, ut iam non de limite 
imperii et ripa, sed de liibernis legionum et possessione provinciarum jo 
dubitatum sit; damna damnis continuabantur; omnis annus funeribus 
et dadibns insigniebatur. uec iam de libertate Germani (addit Plinins) 
sed de Servitute Romanorum certabant; ac ne inducias quidem nisi 
aequis conditionibus inibaut legesque, ut acciperent, dabant; ingentibus 
damnis, inmensis muneribus (verba sunt Caecilii Pliuii) paciscebamur. w 
empta tandem pax est a Germanis, annua tributa constituta, uti se 
trans Rlienum Danubiumque continerent. nee sic quidem secnrus 0111- 
nino Domitianus, iners ipse alienisque virtutibus tune invidus, Traianum 
(qui post imperavit) virum et lielli et pacis artibus, ut quisquam illa 
aetate esse poterat, darissimum ut validissimum praesidium excivit » 
ex Hispaniis, Germaniis, quae in Galliis sunt, praefecit, ut Germani 
transrhenani virtute quoque Traiani et admiratione iusticiaque in 
foedere detinerentur. quibus licet tributa Domitianus coactus fuerit 

27 si st. sic A 33 Agrippiuensis Oolonia Sycauibros fbrmidabat inmiiicnu« 
am Rand'' in A 

1 Mart. V, 8. vgl. VI, 2. IX, 103. X, 72. Quint. Pr. IV. X, 1 3 Tertull. 

Ap. 31 Sunt. 10. Xus. ehr. II, 169. 161. 163 17 Iord. Ort. 13; vgl. 

Suet. 6 18 Tac. Agr. 41 22 Plin. Pan. 11 25 Pan. 12 26 Dia. 67. 68 

31 Plin. Pan. 14. 



Digitized by Google 




Laib. II, oap. 17. 



1 <)<) 

peudere, niliilomiiuis Germanicus dictus est. falsum ex Germania 
duxit Iriumpbum, emptis per coniuercia, quoruin habitus et crines in 
captivorum speciem fonnarentur. Dmnitianus ob crudelitatem, conscia 
uxure sua Domitia Longina, in cubicnto vulnerilms septeni contruci- 
s datus est qnarto decimo caleudas Octobris, anno aetatis qninto et 
quadrageaiiuo, imperii qninto decimo super mensem quintum. clypei 
et imagiues eius passim ubiqne per Romani in terrani sunt deiectae 
et a populo per iguominiam publice conculcatae. 

Regionibus et provineiis, quas nunc Boii possident, praesedit Sosius 
i» Seuecio vir consularis. Dion Chrysostomus, aurea praeditus lingua, 
rhetor et, pbilosophus, cum philosophi Roinae passim a Domitiano pro- 
scriberentur, ad Gotos Germanosque se trans Dauubium contulit exu 
lavitque apud Gennanos; orationem de laudibus comae composuit. 

IMP. CAESAR DOMITIAN VS AVG TR P COS VII. 

is NERVA. 13, 

Cap. 17. Cocceius Nerva oceiso Domitiano coepit imperare anno 
Christi, terrarum doniini deiqne renim, undecentesimo, imperavit anuum 
nimm, menses qnatuor. adoptavit Traianum (qui tum Gennaniae, quae 
est in Gallia belgica, praesidebat, annum aetatis secundum et quadra- 
•i'gesimuin gerebat), ipsum caesarem designavit; imperii insignia eidem 
in Coloniam Agrippinensem missa sunt. Domitiaui omnia acta rescissa, 
restitnti, quos relegarat. porro Nerva jieriit in liortis Sallustianis 
aetatis anno altero et septuagesimo. 

IMP NERVA CAES AVG P M TR P COS II P P SALVS 
» PVBLICA. 

IMP NERVA CAES AVG P M TR P COS II P P. CON- 
CORDIA EXERCITVVM. 

DI WS AVGVSTVS IMP NERVA CAES AVG S C. 

TR AI AN US. 14. 

* Cap. 18. M. Ulpius Traianus apud Agrippinensem Coloniam. 
Rheno conterminam et inferioris Germaniae (quae est in Gallia belgica) 

14 Ebendort. IMP CAES DOMITIANVS AVG P M COS XIIII CENS 
PKRPK FORTITVDO AVGVSTI SC 22 Salustiaiiis B 28 DI WS 
AVGVSTVS in />’ zur ftgd. Vmachrift yezoym 28 .4»» Baude in -4: IMP 
NFRVA CAES AVG PMTRPOT COS III P P - IMP NERVA CAESAR 
AVG DI WS AVGVSTVS SC. 

3 /Kr. Agr. 39 18 Canti. 440. Ekkeh. Eräug. chron. «nie., M. G. Scr. VI, 103 

l'J Blin. Ban. 9 20 Oio. 03 21 Eutr. VIII, 2. Virt. ep. 13. Hier. II, 163 

22 Eue. II, 162—63 23 Eue. 102. 163. Eutr. VIII, 1. Caev. 440. 



Digitized by Google 




Annalce. 



200 



caput imperator salutatus est. Gennanos magno labore a<l pacern in 
lexit.; ipsis munera et stipendia ex imperii maiestate largitus est. in 
utroque flumine, Rlieno et Dannbio, navigavit. de quo Claudiauns 
ita canit: 

Ante tubam nobis audax Germania servit; | Caedant, Druse, tui, s 
eaedant, Traiane, labores. | Vestra manus quicqnid dubio discriinine 
gessit, | Transcurrens egit Stilieo totidemque diebns Edomuit Rhenum. 
quot vos potuistis in annis, | Quem ferro, adloquiis, quem vos cum 
uiilite solus. 

Caeterum in Dacos (qui sint, saepius dictum) expeditionem para- w 
vit. Traianus indigne ferebat, annua bis dependi tributa. lapideum 
pontem, iugeus et vix credibile opus, iufra Savum amnem- in Histrq 
facinnduiu curavit ; viginti pilae ex quadrato et secto lapide constructae, 
fornicibusque coniunctae. totum opus sustinebaut, quarum altitudo praeter 
fundamenta erat centum et quinquaginta pedum, latitudo pedes sexa- u 
ginta patebat; distabant inter se centum et septuaginta pedes eratque 
longitudo pontis pedum tria millia et pedes quadringeuti. rex Dacorum 
Decebalus. dux autem Susagns in Jloesia Callidromum, servum Laberii 
Maximi, coeperant munerique Parthorum regi Pacoro miserant. primum 
ad foedus a Traiano cum caeteris Germanis Daci inlecti fuerant, -•» 
verum deinde viribus Parthorum freti, pacem exuunt, foedus rumpuut. 
Traianus cum copiis Danubium transsit; ubi dum incautius agit, pene 
confossus est abs sieariis a Decebalo inmissis. Buri, gentes Boiorum. 
fungum Romanis literis inscriptum misere Traiano hortatique sunt et 
montiere, ut domum ipse reverteretur. Traianus intrepidus bellum *> 
continuavit, cum Dacis conflixit, hostem fudit; totam Daciam Irans 
Danubium in barbarico solo (quae in eireuitu habuit decies centeua 
millia passuum) subegit atque in proviuciae formam redegit, colonias 
deduxit. Segethusa regia ^quae nunc Corona nuncupatur) vi capta est. 
Decebalus rex sibi mortem conscivit. ea nunc regio Teutonas habet, ■» 
Sivenburgenses nominamus. ibi apud Albam Iuliam hic nummus in- 
ventus est hoc anno mihique donatus a Ioanne Vangione Pranco, viro 
admodum erudito et medico earunt gentium, cum ad me Abusiuam, 
uatale solum, iietens, diverteret: 

IMP M IVL PHILIPPVS PROVINCIA DACIA. 

8 quod B 

2 l’liu. Pan. 12 ,'i Cln u ft. de l. Stil. I, 1U2 find. 11 6’««*. Dion. 66 

17 rb. Iti 19 PI in. rp. X, 16 21 Zum ll'jd. vnyl. Dion. 06 80 Dion.a.a. 0 

Buir. VUI, 2. Plol. 207. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 18. 



201 

Pom» Traianns Romani reversns de I)aeis triumpliavit. inde 
arma ad orientem trans Euphratem vertit. in Armenia cej>it Satalam 
Elegiamque urbes. deinde Babyloniern, Xisibiin, Ecbatana, Seleueiam, 
Arbelam occupat nbi Alexander Magnus rum Dareo rege Persarum 
5 pugnam conseruit. inde in mari Rubro Traianns navigavit, usque ad 
Intliae lines ditionem ronianam propagavit. inter liaee senatus ille 
romanus, cuius authoritas plurimum sub Traiano valuit, leges, qnas 
ante adversus nos ut contumelia deorum insignes tulerat, exerceri 
senatusconsulto iussit. christiani idcirco vnlgi et iudieum impietate 
locaptati quasi deorum inraortalinm, reipublicae bestes, lesae religionis 
romanae erimine condemnati sunt, conplures oeeisi, omnis ordo, aetas, 
sexus per vicos. agros vario supplicinrum geliere adflicti. inter quos 
Simeon pontifex Hierosolytnorum, filius Cleopae (qui frater fuerat lo- 
sephi mariti deiparae Virginia) natus amios centum et viginti cruci 
uadfixus est. itidem Ignatius Antioehiae episcopus Romain missus ad 
bestias condemnatur. C’aecilius Plinius Novocomensis, qui tum pro- 
consui Bithyniae erat, conmotus multitudine pereuntium, nitro certa- 
timqne ad mortem procnrrentium, solliritius mysteria religionis nostrae 
admolis etiam quaestionibus inqnisivit, deinde Traianum consuluit, 
» eidem ai>erit, nihil aliud se de christianis invenisse, quam solitos stato 
die ante lucem convenire, rannen Christo sicuti deo dicere invicem 
ipsosque sacramento non in scelus aliquod obstringi, sed ne fiirta, ne 
latrocinia. ne adulteria conmittant aut ne tidem fallant neve depositum 
adpellati deuegent; quibus perartis morein disredendi esse rursusque 
ü coeundi ad capiendum cibum, promiscuum tarnen atque inncnrium. re 
scripsit Traianus. conquirendos non esse christianos. ita quadam ex 
parte fnistratns est leges superiores contra nos latas. 

Sub idem tempus terra tremuit, niultae urbes eversae sunt. An- 
tiiK'liia pene deleta est hoc malo. ludaei tum qnoque (gens olim dei 
» domestica. nunc opinione sua calamitosior) arma corripiunt per orbem 
romanuin (obierat eniin Agrippa ultimns rex eorum), Romanis rebel- 
lant. Messiam suura (quem aduc populns infelicissimus expectat) adfore 
credebant. nonnihil et spei in christianis conlocabant, qui ut cultores 

1 I’orro fehlt in A 2 coci>it .1 

1 Eu«. IT, 162. 163 ti Dion. 66. 26. 29. Eutr. VIII. 3 y Irrt . Aji. 32 
lli Ekkeh. 104 26 Plin. ep. X, 96, 97. Tertull. Ap. 11. Etui. Chr. 162. H. E. 

UT, 33. Ekkeh. 103 27 Irrt. Ap. 32 20 En«. Chr. 11. 164. 165. Dion 66 

20 Dir foUjnulr Schildenwf / dn t .ludrnauf «fände« brruht hauptsächlich auf Citssiu« 
Dinn 66. Zur Ertjtinzuntj dienen En«. H. E. IV, 2. Clir. 11, 161. 165. Oro«. 
VII, 12. 



Digitized by Google 




202 



Annales. 



unins «lei tum a Romanis variis adficiebantur poenis. in Libya eirca 
Cyrenen (lucil)us Andrea et Luea cultores tleonun ro mutlos graecos- 
que sine discrimine subito invadunt, statiin trucidant nec eaede con- 
tenti, humanis caniibus vesri coeperunt. bonun intestinis stillante 
adnc sanguine einet i pellibusque velati. mnltos per medium nsque ad j 
verticem dissecant, plures bestiis dilaitiandos obiieiunt. alios inter se 
digladiari eogunt. durenta et ainplina ibi hominum uiillia eo furore 
armis iudaeorum perempta sunt, ingens item ab eis caedes in Ae- 
gypto patrata; in Alexandria ipsi cultores numinum Iudaeos supera- 
runt. nec uiinore clade Cyprii adtlicti sunt; cultoribus euim deoruin i« 
occisis,- Salaminam urbein Iudaei solo aequarunt: duce Artbemione 
conspirarant. circiter durenta et quadraginta uiillia hoininum ibi a 
ludaeis trucidatu sunt, quauiobreiu lex lata est, qua iusulam vel vi 
tempestatis vel errore eontingere postliac ludaeo capitale foret. sed 
non inulta tanta strages niausit. Traianus Luciuui t^uietum cum 15 
exerritu aliisque ducibus contra Iudaeos mittit. ipsos Mesopotamia 
exturbavit Quietus, deinde per Universum orbem terrarnm eos, qni 
conseii caedis fuerant, profligavit. infinita tum Iudaeorum uiillia oc- 
risa deletaque esse referuut et Eusebius et Hieronymus; idem scri- 
buut divum loannem evangelistam sub Traiano deressisse. ut Doro- j« 
theus tarnen martyr et pontifex Tyri narrat, divus Ioannes sub Traiano 
exulavit in Pathmo insula ibiiiue evangelium scripsit et Kpliesi edi- 
dit per Gaiuni liospitein et ministrum sttuui, cuius et divus Paulus 
meuiinit in epistolu, quam ad Romanos scripsit. post mortem Traiani 
divus loauues ex Pathmo insula rediit Ephesum ibique se ittssu dei « 
sepelivit. vixit annos centum et viginti. sunt tanieu, qui dicunt 
ipsuin non sub Traiano, sed Domitiano exulasse in Pathmo. quod 
ailolescens et inberbis pingitur, pictoruui sunt solita meudacia, qui- 
bus licet. (|uicquid velint, cum non minor Christo aetate fuerit. Ter- 
tullianus refert, quod Ioannes missus a Nennte in ferventis olei dolium 
purior et vegetior exiverit. 

Traianus apud Selinuntem Üiliciae urbeni, quae deinde Traiana- 
polis dicta est, obiit mortem, cum imperasset annos undeviginti, men- 
ses sex. dies qiiiudecim. vixit annos 62, menses 9, dies 4. quaecun- 

2 Cyrenem H 10 Am Hände in .1 : l.upum roiuniiuiu duivui |irimum vi 
«vre in Aegypto 28 imberbis A 

l«j Eus. Chr. II. Vit. Vi.). IG - Viii 24 Hont. IG. ~'i 20 Eint. H. E. III. 

I. Gl ii. n. Eun . (Hier.) II, IGO. 1GI. Elckeh. /onf. In‘cr. temp. 47 30 Tirt. 
de praeter. luter. GG 34 Catn. Ilion. GS. Eufr. 1 III, ö. Hier. Chr. II, IG5. C«n». 
Chr. 440. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 19. 



203 



que ab egregiis expectautnr prinripibus. sanctitas domi, in annis 
fortitndo, in Traiauo liiere, optimi cognomen ob virtntes ei iuditum 
fuit eiusque bonitas deinde caeteris imperatoribus solemnibus adcla 
mationibus optata est. senatus populnsque mm alias ita designato 
5 caesari Romae adpraecabantnr : sis felicior Angusto, melior Traiauo. 
primus exteruoruui romanarum rerum potitus est, nec enim ex Jlalia, 
sed Hispania oriandus fuit. cnius etiain regem Carohun, nepoteai 
imperatoris Maxiiniliani caesarein, Germania liisee diebas designavit, 
quem Christus, terraruro dominus deasque rerum, amet et meliorem 
»Traiauo reddat, ut labantem rempublicam christiauam tandem talciat, 
Traiaui tempore procuravit provincias, qua» tenemus, C. L. Restitutas , 
Restitntorum monumentnm adac apud uos extat; supra in Angusto, 
si libet, leges. 

Inscriptiones mimisiuaton, quas in Boiaria inveni: IMP CAES 
ts NERVA TRAIAN AVG GERM PONT MAX TR P COS II. \ IMP 
CAES NERVA TRAIAN AVG GERM P M TR P COSIIII PP S 
C. | IMP TRAIANO AVG GER DAC PMTRP OOS V PPSPQR 
OPTIMO PRINCIPI. IMP CAES NERV AE TRAIANO AVG GER 
DAC P M TR P COS VI PPS P 0 R OPTIMO PRINCIPI S C. , 
»IMP CAES NERVA Tl’AlAN AVG GERM P M TR POTSC. | 
IMP CAES TRAIAN VS PM TRP COS III. 

HADRIANCS. 15. 

Cap. lib Aelius Hadrianus adoptatus a Traiauo, versa, oratione, 
prusa, utraqne lingaa doetissimus, Graecorum stadiis niinis deditas, 
a&deo at Graeculus cognominatus s'it et a Plinio dictum de eo extet, 
hominenme romanuni tarn graece loqui ; in omnibus artibus peri- 
tissimtts, nihil eoram ignoravit, quae et in pace et in bello sive ad 
prindpem sive ad privatum spectent. inerediliilis memoriae. nomina- 
tim quosque salutavit, adeo ut uomenclatores corrigeret. ottieia mili- 
»taria, munia anlica et palatina munera post Augustum ad certam 
fonnam redegit, quae ad Constautinum et Theodosium imperatores et 
declinationem romani imperii paudssimis mutatis observata est. libera- 



3 solentiibns A 21 COS 1III B — ln A am Hamb ferner: TMP CAES 
NERVA TRAIAN AVG GERM PM TR POT COS III PP 8CSPQR 
31 et vor Theodos. fehlt in B 

2 Kkkeh. 103 3 Plin. Ban. 2. SS. Ilion. 6H 5 Vergl. S. 163, Z. 31 

7 Dion. 6H 8 Karin 1. Kainencald erfolgte am 2S. Juni 1511) II Hin. 111, 0 

13 ». oben S. 162, Z. 6 24 II. A. 15 25 H. .4. 1. Virt. ep. Plin. cp. IV, 3 

28 Cat». Dion. 63 29 11. A. 20. Viel. ep. 32 Viel. ep. 



Digitized by Google 




204 



Annaloe. 



lissimus in omnes fuit; non passus est quicquam a se j*eti, pro neces- 
sitate cuiusque ultro omnia fecit. aequo animo ferebat etiani ab hn- 
milliino quoque se admoneri et corrigi. talis sit imperator (dicere 
solebat) erga quemque, quälen), si ipse privates esset, erga se impera- 
torem esse vellet. transennteni mulier quaedam orabat, nt se audiret, * 
et cum ille respondisset : ocium mihi non est, illa deinde clamans ait: 
uoli eigo imperare; tum conversus eam audivit. sae|>e iactavit, se 
ita rempublicnm gesturum. ut sciret rein populi, non suam propriam 
esse, vulgus imperitum, abusi simplicitate et clementia novi principis 
(absque praecepto, teste etiam divo Hieronymo et Eusebio) impera- 10 
toris sangninariis adclamationibus nostros ad poenam deposcere seni- 
per consueveruut, ut seilieet a pietate princeps auspicaretnr imperium 
propieiosque deos haberet. qui placati Christ ianorum, liostinm suorum, 
sanguine suceessus prosperos caesari darent et adversa a republica 
in caput impiorum averterent. ]ilurimi tum, qui christianos oderant, is 
in nos saevire coeperunt. Quadratus pontifex Atheniensium, lega- 
torum Christi auditor, et Aristides, Atheniensis pliilosophus eloquen- 
tissimus. libros, in quibus tutati sunt religionem nostram, praesenti 
Hadriauo legendos exhibuemnt et tantae admirationi omnibus fnerunt. 
ut persecutionem gravissimam illorum excellentia sedarent ingenia. jo 
Serenus quoque Granius, legatus Galliae belgicae, vir adprime nobilis, 
ad Hadrianum literas mittit. iniquissimum esse, dictitans, clamoribus 
iusauis vilis plebeculae liominum innocentium sanguinem concedi et 
sine ullo crimine nominis tantnm et sectae reos fieri. bis omnibus 
ronmotus Hadrianus Minutio Fuiulano, proconsuli Asiae, reseripsit, 
sine obiectn criminum christianos condemnandos non esse. 

Cogitavit et Christum inter deos recipere et tenipla sine simula- 
cris in omnibus civitatibus, quae Christo dicarentur, exstnii iussit; 
quae idcirco, quod nuniina non habebant, Hadriani longo tempore us- 
que ad Constantinuui dicta sunt, sed Hadrianus a proposito deterri- 
tus est per sacritinilos et philosophos, qui in fatis esse dicebant: si 
hoc filteret, deorum religionem cum romani imperii maiestate interi- 
tnrani et omnes christianos fnturos, caetera templa deserenda. 

Hierosolyma pridem eversa rursus habitari iussit atque urbem 



28 extnii -4 150 ad fehlt in B 

2 Dum. Gif 5 Ekkch. 103 (von Traian ) 7 Dion. G y H.A.S 1] Eus. 

Chr. II, ZOG. 1G7 26 Kuh. Chv. //. JGG ; 1G7. //. E. IV, 3. S. 0. Hier. Cat. 

(I t 125h Ep. 70. (hon. VII. 13. Prusp. Tir. Chr. in Gracv. Thea. XI. 291. Ekkch. 
Das Schreiben Hadrians bei lustin. Apol. /, GS 33 H. ^4. Alex. Sev. 13. 



Digitized by Google 




Lib. II, e:i|). 19. 



205 



Aeliam Capitolinam sive, uti apml Ptolomaenni lego, Capitoliam ad- 
pellavit. Iovi item ex ad verso templi aedem excitavit. in aditu quon 
dam templi statuam suam eqnestrem dedicavit. in loco resurrectionis 
Christi, servatoris nostri, simulacrum Jovis, in crucis vivifieae rupe 
'statua Veneris mannorea a cultoribus deorum posita; et ubi Christus 
terrarnm deus natns est, cultus Adonidis, amasii Veneris, institutus 
est. arbitrabantur authores persecutionis ita tolli posse (idem resitr- 
tectionis et imnortalitatis, si loca xacrosancta christianis numinuni 
cultu polluissent. hoe ita mansit per annos circiter centum et octo- 

wginta usque ad imperium Constantini. porro bellum hinc grave et 
dintinum natuni est. magno enim dolore adficiebantur Judaei atqne 
indignabantur, peregrinos secum in civitate habitare, et illud qnoque • 
gravius ferebant, externa sacra fieri. quievere tarnen ab armis et 
eaedibus, Hadriamim veriti, qui per ea tempora in vicinis loeis eon- 

r< stiterat. nihilo tarnen secius clamculum conventus agebant. conmeatns, 
arma praeparabant, quibus uti possent, quoties belli necessitas pos- 
ceret. posteaquam vero longius aberat Hadrianns, in arma vertnntur; 
quamquam aperta aeie cum Romanis congredi ausi non fuerint, tarnen 
de cavernis et cuniculis moenibusque quasi latrocinia agitabant ; quoties 
violabantur, per occultos ineatus subterraneos, quos ante ad hunc ca- 
sum fecerant, elabebantur. impetus eorum primo Romani contemp- 
serunt. defuerat hactenus Judaeis dnx. deinde quidam nomine Bar 
cozabas, id est, filius mendacii, Messiant se divinitus inissum menti- 
tnr. stipulam succensam in ore anhelitu ventilabat, ut flammas evomere 

* putaretnr. liuic Haquiva, Uebraeorum vates, adhaesit eumque in- 
mutato nomine nuncupavit Barcoeaban, hoc est filium stellae, de qua 
Bileam apud Mosen Balaco regi praedixit. daruh, inquit, cocabmi 
Jaacob; id valet: orietur stella ex Iacob. universa tunt provincia 
tumultnari coepit et qui ubique gentium erant, conspiravere Iudaei. 

* universus orbis terrarum ex motu Iudaeorum concussus est. multa 
mala partim clatn, partim aperte in Romanos edebant Iudaei. animos 
quoque christianorum Cocabas ille tentavit hortatusque est ad socie- 
tatem belli, ut consilio armisque communibus parique Studio cognatam 
religionem et unins veri snmmique dei cultum ad versus Romanos, , 

2 Dion. 69 3 Hör. in Matth. 24; in Es. 2 10 Hier. ep. 56, H 17 Der 

folf/rtitlen Darstellung den Judenaufstandes liegt hauptsächlich Cassins Dion. 69 zu 
Grunde. Itaneben Kind benutzt Eu«. H. E. IV, 2. 6. 6 . Chr. 166. ICH. Hier. dir. 
167. 169. fatal. (I, 125). Or. VII, 15 23 Berns. 2H9 2ö Hier. ade. Buffin. 

(Hl, 111 A) 27 Xum. 24, 17. 



Digitized by Google 




20G 



Annalea. 



falsorum nuniinuin cultores, adsererent. quod cum christiani recnsareut. 
variis ipsos cruciatibua enecant. 

Hadrianus ulii intellexit, quam grave et periculosum bellum 
ejiortum foret, praeripuus Romanorum duees adversum Indaeos misit, 
Attinium Ruft'um, Martium Tnrbonem et alios. quorum primus Inlius 
Severus in Iudaeam ex Britania vocatus. liic minime atisus est 
praelium conmittere ; multitniline impar erat et bi de salute despe- 
raverant. divisis igitur coj»iis cai'ptimque adortus est, ut, qnosque 
poterat, compraehendens pro multitudine militum atque tribunorum. tum 
ab alimentis et conmeatu interclusos tardius quidem, sed minore cum 10 
pericnln penitus oppressit. decem enim annos cum ipsis bellatum est; 
pauci admodum evasere atque a caede superstites fuerunt. arces 
eorum quinqmigiutu celebenimae dirutae sunt, vici ad nongentos 
et octoginta quinque (qui sane frequentes et nominatissimi erant) 
direpti et mox igne consumpti sunt, viri in praeliis bellicosissimi ad r. 
quinquaginta millia et tercenta caesi sunt, fame, igni, morbis ingens 
multitudo absumpta; fere omnis ludaea desolata est. Barcocabas ab 
Hadriano occisus est. ultima baec Iudaeorum strages atque ruina. 
huc usque, sicuti est apud Philonem, reges babuerant post excidium 
Hierosolymorum Agrippam atque Agrippinum. omnis tum dignitas s> 
penitus ablata, per orbem terrarum reliquiae divenditae sunt, lege 
cautum est, ne postbac perpetuo vel advenarum iure terram pa triam 
(ne vestigio quidem) salutare ludaeo liceret, nedum Aeliam intrandi 
ius esset, quanta deliquerint fiducia legis mortnae et patrum inflati. 
probat exitus hodiernus ipsorum; dispersi, palabundi, et caeli et soli a-> 
sui extorres vagantur per orbem, sine lare, sine, homine, sine deo, 
rege. Reginoburgium , capnt Boiorum, se ante natum Christum 
habitasse credi postulant, tarnen hoc anno expulsi exactique. aedes 
eorum dirutae soloiiue ae(iuatae sunt; ibi deiparae virgini victrici 
teuiplnm constrnitur irequensque coit. sturnatim populus. *> 

Fuit Hadrianus omnium curiositatum explorator; quaecunqne 
legit aut audivit, experiri conatus est. omnis provineias adivit, per 
omnes urbes imperii peregrinatns est; amator pacis, null um movit 

2 enecavit .1 IS .1 nt Ratulr. in .1: Bnrchobaa Bethcr&e vicino oppidi 
llieroaolym. ubaeaai (nie) 23 Am Ramie in A: vel ab edito loco rcapiciat 
30 Am Ramie in A: Irenacua — Simon Mcnunder Satuminua Baailidefl Carpo- 
cratea /Kim. H. JE. IV, 7]. 

2 luet. Aji. 1, 31. Prosp. Tir. a. a. O. 19 Berns. 238 27 Tertidl. Ap. 113 

30 'h. p. 32 32 11. A. 17 33 eh. 23. Ilion. (Ut. 



Digitized by Google 




Lib. IT, eap. 19. 



207 



bellum, omnis nervös intendit ad pacem per orbem terrarum reti- 
nendam. in Germuniam transsiit, pacis magis quam belli cupidus. in 
Danubio Rhenoque navivagit. adeo tarnen militiae diligens fnit, adeo 
milites exereuit, ut equites eius armati Danubium transnataverint et 
shostes obstnpefecerint. qnerentibus Gernmnis de inminntis stipendiis 
engnita causa foedus conposuit ab ipsisque pacem redemit; munera 
haud mediocria ipsis distribuit. Germani receptis pecuniis nihil nnva- 
rum rerum moliti sunt. Vindelicortun tum duces fuerunt Aelitis Verus, 
L. Aurelius Anilins, Tiberias et Italiens vir eonsularis. vixit Hadrianns 
wannos 72, menses 5, dies 17; imperavit annos 21, menses 11. 

HEL HADRIAN VS S C 

HADRIANVS AVG 008 III PP SA OYS AVG. 

HADRIANVS AVG COS III PP REST1TVTORI GALLIAE. 

HADRIANVS AVG COS III PP ROMA FELIX. 
b HADRIANVS AVG COS III PP MONETA AVG. 

HADRIANVS PF AVG COS III PROVIDENTIA AVG SC. 

IMP TRAIANVS HADRIANVS AVG PM TR P COS AE 
TEKNITAS AVGVSTI SC. 

DIVA SABINA AVGVSTA HADRIANI AVG CONIVX. 

® ANTONTNITS PIVS. IG. 

Cap. 20. Titus Aelius Arrianus Antoninus Pius, quem Hadrianns 
adoptavit, natura omnium principum clementissimus fuit et placidis- 
simi ingenii, unde merito cognomen Pii a virtutilms sortitus est, pacis 
amator nec gloriae cupidus. dicere solebat, malle se uuum civem 
»servare quam mille liostes occidere. eloquentiae singularis, rhetoribus, 
philosophis per omnes provincias salaria et honores deerevit ; formaque 
conspicuus fuit; largus sui. alieni abstinens. nullam provinciam adiit, 
quod gravis esset principis etiam parci comitatus provincialibns; in 



19 Am Rande in A ferner: II A Oll [AN VS AVGVSTVS COS III PP IV- 
STITIA AVG SC - IMP CAESAR TRAIANVS HADRIANVS AVG PONT 
MAXIMVS TR POT COS III IMP CAESAR TllAIAN HADRIANVS 
AVG TR P COS HI VIRT AVG SC SABINA AVGVSTA HADRIANI 
AVG VKNKRI GEN ETUI CI SC IMP CAESAR TRAIANVS HADRI- 
ANVS AVG PONT MAX TR POT COS DES III SC ANNONA AVG - 
IMP CAESAR TRAIANVS HADRIANVS AVG PONT MAX TH POT COS 
II SC ANNONA AVG HADRIANVS AVGVSTVS HIEARTTAS PU SC 
COS III - IMP CAESAR TRAIANVS HADRIANVS AVG: TR POT 
COS SC 20 Antonius B 

1 Zum fl yd. riß. Dion. 69 u. H. A. fl. in. 6 . 25 22 Zum flyil. rgl. H. A. 

Hudr. u. Aut. 1 *. 



< 



Digitized by Google 




208 



Annnles. 



urbe resedit, ut medius undique nuncios citius acciperet. nulii eorum, 
quos Hadrianus provexit, successorem dedit. nihil sordidius, imo 
«•.rudelin» esse dictitabat, quam si hi republicam arroderent, qui nihil 
in eam suo labore conferrent. qunnta in eo aequitas fuerit, nationes 
externe declarant; quae (ut etiam nostrate» referunt) positis annis ■ 
ipsum ut patrem, ut numen aliquod terris de eaelo deiuissum venerat i 
sunt causasque suas et controversias eius arbitrio permisernnt. Nuniae 
l’ompilio in omnibus eomparatus fuit. tautae authoritati» apud omnes 
gentes, ut per tres et viginti anno» prQ£sus sine sanguine civili et 
bostili (quod neinini prineipum contigit) iinperaverit. Daeos et caeteros io 
Gennanos in inicio post Hadriani mortem invadere romanos fine» 
meditantes faeile virtutibus ad paceni et foedus inlexit. erat hisce 
temporibus Avidius Cassiu» legatus provinciarum, qua» nos iam teile- 
miis. tri» milla Transdannbianornm Danubii ripis bostili animo con- 
»ederant, quos negligentius agentes auxiliaria manu» authoribus is 
centurionibus eireumvenit atque trueidavit et ingenti praeda iul Cas- 
sium rediit. sperabant centuriones praemium , quod perparva mann 
tantum hostium segnius agentibu» tribuni» et ignorantibu» delevissent 
Oassins rapi illos ac in crucem inssit tolli servilique supplicio adfici, 
eausans, evenire potuisse, ut iusidiae essent et ita reverentia maie- a> 
stasque imperii periisset. cum ingens in exercitu seditio orta esset, 
prosiluit nudus, solo carapestri teetus, et ait, : percutite me, si audetis, 
et eorrnptae disciplinae facinus addite. tune conqniescentibus se*li- 
tiosis meruit metui, quia non timuit. terroreque buins facti perculsi 
Transrhenani centum annorum foedus ab Antonino absente petierunt. 

Iustinns philorophus, christianae pietati» mystes, Antonino, filiis 
eins senatuique romano libruin scriptum contra deos pro religione 
nostra obtulit Konme atque insidiis Crescentis, cynici pliilosophi, accu- 
satn» pro Christo sanguinem suum fudit. caeterum Antoninus ubi 
M. Antoninnm genernm suum adoptavit, febre decessit, aetatis anno ai 
altero et septuagesiino. in numerum deorum, 11t omnes imperatores, 
qui bene guberuarunt, relatus est a senatu romano. Koma enim alios 
deos recepit, caesares dedit. fuit eidem ara in provincia, quam habi- 
tamus, dicata; extat inscriptio, quam supra in Augusto olfendes. 
ritum huiusmodi conseerandi imperatores explicare necessest. vita ~< 

35 neccsscst sic A u. B 

7 Eutr. VIII. 8. Dion. 70, Viel. ep. 25 H. .4. Avid. Cos». 4 29 Ekkeh. 105. 
Kux. II. E. I V, 11, 10. Chr. II, 170. Cuss. 441 34 s. oben S. 149, 0 35 Dir 

folgende Schilderung der Feierlichkeiten hei Bestattung einen rinn. Kaisers ( — cole- 
batur) int wörtlich aus Herndian (IV, 2) entnommen. 



Digitized by Google 




Lib. IT, cap. 20. 



201 ) 

defuncto imperatore erat tota urbe Uomana quasi luctus quidam festae 
oelebritati promiscuus. corpus quidem sumptuoso liniere more caete- 
rorum hominum sepeliebatur. ceream deinde imaginem moituo quam 
similliuiam fiugendam curabant eamque in regiae vestibulo proponebant 
■> supra eburneum lectum maximum atque sublimem, vestibus inslratum 
aureis, et inutgo illa ad aegroti speeiem pallida recumbebat. circum 
lectum utriiiique magnuin partem diei sedebaut, a leva quidem senatus 
oiunis atratus, a dextra vero matronae, quas virorum aut parentnm 
dignitas honestabat, quae sine omni mundo muliebri lugentium spe- 
»dem prae se t'erebant; nulla aurum gestabat, nulla monilihus ornata 
ramspiciebatur, omnes vestibus albis exilibus indutae erant. haec ita 
per septem dies eontinuos fiebant. inedici quotidie ad lectum accede- 
bant inspectumque velut aegrum deterius se habere snbinde pronuncia- 
bant. deinde ubi iam visus obiisse mortem, lectum humeris adtolle- 
is bant equestris senatoriique ordinis nobilissimi ac lectissimi iuvenes 
perque viam sacram in vetus forum deferebant, ubi magistratus Ro- 
manornm deponere imperium solebant. utrimque autem gradus quidam 
erant ad scalarum similitudinem extmcti, in quibus altera ex parte 
puerorum chorus erat e nobilissimis atque patriciis, altera faeminarum 
» inlustrium liymnos in defunctum carminaque canentium numeris lamen- 
tabilibus, quibus peractis t.ollebant iterum lectum atque extra urbem 
in canipum Martium deferebant. ubi, qua latissime campus patet, 
suggestus quidam ex ingentibus lignis specie quadrata extrnctus erat 
in formam tabernacnli ; quod interius totum aridis fomentis oppletum, 
s extra intextis auro stragulis atque eboreis signis variisque picturis 
exornatum erat, infra vero alterum minus positum, forma et ornatu 
persimile erat, tercium item et quartum semper superiore contractius 
ac deinceps alia douec ad extremum, quod est omnium brevissimum, 
perveniatur. lecto igitur in secundnm tabernacnlura sublato, aromata 
a atqne suffimenta omnis generis, fructns, herbas, succos omnis odoratos 
conquirebant atque omnis acervatim etfundebant; certatim quisque hoc 
munere perfungebatur. ubi ingens acervus aromatum adgestus erat ac 
locus omnis expletus, tum circa aedificium illud equitabant universi 
equestris ordinis certa quadam lege recursu et motu in orbem decnr- 
k rentibtis. currus item circum agebnntur insessi purimratis rectoribus, 
qui personas ferrent dncnm omnium romanornm principumque inln- 
striuin. quae ubi celebrata erant, facem capiebat imperii successor 
eamque tabernacnlo admovebat. tum caeteri omnis undique ignem 

3 morti B 24 Am Rande in .1 ut numismata ostendunt 27 superiore 
«. d figd. ae — perveniatur in A durchtrieben. 

AvEXTiiom U. 14 



Digitized by Google 




210 



Annalee. 



subiiciebant cunctaque illico fomitibus illis aridis odoramentisque re- 
ferta igni valido corripiebantur. mox ab extremo minimoqne taber- 
naculo tanquam e fastigio quodam simul cum snbiecto igni aqnila 
dimittebatur, quae in caelum credebatur ipsam principis animam de- 
ferre, ac iam ex illo uua cuin caeteris numinibus imperator colebatur. » 
patres ne consnltos tarn dementes fiiisse, ut divinitatem, quam mor- 
tiiles stultissimi nnn possidebant, sese tribuere alii posse opinarentur. 
et tarn stolidos extitisse, qui istis ineptissimis ludibriis eaelnm aperiri 
crederent, satis mirari non vacat. 

N Ultimi apud nos passim ab agricolis, ubi vestigia antiqnoruni n> 
oppidorum visuntur, effodi solent, in quibus huiusmndi aedificinm et 
iude aquila volans conspicitur cum bac inscriptione : Dl WS AVG. 

Item: DIWS M ANTON IN VS PIVS CON8ECRATIO. 

ANTONINVS AVG PIVS P P TR P II MVNIFICENTIA 
AVG COS 1111 S C. 

IMP ANTONINVS PIVS AVG FIDES MILITVM 

ANTONINVS PIVS FEL AVG CONCORDIA MILITVM 

ANTONINVS AVG P P TRIBVNKTVS H. 

ANTONINVS AVG PIVS F TR P COS S C. 

IMP ANTONINVS PIVS AVG TR POT XVI. 

ANTONINVS PIVS TR P P M COS XIX S C. 

ANTONINVS AVG PIVS TR P COS III. 

AVRELIVS CAESAR TR P COS S C. 

AVRELIVS CAESAR ANTON INI AVG PII FIL TR PO 
COS II S C. 

M. ANTONIXUS. 17. 

Cap. 21. M. Aurelius Antoninus Pius, ante Aunius Verus dictus, 
sapientissimus gravissimusque principum , omni virtutnm geilere se 
exercuit, literarum Studio nemini Graecornm Romanorumque secundus, 

S apcrire B 13 Item fehlt in B 25 Am Rande in .4 ferner-. ANTONI- 
NVS AVG PIVS TR P COS III FELIt'I VENERI SC - ANTONINVS 
PIVS AVG GERM PMTRPXX COS 1III PP- PIVVS ANTONINVS 
CON8ERRATIO SC - ANTONINVS AVG PIVS PP TR P COS III IM- 
PERATOR SC - ANTONINVS AVG PIVS TR POT SC - ANTONINVS 
AVGVSTVS PP TR P COS III GENIVS POP ROMANI SC - IMPCAES 
ANTON AVG PIVS SC - M AVRELIVS CAES PRINCIPI IVVENTVTIS 
— Imp Caes M Aurelin« Antoninus Aug Anuenicus P M trib pot XV cos III, 
l'niverais simul plaebibus Asiac 27 autea <t 

27 Zmu fl yd. rergl. //. A. M. Anl « F» 28 Hier. Chr. 173 29 Hrrtnl. 

I. 2 , -I. 



Digitized by Google 




Lib. EI, cap. 21. 



211 



quamobrem philosophns et cognominatus est et fuit. praeceptor eins 
in grammaticis, Eutycliins Proeulns Siccensis, extat in bibliotliecis 
Boiariae. non longe a patria niea. admodum Clemens atque civilis 
erga omnes fuit. adeuntium cuivis dextram placide dabat. tranquilli- 
s tati snminae successerat (quo manifesta fiunt rerum humanarnm Volu- 
mina) saevissimu tempestas, cni divinitus Marci prudentia Constantia 
que obiecta est. nisi liisce virtutibus praeditns rector contigisset, de 
mmano imperio actum fnisset; adeo terrae motus, inundationes aqna- 
mm, lues gravissima genus humanum orbemqne romanum adflixerunt. 
10 locustae iufestae agris depastae sunt prata et arva; fame inde labo- 
ratnm est; crebra quoque bella, ferocissimi bestes emicuere. 

Vologesus rex Parthorum fugato Atidio Corneliano, qui Syriam 
tum administrabat, romanas invasit proviucias, interfecto legato, caesis 
legionibus, Svris defectionem meditantibus, orientem vastavit. imperator 
is L. Aurelius Antoninus Verus (ante L. Commodus dictns), frater et tilius 
adoptivus Marci, contra Parthos arnta movit; ipse Antiochiae volup- 
tati deditus erat, duces eins Statins Priscus, Avidius Cassius, Martins 
Verus confecerunt bellum Parthicum, provinciis romanis non solum 
Parthos expulerunt, sed et Babylonem in Mediamque penetrarunt. in 
» Babylonia de templo Apollinis ex arcnla aurea, quam miles forte in- 
ciderat, Spiritus pestilens evasit. inde pestilentia subsecuta totum 
orbem adflixit; nec minus fames inundatioque saevit. 

Tum qnidam ex bis calamitatibus et solitudine hominum diripien- 
dae Romae occasionem quaerens, cum quibusdam consciis conciona- 
ä bundus de caprifico arbore in campo Martio asseveravit, ignem de 
caelo lapsurum finemque inundi adfore, si ipse lapsus in ciconiam 
verteretur. decidens deinde ex sinu ciconiam emisit; sed proditus 
Marco est ad ipsumque deductns. imperator confesso veniam dedit. 
Chatti quoque ac Chauci, transrhenani Germaniae Magnae populi, 
»Gallias inrumpunt, vastant. item Rhetos, Vindelicos, Noricum pari 
saevitia pervagantur. Britani quoque rebellant; contra hos Calpurnius 
Agricola missns est. in Gallias et Germaniam cisrhenanam protlcis- 
citur Didius Iulianns. qui post imperavit. Noricorum Vindelicorumque 
duces Aufidius Victorinus et P. Aelius Pertinax post Commodum 

y Am Rande in A ; Motus terrae, eonraiunes Casus transferebant ethnici 
in invidiam eliristiauoruiu. is, qui crimen obtendit, reus poemu* ipaius, quam ob- 
iecit, exist at 15 Comodua .1 26 coelo B 

3 Handschriften drs Grammatikers Eutyehius bemssrn mehrere baierisehe Kloster 
und Stifter, u. a. St. Emmeram. Tegernsee, Freising ; eergl. Catal. cod. tat. loht, 
erg. Mmiac. 4 Herod . 1, 2. 

14* 



Digitized by Google 




212 



Annales. 



rerum potims, patrio etiant carmine apud nos celebratus; ab hostili 
Germanorum incursatione Rhetias, Vimleliciam Noricumque vindicarunt. 
Marcomani quoque (Suevorum natio est, quae tum in Boiemia sedebat, 
usqne ad Danubium protensa) Romanis inminebant, Pannonias, Moesias, 
Illyricnm vastabant, dum geritur Parthicum bellum, tantusque timor a 
belli Marcomanici fuit, ut undique sncerdotes acciti fnerint, peregrini 
ritus impleti. Roma omni geliere religionum lustrata, celebrata roinano 
ritu lectistemia per septem dies, scriptum dncibus, nt quavis arte 
bellum traherent ac suspenderent, .donec orientale finiretur; ambos 
imperatores necessarios esse bello Gennanico. i» 

Reverse igitur L. Antonino ambo imperatores M. et L. (ea enim 
tempestate primum respublica a duobus angustis aequo iure admini- 
strata est) paludati urbe profeeti sunt. Marcomani omnia conturba- 
rant, aliae quoque gentes pulsae a Marcomanis bellum Romanis mina- 
bantur, nisi reciperentur in romanoque solo sedes concederentur. amissus i» 
est Furius Victorinus, praefectus praetorio, eiusque exercitus inter- 
emptus. imperatores iam Aqnileiam venerant, quo Germani (qui iam 
ab armis Pannunia relicta discesserant domum) legatos mittunt, pacem 
postulant, authores tumultus interemptos esse referunt veniamque 
praeteritornm orant, se postbac neminem regum, qui non sit a romanis » 
prineipibns datus, passuros pollicentur. Lucius cum nihil pericli am- 
plius esset, Romain redeundum censebat. Marens vero existimabat 
Gennanos fugam simnlare et caetera, quae pacem ostenderent; ideo ne 
tanti conatus adparatusque frustra forent, instandum esse dicebat. 
urgent« tarnen Lucio, conpositis prius oumibus, quae ad mummen 
Italiae atque lllyrici pertinebant, Romain revertuntur. Lucius subito 
morbo, quem apoplexiam inedici nostri vocant, interiit. 

Inter haec omnes gentes ab lllyrici limite usqtie in Galliam con- 
spirant, Marcomani, Varistae, Eumunduri, Boiemiae tum incolae, qui- 
bus coniuncti ab orientis ora Quadi, Danubii ripam in Germania in- so 
sidentes. atque hi omnes Suevi fuerunt. quibns auxiliäres fuerunt 
Boioruin nationes et Venedorum atque Sclavonun trans Vistulam et 
citra eo tempore liabitantium. qiiorum haec nomina: Buri, Hirri, Halii, 
Salii, Taziges, Gnthones. Vandali, Sarmatae, Roxolani, Basteniae, 
Alaui, Peucini, Sicobotes, Saboci, Cystoboci sive Costoboci. honnn *-'■ 
Ptolomaeus fere, qui snb idem tempus quam clarissime mathematica 
conmentatus est, mentionem facit. hoc bellum gravissimum fuisse, 

21 pcricli sic A u. B 34 Roxalani B 35 Costobaci B 
1 Kaiserchronik , ed. Massnuinn, Vers 715 5 figd. 3G Ptol. }>■ 200. 201 



Digilized by Google 




Lib. II, cap. 21. 



213 



quantum liiilla anquam memoria extiterit, tradunt roinani scriptores; 
Mareomanicum voeari solet. gravis pestilentia multa millia paganorum 
et militum absumpserat; pene ad internecioneui rouiauus deletns est 
exercitus. Marcus omni cura haue expeditionein paravit. servos (queni- 
:» admodini) hello Punico factum erat) in militiam ascivit, quos voluntarios 
exemplo Volonum adpellavit. armavit etiam gladiatores, kos obse- 
qneutes latrones mmciipavit. Dardaniae quoque ac Dalmatiae milites 
legit; emit et auxilia Germanorum contra Germanos. quosdam in de 
ditionem accepit, inlinitos in romauo solo conlocavit, plurimos in 
io Italiani transduxit. cum auteni koc hello aerarium exhausisset stipen- 
diaque (quae militihus largiretur) deficerent neque in auimum indn 
ceret, nt provineialibus senatui(|ue molestus esset, extra onlinem ali- 
qttid tributomm imperando, anctionem sectiouemque fecit, instrumenta 
imperatoriae supellectilis caesareique cultns, ornamenta et res aulicas 
iS iu foro Traiano distraxit ; aurea, ckrystallina, myrrkina, argen tea vasa 
et pocula, gern mas, niunduni muliebrem uxoris Faustinae, vestem snam 
et coningis auratam, sericain vendidit, signa quoque cum tabulis uiag- 
norum artificum. per duos continuos menses istaec venditio celebrata 
est taiitumque auri redactum, tit reliquias Marcomanici belli ex auimi 
a sententia persequeretur. 

Nam et Pannonias, Germanis ptilsis, servitio liberavit t Marco- 
manos in transsitu Danuhii delevit, praedam exenssit, provineialibus 
reddidit. liiulti tarnen nobiles roinani plurimarumque gentium pro- 
ceres bello koc Gennanico atqne Suevico interiernnt, quibus oninibus 
2 . statuas in foro Ulpiano posuit. suadebant saepius amici, ut a bello 
discederet Romauique veuiret ; monitus ipsorum contempsit, iu proposito 
jierstitit ; Danubio traiecto Quadorum regionem Dannbio continuam (quam 
Marcoveltas uominamus) occupat. ibi fugam simulantibus Genuanis 
ad insidias locaqne iuiqna cum omni exercitu tractus, a subito erum- 
3<> pentibus Germanis circumventus est. romanus miles non solum de 
labore, via defatigatus erat, verum aestu et siti quoque laborabat 
nec spes ulla erat salutis, quin uti pecudes et oves deprensi in cavea 
liiulti a lnultitudine kostium trucidarentur atque mactarentur. legio 
tum christiana compraecationikus pluviam exercitui romano, quo sitim 
« sedaret, et adversum Germanos fulniina divinitns impetravit. manus 
Gennanorum de caelo tacta ad interneciouem deletur absque ope 
lmrnana; extaut imperatoris literae, quae testantur ekristianoruin 

36 coelo B 

37 Iuxlim op. td. Otto. I, 1. App. p. tH)9. 



Digitized by Google 




214 



Animles. 



miiitum precibus se et romanas vires servatas esse, legio inde 
christianorum Fnlminatrix cognominata est et augustus nostratis 
non tantum crimiue et legibus adversus nos latis solvit, sed et poe- 
nam accusatoribus christianorum edicto publico comninatus est et 
statuit. dedicarant et ipsi Marco religionis nostrae apologiam legen- s 
dainque exkibuerant lustinns pkilosopkus, Melito Asianus, Sardensis 
episcopus, Apolliuarius Asiae Hieropolitauus pontifex, et Bardesaues 
ex Mesopotamia oriundus. ingratissimi hominum Romani ex iuve te- 
rato in nomen ckristianum odio magicis artibus moribusve Maiei 
eaeleste beneficium divinainque opem adtribuunt, quod et Claudianus 10 
docet, ita scribens: 

Mec tantis patriae studiis ad templa vocatus, | Clemens Maree. 
redis, quin gentibus undique cinctam | Einit Hesperiam paribns for- 
tuna peridis; | Laus ibi nulla ducum, nam ttammeus imber in hostein I 
Decidit; hunc dorso trepidum dammaute ferebat | Ambustus sonipes, 1. 
hic tabescente solutus | Subsedit galea liquefactaque fulgure euspis 
Canduit et subitis tluxere vaporibus enses. \ Tum coutcnta polo mor- 
talis nescia teli | Pugna fuit, Chaldaea mago seu carmina ritu | Anna- 
vere deos, seu quod reor, omne tonantis | Obsequium Marci mores 
potuere mereri, 2u 

Voluit deinde Marcomaniam, hoc est Boiemiam, adgredi annis eam- 
que in formam provinciae redigere. verum in Oriente Avidius Cassius 
lebellavit, coactus Marcus orientem petiit. Cassius occisus est. capnt 
eius abseissum ad Marcumque delatum. qui reversus Romain, oma- 
menta imperialia, que ante vendiderat, redemit ab emptoribus; nulli 2* 
quidem, qui ea servare voluit ac revendere noluit, molestus fuit. deinde 
rursus ad conficiendum bellum Marcomanicum conversus, triennio cum 
Qnadis, Marcomanis, Sarmatis bellavit. connitebatur Marcomaniam et 
Sarniatiam, hoc est Boiemiae et Poloniae regntun, provincias facere. in 
administratione huius belli apud Carnuntum morbo subito corripitur. ulii 
salutem desperavit, advocavit amicos et filium et hortatus est, ne reliquias 
. belli contemneret atque ita maiestatem romani imperii proderet. ter- 
rebant Marcum öermani, gens vicina, quam nondum plane subiecerat, 
sed partim in societatem muniflcencia adsciverat, alios bello, arniis 
domuerat. nonnulli effugerant , qui nietu Marci in praesens se *s 
continebant. timebat, ne despecta filii aetate laeta bello geus 

36 ln A folgt nach timebiit : Marcus. 

2 Dion. 7 1 , Kuh. H. E. V, 5. Chr. 172. Hier. Ohr. 173 5 Tertull. Ap. 31. 

Kuh. Hier. a. a. O. 8 Eus. H. E. IV , 20; 30. Hier. Cat. ( 1 , 125 fg.) Chr. 173 
10 Dion. 71 Clautl. VI. amu. Hon. 330 fg. 



Digitized by Google 




Ijib. II, cap. 21. 



•J15 



anna resumeret. haec sec um volvens defecit ßemlobonae, aetatis 
anno sexagesimo primo, iinperii undevicesimo super mensein; imperavit 
cum fratre novem, solus decem. decessit filio Conmodo haerede, cum 
maximo reipublicae inconmodo. 

j Per hosce oetoginta aunos (tot enim ab exitu Dumitiaui ad Con- 
mudum numerautur) diviuo favore contigere romauae aulae procerain 
mitissimi, qui egregie, persancte nec minus fortiter domi forisque 
reinpublicam administrarunt. non necessitate adulationeqne (uti fit), 
verum verissime et meritissimi cognominati sunt patres patriae, sanc- 
10 tissimi, sapientissimi, principes optinii, prudentissimi , clementissimi, 
imperatores. centum deinceps anni subsequuntur pestilentes, calaini- 
tusi, infames, pemiciosi reipublicae, bonis malisque oninibus. quidam 
uostratium ultima fata impendere orbi terrarum rebusque et Christum 
regem caeli in maiestate adventurum eo saeculo opinati sunt scriptisque 
io prodiderunt. fuit tempestas saue concitatissima crebris bellorum tu- 
multibus, turbulentissima civilium armorum procellis, continua prin- 
cipum mutatione insignis, quorum maxima pars saevi, trnculeuti, avari, 
caedis sanguinisque avidissimi. stupris, ganeis dediti, flagitiis snpra 
captum humanum (quae mihi aperte nominare religio est) polluti, vir- 
il tntiun literarumque hostes, optimi cuiusque capitales iniinici. quos etsi 
suprema illa maiestas salutaribus patronis, sed admodum paucis inter 
polarit, ne omnino periret romannm imperium, parum tarnen hi pro- 
tieere potuerunt; brevi rennn potiti perempti trucidatiqne sunt post- 
habita tum senatus populique romani authoritate. turba militaris 
.3 subito principes dedit, subito eodem scelere sustulit; imperium 
enim cauponari solebant; ita omnes eaesares vi fraudeque perieruut 
sine diserimine iuxta boni maliqne. praetereo latronnm bella, triginta 
tyrannos, qui per diversas orbis partes rempublicam rapnerunt. dila- 
cerarunt, vexarunt. inlustrissimus quisque atque ditissimus civium 
» interemptus est in Italia et provinciis, quae praeter saevissimorum 
dominorum compilationes a Germanis in occidente, a Parthis Persisque 
in Oriente crebris excursationibus vastatae, direptae exhaustaeqne sunt, 
pestilentia, fame crebro laboratum. Roma incendio vastata ibique 
templum pacis incensum. nequaqiuun loqui, quae sentiebas, at sentire, 
»quae loquebare, licebat. ea infelicitas teni]K)rum erat; tot calamitati- 
bus durasse rempublicam aut omnino romanum nomen mirari soleo. 
quid miseris tum illis, qui haec omnia perpessi sunt , animi fuisse 

t'J liouiinare aperte mihi .1 24 ltomaniquc .1 u. H 

1 Hervd. I, 3, 3 34 Hcrvd. I, 14. Vum. 72. 



Digitized by Google 




216 



Annalen. 



credis, cum i dmntaxat ac obiter revolventi memoria horrorem 

et dolorem ineutiant! o miseranda, o lngeuda respublica romana, 
quam iure pilaiu fortimae dixeris! huceine venere imbecillitatis Romani, 
rerum domini, nt per muliercnlas , Victorinam in occidno sole, Zeno- 
biam vero ad enrum, servati annisque defensi sint. sub Diocletiano s 
caput sustulit romana maiestas, quem parentem conditoremque aurei 
saeculi rerum authores vocare solent. iam inscriptiones liomismatnm, 
quae in Boiaria rejieri et inveni, Commodumque paucis subtexain. 

L AVREL VERUS AUG ARM ENIACUS TR POT I> M OOS 
II S 0. 10 

MARC ANTON IN US AVREL VERVS AVG IMP II COS 
TR P IIII S C. 

IMP M AVREL ANTON IN US AVG CONCORD AVG TR 
P XVI COS III. 

FAVSTINA DIVA AVG FECVNDITAS. is 

FAVSTINA AVG CONC’ORDIAE. 

DIVA FAVSTINA AETERNITAS. 

P FAVSTINA AVG VST A DIA VENVS VICTRIX. 

COMMODUS. 18. 

Cap. 22. M. Aurelius Commodus Antoniuus imperavit annos tredecini , 20 
saevior Domitiano, impurior Nerone fuit. ab aulieo famulicio (quos 
mures et tinea-s imperator Lieinius vocare solebat) corruptus est. bi 
cum voluptates urbis crebro adolescenti conmemorarent, perpulere 
eundem, ut contra mouita parentis, contra consilia amicorum pater- 
norum bellum a patre contra Germanos coeptura et peue confectum ü 
desereret. uam Germanos ningnis praemiis in amicitiam sibi adiunxit, 
qui (nt ait Herodianus) pericnlorum despicientes aut populatiouibos 
incursibusque victum parant aut proposita mercede pacem venalem 
habent. Commodus igitur, ut pecunia, qua maxime abundabat, securi- 
tatem redimeret, nihil Germanis, videlicet petentibus, denegavit. regi- so 
bns Germanoruin addictus arma deposuit Romamque profectus est, 
ubi omni tiagitiorum seelere se contaminavit; crudelissimus in omnes, 
etiam suos fuit. Britania, (cuius duces Clodius Albinus et Iunius 

18 Am Rande in A ferner: IMPP INVICT1 PII AVfltI VICTORIA 
PARTHICA MAXIMA - DIVA FAVSTINA PIA VSRECRITAS /sie; sollte 
wohl lieism-n- consecratio; «■ Cohen II, SSO / l'jd-l — DIVA FAVSTINA AYGY- 
STA - DIVA AVG VST A FAVSTINA AETERNITAS SC. 

3 Viel. rp. 18 7 H. .1. Heliog. 35 20 Viel. rp. Cass. Chr. 112. Zum 

fl'jd. vcryl. H. A. Comm. 22 Vict. rp. 41 23 Herod. I. ti 27 Herod. I, 6 

31 H. A. 3 (legibus). 



Digitized by Google 




Lib. IT, cap. 23. 



217 



Severus) Daria, German iae in Gnllia eins imperium detreetarunt; omnia 
sedata jter duees sunt. Maternus i|iiidam conqnisita ingenti lalnmum 
mann gravi t er Hispnnias, Gallins. Italiam adtrivit; Romain qiioqtte 
tentavit, ubi proditns a snis orcnbuit. Romani incundium, famos, pesti- 
i lentia adtlixit. templuin paris coiibustiim est. tändeln electus cubi- 
cnlarins Q. Aelius Laetus, praefectus praetorio. Martin concubiuu ad- 
versus Connnodum eonspirant; veneno prinm hoinineiu adgrediuntur. 
quod cum partim proficeret, per Narrissmn atliletam, etiiu quo exer- 
ceri solebat, Commodus strangulutus est anno aetatis tricesinio sectindo. 
io sic feeit, sic passits est. noinen eins ex omnibiis monuineiitis erasum. 

Legatus in provincia Vindelicorum, quam Boii teneni, fuit Sep- 
timius Severus, postea Roma potitus ; canitur aduc apud nos. Apollonias 
Senator romanus, accusatus a servo, quod christiauns esset, iussus 
religionis rationem reddere, iusigne Volumen pritnus Latinorum ro- 
i.i niana lingua de religione nostra scrijisit et in senatu reeitavit securi- 
que pemissus <jst sententia senat us ob pietatem in Christum, vetus 
enim lex erat, christianum delatum, nisi uegaret Christum, non dimit- 
tendum, sed capite plecteudum esse. 

COMMODVS ANTON AVG TR P IMP S C COS 1111. 

» M COMMODVS AVG COS V PP. 

M COMMODVS ANTONIN VS AVG PI VS BRIT P M TR 
P X IMP VII COS II P P. 

PERTINAX. 19 

Cap. 23. Pnblius Aelius Pertinax, obseuris crepundiis apud Li- 
r. gares iiutus, eruditissimmn gramiuaticuni Sulpieitim Apollinarem au- 
divit, post quem grammaticeu professus, ludmu aperuit literarium. 
ubi cum minus lucri esse videret, ad militiam se coutnlit; egregie 
operam rebus bellicis navavit, a Marco amatus in seuatumque lectus. 
a Commodo legatus in Britaniam missus est, eam et exereitus in ea 
» alinm iuqieratoreni tlagitantes paeavit. deinde a Commoilo praefectus 

9 treceeimo H 14 -4hi Rande in .1 .' Miltindes apologeticon iraperatori 
dedit [liier. Cat. I, 129] — De ehrigtianifl Irenaeus [darüber FridHeh/, tum 
episcopus Lugdunenais, vir doctissimus, primus latinus hoc anno editus [Contra 
harrrses. Frbb*n. Ilaeit 15361] 2 2 .im Rande in .1 ferner ; M COMMODVS 

ANTON IN VS AVC. SHIT P M TR 1’ III COS VII FEL EXEKCIT — M 
COMMODVS ANTON1NVS AVG PIVS TR P VIII IMP VI COS IIII P 
P S C 29 Conmodo .4 

4 Her. I, 10 5 Her. 1, 12. 14 10 H. A. 15. 17. 19. 30. Her. I, 17. 

Dion. 72 12 Knisrrrhronik, ed. Maennann, Vrr« 6641 flgd. 18 Hier. Catal. 

(I, 139). Ews. H. E. V, 21 24 Yergl. H. A. Fertin. 



Digitized by Google 




218 



Aniuilc.i. 



urbis creatus est. interfecto Com modo percussores Commodi ei im 
perium obtulerunt. quod Senat usconsulto accepit. spes erat omnibds, 
per eius virtutes restitui posse omnia. verum urbanae cohortes prae- 
torianique milites, imperatorum custodiae adhibiti, rapinae, stnpris, 
ganeae sub Commodo adsneti, sauctitatem Pertinaeis ferre nou potue- » 
mut impetuque in Palatina» aedes de iraproviso facto quinto calendas 
Apriles imperatorem trucidaruut. vixit anuos tiü, menses 7, dies 26, 
imperavit menses duos, dies quiuque et viginti. sub idem teinpus 
Victor priuius pontifex romauns de religione uostra latine conrnen- 
tatus est; secuudus post Apollonium theologus latinus. io 

IULIANUS. 20. 

Cap. 24. Didius luliaiius Severus Mediolaneusis, iureperitus. 
ingenti pecuuia emit a luilitibus praetorianis imperium. nam cum hi 
Pertinacem occidissent, venale romanum imperium proscripsere. Flavins 
Sulpiciauus coiisnl. praefectus urbis, socer Pertinacis. et Iulianus lici- r> 
tati sunt, cumque ille suspectus ob adfinitatem occisi imperatoris 
militibus esset et hie plura promitteret, admissns in castra imperator 
salut atu r. hinc printum corrupti militum inores; avaricia latius ser- 
peilte usque ad coiitemptnm et sangiiiiiem iniperatornm iuicium causa- 
que militibus fit i t imposterum, ut quam turpissimi contnmacissimique a> 
evaderent. Iulianus slipatus militari turba in senatum vesjiera venit 
faetoque senatiisconsulto imperator adpellatns est. verum exeivitus 
caeteri, qui limites imperii ciistodiebant, Iuliaui scelus detestabantur; 
in eins verba iurare detrectabant, quod imperium redemisset et eins 
fraude imperator Pertinax caesar augustus (cuins virtutibus maiesta- * 
tcm roinanam instauratuui iri sperarant) periisset. a germanis exer- 
citilius apnd Rlieiium in Uallia Clodius Albinos, legatus Britaniae, 
iuxta Danubium in Norico Septimius Severus caesares declarantur. 
Severus Romain in fest o agmiue petit, Raven natem classem occupat. 
inde recto itinere ad urbem anuatus cum Gerinanoruin auxiliis teudit. 
quod ubi Iulianus accepit, rogavit senatum, ut virgines V ; estales, 
caeteri sauerdotes cum senatu obviam exercitui Severi prodeaht, 
praetentis infulis sacrisque pro luliano orent vitamque impetreut pre- 
cariani. Faustus Quintillus consnlaris augur contradixit, asserens, 
imn debere imperare eum, qui adversario non posset resistere. seu » 
teutiam buius senatus secutus est. iam Severus Romae adpropiu- 

12 Am Sande in A. Salvii Iuliaui filius 20 iuiposteram ric .4 u. B 

2 Kutr. I‘ III, 1H Io Hier. Clir. II, 175 12 Vergl. H. .4. Hrrod. II, 

Diun. 75. 



Digitized by Google 




I.ib. II, cap. 25. 



219 

qualmt et praemiserat literas, quibus imperatoris Pertinacis percussores 
sen'ari iubebat senatusque authoritate Iuliano iin|ierium abdicatum. 
statiin Severns imperator adpellatns est raissiqne a Senat u, qiiontni 
cnra per gregarium niili teilt in palatio occisus est Inlianns, ab omnibus 
sdesertus, aetatis anno sexto et qninqnagesimo snper menses qnatuor. 
imperavit menses duos, dies (ptinque. corpns a Severo redditnm est 
Manliae Scantlliae, nxori eins. 

SEVERUS. 21. 

Cap. 25. Septimius Severus Pertinax, a legionibns gennanieis 
io apud Carnuntum, Panuoniae oppidunt, sive (uti alii seribunt) Sabariae 
imperator salutatus est idibus Augusti, anno orbis servati centesiinn 
super quartnm et nonagesimum statimque Pertinax eoguoniinatus, 
quasi nltor Pertinacis augusti alt omnibus receptus est. Germanos 
muneribns et donis pacavit ac sibi eoninnxit. extant de eo carmina 
io vernacula lingua scripta in bibliotheeis. praetorianas coliortes ex- 
anthoravit, annis, vestibus, uiilitaribus ornainentis exnit; intra eente- 
sinium ab urbe lapidem apparere vetnit. imperatoreni Pertinacem 
contra voltintatem milituiu in nuniernm deorutn retulit. arina contra 
Nigrtim (qui in Oriente se impcratorem vocarat) mottirus, ne duplici 
aibello implicaretur, Clodium Albinum, Britauiae legatum, caesarein a 
militibns iam adpellatum. ipse quoque caesarem designat atque 
declarat. vieto Nigro (quippe invida est societas regni) oninem Martis 
inipetum in Albinum (quem ante consortem imperii fecerat) convertit, 
i|>sum apud Lugdunum devicit (Galliae oppiduin est). ambobus capita 
f: abscissa piloque circumlata; amborum liberi occisi, uxores necatae, 
amici interempti, bona iiscu addicta sunt, rebus bellicis omnium 
principum clarissiinus fuit Severus; Persas, Partbos, Arabas, Rritanos 
superavit. in Britania vallum miirumque per transversani insnlam 
utriinque ad oceanuin dnxit; ab hostium inciirsatione romanns muuivit 
»tines. graecis literis latinisque eruditissimus, vitani suam privatum 
et publicam ad fideiu seripsit, soluin crudelitatis vicium excusans. in 

9 .Im Rande in A u. a.: De christianis Theodotus, oriarius, Artenion, sophistiei 
theologi corrupere scripturas dialectica, Euclide, Aristotcle, Theophrasto, Galeno. 
IKue. }{. E. I , 2SJ. — Indus tum gcriptor christianus Antichristum regtiare 
dixit ob persecutiones. — Basilides carnifcx ait, sibi onuiino non liccre iuraro, 
quod christianus esset; capite truncutur, martyr efficitur. [Eus. H. E. VI. &] 
10 ut .1 27 Am Rande in A Assyriain. 

II. A. Sev. 15 11’oW Kaiserchronik, Vers 6641 flgd. ; rergl. oben S. 217 
18 Her. II, 13 22 Her. II, IS 24 Vict. Eutr. VIII, 13. Her. III, 7 25 Vgl. 

H A. Pesc. 6. (Sev. 11. 12) 31 H. A. 1; IS. Vict. cp. Her. III, IS. 



Digitized by Google 




220 



Annales. 



gentia animi bona pertidia, f rau de punica (nam solus Africanormn 
hmnili loco natus imperavio, avaricia et crudelitate contaminavit. 
plus quam quadraginta Itrbis Hoinae suminos viros, consulares et 
praetorios indicta causa oecidit. Hispanorum et Gallorum proceres 
innumeri perenqdi, mul tue etiam midieres inlustres interfectae, om * 
niuni patrinmnia publicata sunt, sub gravi admodum jmena vetuit 
ludaens fieri. itidem de christiauis sanxit, quamohrem in nos saevi- 
t um est. Leonides, pater Origenis, devot us Christo maluit occidi 
quam fidem datam deo, authori vitae, frangere. sub idem tempus Q. 
Septimius Florens Tertullianus Africanus et Carthaginensis sacerdos, i«> 
praeceptor di vi Cypriaui, primus post Victoren* et Apollonium latiuis 

3 Am Hantle in A it. a.: Victor pontifex maxiiuus inovit litcni de celcbrandis pa 
schalihus; ipso voluit die solis cclebruri. hactenus celcbratum iuxta legem Mosis 9. 
luna lnciisis Martii. Ircnaeus episcopus Lugdiini sclirib obgenantcui pabst, er 
soll kein uneinikeit unter den Christen von des oster tags wögen nit machen 

{Hier. Catat. 1 , 127 / [Wiederholung]. Polyerates episcopus Ephesionim com 

cacteris Asiae episcopi* adveraatua est scripaitque ex eoncilio ad Victorem inter 
caetera haee: docefc, sc loanuis upostoli et vetcrimi muiommque autoritatein see- 
tari. nos, inquit, inviolabile celebraiuu« f es tu in ueque addinius quicquam neque 
deminuimus, quumqmdem apud nos in Asia rcquiescunt maxiuia elcmenta, quae 
resurgent in die douiini, qui veuturus est in plena sua maicstate de caelo et sus- 
citabit omnis sanctos: Philippmu (dien), qui uuus ex duodcciui fuit, qui in Hiera* 
poli quiescit et dormivit, ubi et eins duae filiae virgines consenuere; et tercia 
item eins filia spirit u sancto plena in Kpheso cubat. sed et Ioannes, qui supra 
pectus doiuini recubuit, eius poutifex maximus fuit, au reu m luminar iu fronte 
portavit, martyr et doctor, in Kpheso dormivit. Polycarpus martyr et episcopus 
in Smyrna cubat (?) .... (? . Thraseas episcopus et martyr ab Eunieneia in eadetn 
Smyrna rcquicscit. non est opus mentioneni facere Sogaris episcopi et martyris, 
qui Laodieea cubat, et bcatissimi Papyri i ct. Melitonis, qui semper serviens domino 
in Sardis cubat ct expcctat resurrectioncin in adventu domini [Eusebiwt V, 24 J. 
hi omnis observarunt festum paschalc 9. luna, ab cvangelica traditione nihil om 
nino declinantes et ccclesiasticum scquentes cmioncni. ego qucHpic, miuiuius om 
niuni vestrum, Polycrates, sccundum doctrinam propinquorum meorum, quos et 
seoutus sum (siquidcm eeptem fucrunt cognati mei episcopi et ego octavus) sepnper 
pasclui celebravi, quum Iudaeorum populus azyma faciebat. itaque. fratres, sexa 
ginta quinque an nos natus in domino et a nmltis ex toto orbe terrarum fratribus 
eruditus, peragrata universa scriptura non formidabo eis, qui nobis minantur. 
Di x er a nt cnim maiores mei obocdire deo rnagis oportere quain bouiinibus [Hier, 
a. ft. O. 1, 128J. ex hat* conteiitiono orta persecutio maxiiua. Iudas scripsit 
chronica; usquc ad Scvcri decimuni an mini, »pii est Christi 236, pcrduxit; ob mag 
nitudinem pcreecutionum Antichristi adventum circa sua tcmpora dixit futurum. 
[Hier. a. a. 0. 1, 129 J. Tertullianus [Eus. H. E. VI, 7; Tertldl. ad ujrorem 1,5 J 
quoque adforc dicm ultimum suspicatus, quem expeditionem vocat. e 

2 Eutr. VIII , 18. Hier . Chr. II, 175. Can. 443 9 Eus. H. E. VI, 1 : 
Chr. 176. Hier. Chr. 177. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 2ß. 



221 



literis veritatem philosop&iae christianae inlustravit. omni geliere 
literarum peritus, acnmine ingenii et reram eruditione facile eaeteris 
praestat. causam religionis nostrae adserendae plene peroravit in eo 
libro, cui Apologetico nonien est, primns Latinorum, qui quidem extet, 

5 theologns. 

Vixit Severus annos undenonaginta, imperavit annos dnodeviginti. 
morbo gravatns orationem Salustii, qua Micipsa iilios ad conoordiam 
hortatnr, Antonino maiori filio misit. ultima eius fuere verba: tur- 
batam rempublicam accepi, paeatam, etiam Britanis domitis, relinquo, 
■osenex et aeger pedibus, tirmuni Imperium Antoninis meis relinquo, si 
boni fuerint, inbecillum, si mall, obiit in Britania. de eo ita senatns 
iudicavit: aut nasci non debuisse aut mori; quod et nimis crudelis et 
nimis utilis reipublieae videretur. 

IVLIA JMAESA AVG SAECVLT FELICITAS, 
n HEL SEP SEV PER AVG COS 1L BONAE SPEI. 

SEVERVS AVG PAK MAX RKSTITVTOR VRB1S. 

SEP SEV l’ERT AVG COS II INVICTO IMP. 

SEP SEV PERT AVG COS II P P P M TR P III. 

CARACALLA. 22. 

a Cap. 20. M. Aurelius Antoninus Bassianus Caracalla, ita a vesti- 
mento demisso usque ad talos, quod populo dederat, cognominatus, filius 
Severi imperatoris, fratrem suum Getarn Antoninum interemit, nt solus 
rerum potiretur; eundem in numerum deorum retulit. sit divns inquit, 
dum non sit vivus. inter caenandum intertecit Serenum Sammonicum, 
vim m ea tempestate doctissimum, cuius medicinalia versibus conscripta 
extant. Aemilium Paulum Papinianum, praefectum praetorio, asylum 
iuris et doctrinae legalis thesaurum, securi percuti in conspectu inssit, 
quod paricidiuni diluere oratione recusaret, adfinnans, non tarn facile 
l>aricidium excnsari posse quam fieri. luliam novercain nxorem duxit, 
»> quae pulehemma fuit. ea cum per negligentiam forte fortuna tuaxima 
corporis parte se nndasset, conspecta est a privigno; qui libidinis in- 
patiens ilixit ad eam: si liceret, liberet; ipsa responilit; si libet, licet; 
inqierator es, leges dare soles, non accipere. ita paricidio incestum 
iunxit et uxorem duxit, cuius filium interemerat. 

Germani tum Danubio superato Khetias, Vindeliciam, provineias, 

14 Am Rande in A: SC 19 chrisliano lacte cnutritus, ail Tertullianos 
fad Seap. 4] am Rande in /l 

1 Hier. Chr. 17 7. fatal. (I. 129) 2 Ijiet. /. V, 1 3 Hier. Ep. 70 

19 H. A. Carae. 



Digitized by Google 




222 



AniulaL 



r|uas incolimus. vastant. diripiunt. Caracalla ad Danubium profieisci- 
mr. Germanos oniru-s sibi adiungit atque in amicitiam eonciliat. am- 
plissimis proxeqnitur largitionibns. ex illis bellorum socios et custndes 
corporis validissiinum quemque et pukberrinmm adsciscit. saepe etiarn 
romano enltu deposito germaniram vestein induit. flavam caesariem -■ 
Isicut Germanornm capilli sunt) capifi in|«onens. Germani enm tuiri- 
fice dilexerunt. |>ergens inde a Danubiann limite per Thraciam et 
Macedoniam in orientein tendit et Aegyptum. nnde ad Enphratem 
contra Partbos movit , quos fraude vicit. in Mesopotamia, medio 
itinere inter Edessam et Ghana*, dum levandae vesicae gratia ex 10 
equo descewlisset. a Martiale stratore suo, euius fratrem indicta causa 
occiderat, per latus confossus interiit. conscius caedis et autbor fuit 
Macrinus, praefectus praetorio, qui jmst imperavit. Germani, quibus 
delectabatur Caracalla et custodibus corporis utebatur, propiores eae- 
teris primique facinus conspicati, fugientem Martialem consecuti mis- 13 
silibns confodiunt. occisus est Caracalla octavo idus Aprilis, natali 
suo. imperii anno sexto. vitae tercio et quadragesimo. 

SEIT GETA CAES PONT M PRLNC IVVENTVTIS. 

SEPT GETA CAES. 

Columna lapidea Oenobrigae (urbs est Noricorum), euius is titulus: » 

IMP CAES M AVRELIVS ANTONINYS. 

MACRINUS. 23. 

Cap. 27. Ojtilius Macrinus, homo novus, obscurissime natus, oc- 
ciso imperatore Antonino Caracalla (euius praefectus praetorio fuerat) 
cum filiu Diadumeno, quem Antoninum nuncuparunt, rebus romanis 25 
imponitur. aliquot praeliis Partbos fudit, deinde cum Artabane rege 
eurum purem fecit. Antiochiae substitit, Romani cum suo periculo 
venire tardavit. imperavit annum unum, menses duoa; a militihus, 
cum luxuriam eorum atque aviditatem conprimere conatur, cum filio 
occiditur in suburbano Chalcedonis, urbis fiithyniae. iain milites cae- :» 
dibus et sanguine caesarum inbuti, simul luxuria perditi, avaricia et 
pecuniae Studio depravati, omnia venalia habere coeperunt. ubi nuni- 
inoriun maior aurique fulgor adfulsit, continuo consilium iniere prin- 
cipis mutandi in eumque summam rerum transferendi, qui plura largi- 
turuH sperabatur. verissime de romano milite Lucanus scribit: v. 

(j impum-ns A 21 CAESAR B 23 Am Ramie in .4: Abgnrus (vir est) 
rvgnnl Kdciwae, Africanus /En». Vlir. II, 178. 179 j. 

7 llrrml. IV, 7 y rb. 8 — 12 17 H. A. u. Her. IV. 13 23 H. A. Harr. 

27 II .1. 8. Iler. l\ 2; I 30 Ente. VIII, 21. Viel. 11. .1. 10 3. 1 » X. 107. 



Digiiized by Google 




Lib. II, cap. 28. 



223 



Nulla Adas pietasqne viris, qui castra seqnuntnr, 

Venalesque manus; ibi fas, ubi maxima merres. 

HELIOG ABALUS. 24. 

Cap. 28. M. Aurelius Ant/minus ßassianus Varius Heliogabalus, 

■ monstrum potius quam homo, romanam maiestatem biennio et mensi- 
bus octo polluit, cui Nero couparatus bonus est. quomodo venerit 
ad imperium, aperire neeesse est, ut videamus, quibusnam dominis 
italiea virtus Romaque, caput mundi, servierit. Moesa Varia ab Emesa 
fivitate Phoeniciae, soror fuit Iuliae Augustae, uxoris Septimii Severi 
loaugusti. quamobrem apud sororem in aula sub duobus caesaribus 
versata est. habuit duas Alias, Semiamiram et Mammaeam; haec 
ex Vario marito peperit Alexiamim Arcenae, quae urbs est Syriae; 
illa constuprata in palatinis aedibus a Caracalla gen ui t Heliogabalum, 
Variiun cognomine, qnod vulgo coneeptus credebatur. Mac rin us im- 
a perio potius mulierem aula exegit domnmque relegavit. milites pe- 
cunia, quam solam spectabant, a Moesa, quae ditissima erat, inescati, 
eius nepotem Heliogabalum ut Ali um Antonini Caracallae augusti, 
annum agentem quartum decimum, imperatorem et augustum salutant, 
M. Aurelium Antoninum nuneupant, declarato eonsobrino huius Alexiano 
»caesare, quem Alexandrum nominarunt, interfeetoque imperatore Ma- 
crino rum Alio Romani contenderunt. ubi quae scelera, quae flagitia 
Heliogabalus conmiserit, fas non est et pudet dicere; ne nomina 
quidem Germanis cognita sunt, sed similem exitum vitae invenit; 
nt vixit, ita interiit. milites sui facto impetu in latrina, ad quam 
-* confugerat, eum occiderunt; cum ipso matrem, aviam, servos pariter 
et ministros scelerum trucidant. corpus eius per publicum, per vias, 
per spacia circi tractum et in cloacam abiectum, novissime, cuin an- 
gustior esset cloaca, quam ut cadaver reciperet, inde ad Tiberim per- 
tractum in Aumen praecipitatur, annexo pondere, ne Auitaret aut 
“eiuergeret neve unquam sepeliri posset. nnde nee post mortem contu- 
melia caruit, vulgo Tractirius Tiberinusque cognominatus. nomen 
eins ex monumentis senatus consulto erasum est. vixit anuos IG. 
nesrio quo fato Germani sub eo qnieverunt, forsan nemo literarum 

2 Am Bande in A. LMP C M OPER SKV MACltlNVS AVG TEMPO 
RVM SECVRITAS 4 ebendort: IMP M AVIt ANTONINVS AVG 8ALVS 
ANTONINI AVG. 

0 Vict. ep. Eutr. VIII , 22 15 H. A. Macr in. 9. Hdiog. 2. Al. Sev. 1. 

Htrod. V, 3 18 Mer. V, 3. H 21 Md. 1. 5; H). Macr. 9. Mer. V, 7. 32 M. 

A. Macr. 13. Hdiog. 17. 18. Vict. ep. Her. V, 8, Eutr. VIII, 22. 



Digitized by Google 




224 



Annales. 



memoriae conmeiKlavit, aut si quidem scriptum fuerit, periit incuria 
(ut plaeraque) temporum. uam bellum Heliogabalum optasse authores 
habeo. uam cum Marcomanis bellum inferre cuperet, dictum est a 
quibusdam, carminibus et consecratione, iussu Marci Antonini, Marco- 
manos populo romano devotos esse nec unquam fore hostes. quae s 
cum inquireret, suppressa sunt, constabat enim ob hoc cousecrationem 
quaerere, ut eam recantaret spe belli concitandi, et idcirco maxime, 
quod audierat responsum fuisse, ab Antonino bellum Marcomanicum 
iiniendum esse, praeterire non debeo (nempe res admonuit), alium 
caesarem , alium augustum fuisse apud veteres. augustus princeps 10 
erat, quem senatus conprobarat, et reruni habenas moderabatur ; quem 
nunc a romano pontifice inunctum voce latina imperatorem, patrio 
sermone caesarem nuncupamus. caesares dicti sunt, quasi quidam 
principum et augustornm tilii et designati augustae maiestati haeredes 
atque successores ; nunc reges Komauoruui vocare solemus; maiores 
Francorum nominabant, quales Franci occideutales delphinos nun 
cupant. 

ALEXANDER 25. 

Cap. 29. M. Aurelius Septimius Alexander Severus, ante caesar 
designatus, imperium cum augusti nomine a senatu accepit. pesti 20 
generis humani adolescens sane optimus, domi forisque iuxta clarissi- 
mus successit, qualem post Augustum respublica non facile habuit; 
vivum virtutum exemplar, quibus enarrandis libet inmorari. primum 
adulatores, parasitos, exoletos, acroamata, eunuchos et huiusmodi i>estes 
principum aula amovit vendiditque. dominum se adpellari vetuit. r> 
amavit literatos omnis vehementer, eos fonnidans, ne de se asperius 
quill in literas mitterent. literas graecas et latiuas impense coluit; 
graeca tarnen facnndia plus valuit; versu non invenustus, vitas bo- 
norum principum carmine complexus est. ex Graecis legit Platonem, ex 
Latinis Ciceronem saepins in libris officialibus et maxime de republica. ao 
legit item Horatium et Vergilium, quem Platonem poetarum vocare so- 
lebat. doctis salaria instituit, grammaticis, rhetoribus auditoria quoque 
decrevit, quibus paupenuu filios, ingenuos modo, cum annouis dari 
iussit, quemadmodum et apud nos in plaerisque acjulemiis nostro aevo 
imperator Maximilianus factitavit. constituit et anuonas oratoribus i> 
in provinciis, quos venales linguae non esse, sed gratis agere constitit, 
in convivio privato legebatur ei ad mensam. conviviis semper adhi- 

5 est st. esse B ly iintea A 30 venalis A ' 

9 H. A. Hcliog. 9 ly Zum flyd. rtrgl. H. .1. Hdioy. u. AI. Ser. 



Digitized by Google 




Lib. El, cap. 29. 



225 



Imit doctos , nt haberet confabulationes literatas, quibus se recreari 
ac pasci dicebat. ad Atheneuni Romae frequens itavit, ut andiret 
poetas, oratores graeee, latine recitautes. fesso rebus puhlicis et 
sollicitudine summa lila oblectatio fnit, catulorum cum porcellis lusio 
5 aut perdicum pugua. avicularnm sursum deorsumque volitatio. 

Bene meritos de republiea scriptus habuit; et cui et quaecunque 
largitus est, adnotavit, adiecto nomine eius, in quem munificns fnerat. 
et si quem scivit, qui aut nihil petierat aut non multum acceperat, 
eunilem ultro vocavit liisceque verbis conpellavit: quid est, cur nihil 
i« l>etis ? an me vis tibi fore debitoremV pete, ne privatus de me que- 
raris. anaematou eius Imperium fuit, hoc est, citra sanguinem impe- 
ravit. amicos optimos habuit, quorum cousilio et opera in hello, in 
ocio, in negotio usus est. Uomitius L'lpiauus, Tyrius, magister epi- 
stolarum et scrinii fuit, iureperitissimus. itidem Iulius Paulus, legum 
ü cousultissimus, et caeteri Papiniani discipuli, iuris professores, arcta 
familiaritate et consuetndine Alexaudro coniuncti fuerunt, quorum 
nmnina haec sunt : Pomponius, Martianus, Callistratus, Hermogenes, 
Alphenus, Africanus, Florentinus, Venuleius, Tryphonius, Metianus, 
Celsus, Proculns, Modestinus; hi aduc nominantur. nemini malo ad 
i' salutandum principem aditus in aulain patuit; per praeconem in 
vestibulo praetorii dicebatur : nemo ingrediatur, qui se non iuuocentein 
novit; nemo salutet principem, qui se seit esse furem. in animo 
habuit omnibus oflieiis et magistratibus propriam vestem dare, ut ex 
vestitu diuoscerentur. invitos nou ambientes reipublicae admovit. 
sapientibus, quos copsulere solitns fuit, spatium dedit ad cogitandum, 
ne non meditati dicere de reipublicae ingentibus rebus cogerentur. 

t^uando de iure et negotio civili ambigebatur, solos iuris pru- 
dentes et disertos adhihuit; si vero de re militari agebatur, milites 
veteres, senes, benemeritos, locorum, bellorum et castronim peritos et 
»inaxime eos, qui historias norant, rogavit, inquirens ab bis, quidnam 
in huiusmodi re, de qua disceptabatur, veteres imperatores vel ro- 
maui vel exterarum geutiuin fecissent. unumquemque agere, quod 
nosset, iussit ; habere militares suas administiationes, habere literatos, 
dicebat. diligentissimus fiiit, cui nemo posset impouere, et si quis 
» urbane tentabat, intellectus mox dedit poenas. daturus rectores, 
praepositos, procuratores, nomina eorum proponebat publice liortaba- 
turque populum, ut, si quid criminis quispiam eorum, quorum nomina 
edila erant, halteret, manifestis prubaret accusator rebus; quod si 
non arguerct, capite lueret poeuam. grave eniin esse dictitabat, id 

13 Domitian us B 22 principem fehlt in B seit se B 24 adiuonuit B 
AYKKT1XUS IL 15 



Digitized by Google 




226 



Annales. 



non fieri in provineiarum rectoribus, quibus et fortunae et hominnm 
salus conmitterentur, quod christiani factitarent in praedicandis saeer- 
dotibus, quum lii initiandi forent. nos ne umbram quidem hniusce rei 
tenemus, infames adolescentoli , imperitissimi qnique, caeteris rebns 
inepti, ultro se non vocati contra religionis maiorumque instituta stur- s 
natim graculatimque ingerunt. quod si quis repulsam patitur, con- 
tinuo Romam properat, ubi muliones , cocos et ineptissimos quosque 
(quos Germania ut vulgus prophauum sacris arcet) aris dei optimi 
maximi admovent sanctissimi patres, non sine magna bonorum igno- 
minia, adeo ut iam sacerdos contumeliae sit vocabulum. illos profecto 10 
aut de se ipsis et religione male sentire et opinari aut illudere populo 
christiano necesse est; opera ostendunt art.ificem, ex fructu arbnr 
cognoscitur. Christus nos servet; Petrus dormitat, Simon, ne dicam, 
Antichristus, rerum potitur. 

Sed ad Alexandrnm redeo. qui in templo ne gnttulam quidem aut is 
bracteolam auri posuit, susurrans illud Persianum : in sanctis quid 
facit aurum? idem Christum ut deum coluit eique templum aedifieare 
ac eundem inter deos publice recipi voluit. verum legnm vetus erat 
decretum, ne quis deus ab imperatore consecraretur, nisi a senatu 
probaretur. christianos fieri passus est. qui cum publicum locum 20 
occupassent, quem popinarii sibi deberi dicebant, rescripsit, melius 
esse illic quocummodo deum coli, quam popinariis dedi. damabat 
saepius: vis ab alio pati, quod alteri facis. andierat enim a chri- 
stianis et memoria retinehat idque per praeconem, cum aliquem enien- 
dabat, dici iubebut: quod tibi non vis fieri, alteri non feceris. quam is 
sententiam adeo probavit, ut et in palatio et in pnblicis operiltns 
praescribendam curaret. haec nimirum lex dei est, quae omnes insti- 
ciae numeros conplectitur, cui ut divinae omni devotione parendum 
est; si quidem dei discipuli templaque et inmortalitatis candidati sn- 
mus, nos ipsos in altero cogitemus. nam in hoc religionis et saerae an 
philosophiae summa consistit, ut non facias alteri , quicquid ipse ab 
altero pati nolis. qui haue legem sequitur, supra omnes leges est, 
quae nihil sine moribus (ut ait Flaccus) vanae proficiunt. et tarn 
multae, tarn obscurae sunt, ut neque legi neque intelligi queant nisi 
a paucissimis, qui, cum aeqnissimas habeant leges, iniquissimis tarnen » 



3 'Da» flgd. ran nos — potitur in B eingeklammert 21 rescripsit caesar A 
22 quem B 28 compleotitur B 

8 Hur. C. III, 1 20 Tertull. Apol. p. 28 32 Vgl. Laet. de ir. IT, 5. 

hat. VII, 27. VI, 18. 23 33 Hör. C. III, 24. 



Digitized by Google 




Lib. II, eap. 29- 



227 



vivnnt moribus, id quod et in protritum proverbium vel vulgo int- 
perito cesserit. 

Tabellarinin Alexander, ut ad rem redeam, qui falsum causae 
brevem retalerat, incisis digitorum nervis, ne unqnam tarn scriberel, 
s deportavit. Vetronimn Tliurinum familiärem (quod solitus hic erat 
sutfragationem vendere, dictitans in sua potestate esse imperatorem, 
qnum nihil ad ipstim referret) ad stipitem in foro ligatum fumo ne- 
cari iussit eum hoc elogio: fumo pereat, qui fumum vendit. milita- 
rem qnoque diseiplinam diligentissime tenuit (nos penitus nullam ha- 
lobemus); qnasdam legiones, quod lascivirent licentius, integras ex- 
authoravit. item cum quandam anicnlam adfectam iniuriis a milite 
audisset, exauthorutnm eum militia servum anui dedit, nt ipsam 
pasceret, quod carpentarius esset. • et cum doleret hoc eonmilitonibus, 
terruit eos persuasitque omnibus, ut modeste ferrent. caeterum mi- 
islites ct eoruni annonam diligenter curavit. tribunos, qui per stella- 
tnras milites defraudassent , capitali supplicio affecit. (invaluit et 
aptnl nos stellaturae crimen in aulis priucipum). milites ditavit, 
quod egestas ad omne facinus armatum impelleret. 

Artuxerxem, potentissimum Persarum regem (qui interfecto 
»Artaban» cum omni familia, regum maximo, regnnm a Parthis ad 
Persas transtulit) devicit, centum et vigiuti tnillia Persarum occidit., 
de Persis spectabili pompa triumphavit. treceuti elephanti turriti 
cum sagittariis et sagittarum oneie capti, ducenti interfecti; falcati 
currus mille ablati Persis ; inter amnes Tigrim et Euphratem pro- 
avinciae receptae, quas Artaxerxes vastarat. dum haec in Oriente 
geruntur, Gernmni Khenum Danubiuinque transgrediuntur, in iines 
romanos hustiliter intrant oppugnantque exercitus ripis insidentes 
atqne caeduut, deinde per vicos et urbes discurrunt, Gallias vasta- 
tionibus diripiunt, Italiae cervicibus inmiuent. haec ubi Alexandro 
*> Autiochiae tum agenti literis nunciata sunt, continuo profectionem 
edicit. et compositis rebus in Oriente praesidioque firmatis limitibus 
imperii et lipjs Euphratis atque Tigris ipse cum reliqua omni mul- 
titudine, apparatu quam maximo adversns Germanos pruperat barba- 
rasque orieutis nationes, quae sagittis plurimum valent, Armenios, 
v* Osdroaenos, Osrhooenos, Parthos, item Mauros, iaculatores optimos, 
secuin ducit. confecto celeriter itinere Ronme cum maximo omnium 

31 quc frhlt in Ji 35 *ic A u. li 

14 F.utr. Y 11 1 , 23 IC) ihr. VI, 7. Ji. A. 39 30 I!rr. I*/, ii u. 7 ; Ji. A. Gl. 

Mttx. H. 

15 * 



Digitized by Google 




228 



Annales. 



gaudio exeipitur triumphoque pulcherrime acto septimo calendas 
Octobris apud senatum de rebus gestis verba fecit. post hoc cum 
ingenti gloria, comitante senatu, equestri ordine, omni denique populo, 
circumfusis undiqne mulieribus et infantibus, pedes palatinas aedes 
conscendit. retro currus triumphalis a quatuor elepbantis trahebatur; '■> 
portabatur manibns hominum Alexander vixque illi per quatuor horas 
ambulare permissum est,' undiqne omnibus adclamantibus : salva est 
Roma, quia salvus est Alexander. 

Post haec ad ripam Rheni arma movet, deducentibus eum cunctis 
per centum et quinquaginta millia passuum. erat autem gravissimum 10 
bellum reipublicae. Alexander Mogonciacum iam venerat; ibi res ad 
bellum huiusmodi necessarias comparat. pontem ibi primo iunctis inter 
se navigiis in Rheno fecit, nt per eum exercitus transgrederetur in 
Germaniam Magnam, qno iam Germani depraedatis Galliis conces- 
serant. huic bello intentum, milites fraude Maximini, tyronum prae- 15 
fecti, qui eos grandibus pollicitationibus inescarat, Alexandrum cum 
paucis agentetn in vico Sicilia in agro Mogontino interficiuut Mam- 
maeaniqne matrem eius contrucidant. matrem avariciae, filium, quod 
ut pupillus mulieri nimis imperiosae obsequeretur, accusabant. itnpe- 
ravit Alexander tredecim annos, dies novein, vixit annos undetriginta, 20 
rnenses tres, dies septem 

Hisoe temporibus Origenes ille maximus omnium secundum legatos 
Christi (testibus Hieronymo et Augustino) veritatis divinae assertor, 
magna fama, maiori gloria, caelestes literas interpraetatus est et philo- 
sophiam christianam magna auditorum frequentia publice doeuit, cul- * 
toribus quoque deorum venerabilis. ad imperatores romanos, eaesares 
augustos matresque eoruni in aulam vocatus, accessit; ad eosdem li- 
teras dedit. omnibus eius vita, mores, Studium, doctrina admirationi 
flierunt. 

Vindelicis tum praesedisse M. Iulium Philippum, Noricum Arra- a> 
bone natum, qui postea imperavit, in annalibus Boiorum reperio. Boio- 
durum Yindelicorum Bathaviam coguominavit sive a conttuentibus 
trium maximorum fluminum, qui ibi miscentur, sive a statione mili- 
tari, quam ibi Bathavi, populi Germaniae, habuerunt, empti a Romanis 

7 est nach permissum fehlt in B 29 .4»» Bande in A: de christinnis: 
ßemianus, Antiochenus presbyter, Hippolytus, Beryllus, epiaooi)us Bostienus in 
Arabia, Origenes, elari seriptores; Heracleas, Alexandriae episeopus [Hier. Cat. 

1, 130-32]. 

11 Her. VI, 7 18 Her. VI. 7—9. Max. 3. Pie#. Caes. 19 Her. VI, 9 

28 Hier. Cat. (I, 129 fg.) Eun. H. E. VI, 21 u. 36. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 30. 



229 



contra Germanos. itidem Syeambros in Pannonia conlocatos esse, a 
quibus Sycainbria dicta sit, quae nunc Buda et Opha est, caput Ugro- 
rum, habeo, quos sequar. 

IMP SEV ALEXAND AVG || VICTORIA AVG. 
s IMP ALEXANDER PIVS AVG || MARS VLTOR. 

IMP C M AVR SEV ALEXAND || AVG TR P VI COS II P P. 

IMP M AVR SEV ALEXANDER || S C. 

IMP SEV ALEXAND AVG COS III P P P M TR P VIEL 

IMP ALEXANDER AVG || MARS VLTOR. 

i« MAXIMINVS. 26. 

Cap. 30. Iulius Maximinus in Thracia natus est, patre Gotho 
nomine Micca, matre vero Ababa, Alana genere. primo pastor opilio- 
qtie fuit. cum esset ininani corpore et robusto, supra quam credi 
potest (adeo ut caliga Maximini in proverbium in homines prodigiosae 
iS magnitudinis et staturae cesserit) in militiam adscitus, iussus est ob 
rastitatem et fortitudinem corporis inter atipatores a Severo impera- 
tore in aula semper consistere. sub Severi filio Caracalla tribunns 
militnm fuit. Alexander eum quartae legioni tyronum et deiude in 
perniciem suam toti exercitui praefecit. fuit Maximinus saevus, tru- 
m culentus, ad artes pacis civilesque res penitus rudis ac barbarus, facie 
rusticana plane et deformi et quae (sicut in nomismatibus apparet) 
prae se ferret saevitiam et barbariem hominis, bello tarnen praeclarus. 
militibus nemo principuui plura largitus est; qnorum fidem ut sibi 
muneribus oppigneraret devotamque redderet, nihil pensi habuit; ava- 
25 rus, rapax, alieni adpetens, locupletissimo cuique per delatores insidias 
tetendit. conscius humilitatis suae ab omnibus se contemni suspica- 
batur, ita degeneres animos timor in praeceps agitat.. persuasum 
habuit, non posse imperium nisi crudelitate retineri; omnem nobili- 
tatem amovit, neminem darum circa se passus est. patrio iustituto 
“caedis avidissimus, plus quam quatuor millia hominum inmissis dela- 
toribus indicta causa occidit. saevos, rapaces et sui quam simillimos 

10 Am Rande in A ferner : IMP SEV ALEXANDER AVO || PM TR P 
VII COS VII P 1> - IMP ALEXANDER PIVS AVG || P M TR P XI 
COS III - IMP SEV ALEXANDER AVG II MON(?)RESTITVTA SC- IMP 
ALEXANDER PIVS AVG II SPES PVBLICA SC 13 Am Rande in A: 
Sibenpyrgen 22 mtinismatibu.s B 

12 Zum fli/d. vergi. H. A. Max. 14 lord. Get. 15. Her. VI, 8 21 //. .4. 

Gord. 7 25 Her. VI, 8 32 Her. VII, 1. 



Digitized by Google 




230 



Annalcs. 



provinciis proeuratores fisci dedit, qui per fas nefasqne pecunias extor- 
queliant, opulentissimos quosque ad summam redigebant eges tatein. 
nec mitiores in tenipla deornm et publicam pauperis vnlgi annonam 
fuerunt. 

Priores prineipes continuo, posteaquam imperatores salntati erant, s 
ad senatum romanum rem deferebant petebantque, ut patres consulti 
authores flerent. senatuseonsulto tum electus impetator declarabatur. 
primus Maximinus, contentns consensu militari, eitra authoritatem 
senatus imperavit; ab exercitu electus, ubi eius fraude et crimine 
Alexander iuteremptus est. iam enim milites insueveraut tuninltuario 10 
iudicio imperatores creare, eadem temeritate tollere romanum impc- 
riuiu velut ludibrium pilaque fortuuae obscurissimo et humilliruo cui- 
que, praecipue per ofiicia militaria, quasi ]ier gradus ascendenti in 
propatulo expositura direptui patuit. neinini non ad tan tum fastigium 
aspirare licuit: opiliones, bubulci, suarii, fabri ferrarii ad hoc culmen is 
rerum evecti sunt, ne mulierculis qiiidem interclusa via fuit, quominus 
airiperent et longius opinione omnium mordicus tenerent. tantae 
praedae (ut suut animi mortalium avidi et omnes sibi esse melius 
maluut quam alteri) plaerique omnes inhiabant. inde pertinax geni- 
turae Studium ; somnia qualiaeunque etiam nemo neglexit. nullus 
omina supra modum frivola contempsit; instigabant insaniam hominum 
baruspices, augures, vates, astrologi, consulti. prout aquila temere 
conspecta addixit, vestis donata, salutatio, pecus recens natum, sedes 
locata et huiusiuodi nugamenta arrisere dictum factuinve nlluni et 
ventulus levissime adflavit, spem sibi orbis potiuudi stultissimi mor- » 
talium fecere, quae res pluribus supremi perieuli causa extitit. 

Panci admodnm, nec citra periculum tarnen, voti compotes facti, 
inter quos et Maximinus rerum potitus, cum Gernmnis varia pugna 
dimicavit. nonnuuquam acie res gerebatur, ex qua Gernmni persaepe 
haud impares Romanis abibant ; pulsi tarnen numeru militum Galliis so 
excesserunt, libertatis Galliis Maximinus conlecto exercitu omni bel- 
lum Germauiae Magnae transrhenanae intulit, pontem transsit; secuta 
ingens vis mortalium, praeter roinanas vires Mauri, Osrhoeni, Partbi, 
Armenii, Arabes. Germani omnia in sylvas paludesque transtulerant; 
ibi in insidiis delitebant, erupturi, ubi res postularet, iitque bostes m 
circumventuri. ad paludem qtiaudam atrox praelium fuit. Maximinus 
temere ingresstts stagnum, a Germanis circumventns, et nisi eum equo 
inhaerentem sui liberasseut, occidisset. quadringenta millia passuutn 

4 Her. Vll, 3 30 Herotl VI, 7. 



Digitized by Google 




Lib. IT, cap. 30. 



231 



(ut ipse apud senatum gloriatur) longe lateque ineendit vicos Germa- 
nonim et se altitudine paludum ulterius tendere prohibitum iactitat. 

Dum kaec ad Rhenum geruntur, Germani Danubium accolentes, 
cum Sarmatis Illyricum, Pannonias, Moesias, traiecto Histro depopu- 
5 lantur, incendunt, diripiunt legionesque oppugnant. certior factus 
Maximinus, ad Istevones, Rheni adoolas, oratores de pace mittit, qui 
pollicerentur romanum illis principem ex Germania quoque oriundum, 
quorum opus foret praebiturnm pecuniamque daturum magna copia. 
Germani consueti auro pacem Romanis canponari, facile consenserunt. 
>« Maximinus pacem et foedus ab illis einercatus pacataque Germania, 
qua Rheno alluitur, in Pannoniam pergit cum omnibus copiis, accito 
etiam et ernpto auxilio Gennanorum contra Germanos (uti nostro aevo 
rex Celtarnm factitare consuevit) Sirminm, maximam in iisdem regio- 
nibus, in ripa Savi urbem pervenit. ubi quod kiems instabat, expe- 
15 ditionem vernam in Germanos Sarmatasque meditabatur; identidem 
minitans, excisurum se ac subacturum oceanotenus omnes Sarmatiae 
Germaniaeque gentes. religionis quoque nostrae sacerdotes, mystas 
et doctores vario crnciamentorum genere adtlixit necique dedidit. inter 
ha«; exercitus in Africa defecit; tisci procnrator, qui Studio Maximini 
omnes spoliarat, a plaebe rustica et militibus occisus est. authores 
caedis, conscii crudelitatis Maximini, quem lacesserant, extrema ten- 
tare coeperunt. Gordianum proconsulem Africae, senem, prudentem 
et nobilissimum, octogenarium, invitum imperinm sumere vi cogunt; 
ipseque adpellatur ab omnibus Ahns, cum tilio itidem Gordiano nomine, 
a apud oppidnm Tisdrum augustus. inde Cartkaginem Gordiani pater 
et filius proflciscUutur, unde legatos Romain cum literis ad senatum 
popnlumque romanum mittunt; rem omnem, ut acta est, aperiunt; se 
aduc incertos fluctuantesque senatus iudicium expectare declarant. 
legati ubique benigne auditi sunt; literae in senatu per Iulium Sylla- 
30 num consulem recitatae, adpellati a senatu Gordianus senex et iuvenis 
augusti, in oilium Maximiui. interfecti deinde omnes delatores, omnes 
calumniatores, omnes amici Maximini occisi sunt, caesus a populo est 
Sabinus praefectus urbis et Vitalianus, dux militum praetorianorum ; 
omnis fex Maximinianae crudelitatis deleta, capti, occisi, tracti in 
*> cloacamque abiecti, tantum odimn apud omnes tyranni erat. 

IMP MAXIMIN VS PI VS AVG || PAX AVGySTI. 

36 Am Rande in A: bis. Ferner: IMP MAXIMINVS PIVS AVG || 
SALVS AVGVSTI SC. 

2 Herad. VII, 2 17 Her. VI, 7; VII, 3 35 H. A. 14-16. Gord. 7-10 ; 

13. Herod. VII, 4-7. 



Digitized by Google 




232 



Annalen. 



GORDIANI. 27. 

Cap. 31. Aelii Antonii Gordiani augusti imperarunt annum 
unum, menses sex. senatus ubi eos augustos adpellavit, liostem Maxi- 
ininum libere aperteque iudicavit. viginti elegit duces, viros consu- 
lares, qui regiones Italicas contra Maximinum. quisque sibi Sorte ad- 5 
tributam, pro Gordianis tntarentur. literae deinde missae ad omnes 
provincias, nt communi saluti libertatique consulerent. qnae auditae 
sunt ab omnibus; ubique araici, administratores, duces, tribuni, milites 
Iiartium Maximini iuterfecti sunt, statuae Maximini deiectae, nomen 
erasum est. civitates perpaucae hosti publico fidem servarunt prodi- io 
tisque iis, qui inissi fuerant, ad Maximinum per iudices detulerunt. 
literanim senatus exemplum hoc fuit: S P Q R ]>ev Gordianos prin- 
cipes ab illa tristissima bellua liberari coeptus proconsulibus, prae- 
sidibus, legatis, -dueibns, tribunis, magistratibus ac singulis civitatibus 
et, municipiis et oppidis et vicis et Castellis salutem (quam nunc pri- is 
mum recipere coepit) dicit. diis faventibus Gordianuin proconsulem, 
virnm sanctissimum et gravissimum senatorem, principem memimns. 
non solnm illum augustum adpellavimus, sed etiam in subsidium rei- 
puldicae obtinendae et ad scelera defendenda et ad illam belluam atqne 
illius amieos, ubicunqne fuerint, persequendos. a nobis etiam Maximinus » 
cum fllio suo hostis est iudicatus. 

Ubi haec nunciata sunt Maximino, diviso ingenti stipendio rnili- 
tibus, accitis Germanis in societatem , quorum haud coutemnendus 
nnmerus erat et quos semper ante primam aciem conlocare solebat, 
ad Italiain Roman» versus infesto hostilique animo contendit. dum» 
in itinere est, Capellianns, partium Maximini Mauros regens, quod 
Gordianus successorem ei dederat, contparato exercitu cum Gordianis 
congressus est. victi Gordiani, filius in bello periit, pater laqueo 
vitam linivit. tune Capellianns victor, nt prae se ferebat, pro Maxi- 
mino ornnis adversae partis interemit, proscripsit, urbes subvertit, » 
fana iliripuit, donaria militibus divisit animosque militum sibi con- 
ciliavit, clamcnlum adfectans imperium. lnteretnptis igitur in Afrioa 
Gordianis patre et filio augustis, cum Maximinus t'urens ad urben» 
propeniret, senatus trepidus septimo calendas lunias coit, consnlturus 
roipublicae. ibi ex Yectii Sabini coneione duo principes delecti sunt. » 
Maximus. Pupienns et Clodius Balbinus, quorum tinus res domesticas 
ctiraret in urbeque resideret, alter obviam cum exercitu Maximino 
pergerei communi deinde senatus populique romani consensu illi 
duo augusli adpellantur. Gordianus adolescentulus, quartum decimum 

•_> ei i/i, Ml oic/. mv/t. 11 .4. ylaX; Gort!., Jfox. Bitlb.; Hirod. VII VIII . 



Digitized by Google 




Lib. II, cnp. 32. 



233 



agens annum, Alias Gordiani innioris oceisi a Capelliano, caesar de- 
signatur declaraturque. ita tres. principes contra Maximinum electos 
ad palatinas aedes stipatos armis deduxerunt. deinde -Gordiani arabo 
in divos- relati sunt. 

5 GORDIAN US CAESAR. 28. 

Cap. 32. Maximus Pupienus, Clodius Baibinus augusti, Gordianus 
adolescens caesar, imperarunt simul anno uuo. coutinuo ubi electi 
sunt, omnibus viribus ad resistendnm Maximino nervös intenderunt. 
nihil praetermissum , quod ad proAigandum hostem publicum, ad tu- 
io tandum Italiam pertinere videbatur. tracta sunt et Germanorum 
(quibus maxime Adebant Romani) robora in partes imperatorum et 
urbis custodiendae causa. Baibinus cum Gordianu Romae substitit. 
Maximus, vir bellicis rebus praeclarus et qui Germanins, quae sunt 
in Gallia, rexerat, cum exercitu et copiis militaribus Germanorum 
i5 profectus est Ravennam. ibi quae ad bellum spectabant, oomparavit, 
ut paratus Maximino occurreret , qui iam Anes Italiae adtigerat et 
Hemonam, coloniani Pannoniae extremam, Italiae primam, vacuam 
cultoribus, patentibus portis intrarat; ubi aediAciis iucensis Aquileiam, 
quae inde sex et Septuaginta millibus passuum aberat, quadrato agmiue 
jo progreditur. advenienti Aquileienses portas clausere. coepta est 
nrbs obsideri cum iam orbis terrarum in odium Maxiinini conspirasset. 
milites eius quiescentem meridie tercio potestatis anno in papilione 
cum Alio obtruncant. cadavera in proAuentem proiecta, capita contis 
praeAxa Aquileiam, deinde Romain missa, insultante populo in campo 
iS Martio exusta sunt. 

Ita rebns prospere gestis pacatisque omnibus Romain cum exer- 
citu Maximini Maximus venit. gratiae diis aqtae, omniutn rerum 
oblivio decreta, militiims stipendia data, ab omnibus in verba trium 
principum iuratum. ubi cum adclamatum esset (ut mos est gentis): 
» sapieuter electi principes sic agunt ; per imperitos electi principes sic 
pereunt, milites se denotari iniquo tnlere animo, alioquiu iam ipsis 
displicere imperatores a senatu cervicibus iinpositi coeperunt; indo- 
lebant et casum eius, quem ipsi delegerant. haec interim mussitabant 
expectabantque occasionem. non auimus tollendi invisos principes, 
sssed locus deerat, quem fortuna tandem subministravit. nam Germanos, 
qui stipabant latera principum, metuebaut. fama erat, Parthos orien- 
tem vastare, Germanos, Danubii adcolas, et Sarniatas et Seythas (quos 
proprio vocabulo Latini Daeos, Graeci Getas vocant; germana lingua 

17 Plin. n. h. III, 147 19 Hin. Ant. p. 61. 



Digitized by Google 




234 



Annales. 



Gofhi sunt) Moesias, Histriam, Illyricum excindere. iamqtte decretura 
erat, ut Maximus i’ersas, Ralbiuus Gennanos peteret, Gordianus 
Roniae remaneret. cum igitur ludis scenicis aulici onines inteuti 
essent et soli imperatores in regia mansissent , milites praetoriaui 
facto impetu in regiam ainbos senes corripiuut, veste imperatoria s 
exuunt, in castra raptare nituntur. sed ubi Gennanos re cognita 
correptis annis in auxilium imperatorum concurrere acceperunt, occisos 
relinquunt, Gordianum caesarein manibus sublatum in castra dedu- 
cunt, augustum consalutant. Germani ubi oppressos audierunt, quo- 
rum causa properabant, cum nollent irritum bellum pro viris vita n> 
defunctis subire, extra moenia urbis ad suus rerertuntur. Gordianus 
deinde priuceps ab universis declaratus, solus Romanum suscepit im- 
perium. 

MAXIM VS CAES GERM PR1NCIPI IVVENTVTIS S. C. 

IML* GORDIAN VS PIVS FEL AVG AETERNITATI AVG. u 

IMP GORDIANVS PIVS FEL AVG OONCORDIA MILIT. 

IMP GORDIANVS PIVS FEL AVG P M T R P III COS PP. 

IMP GORDIANVS PIVS FEL AVG LAETIf’IA AVG N S S. 

GORDIANUS. 29. 

Cap. 33. Aelius Autouius Gordianus, filins Gordiani augusti, qui » 
iu Africa in bello periit, imperavit annos sex, militum, senatns, populi, 
oinuium denique maxiuio favore. deliciae geueris hunmni cognomi- 
natus est. tanta imloles iu ailolescente erat, duxit tiliam Misithei, 
viri tum doctissimi ac sanctissimi, cuius prudentia (praefectus enim 
praetorio fuit) rumana respublica bene sapienterque administrabatur. » 
scribit ad hunc Gordianus augustus, miserum esse imperatorem, apud 
quem vera reticent^r; qui cum ipse publice auibulare non possit, 
necesse est , ut audiat et vel audita vel a plurimis roborata con- 
ti rrnet. 

Dum Romani cum Maximian decertant, Daci (qui et Getae sunt, so 
quos germano sermone Gotkos, communi vocabulo Srythas adpellare 
solent) a Traiano perdomiti fractique, hactenus quietem agitarant, hac 
tempestate vires recuperant, regem Arguntkem (quem nostri Austro- 
gotkam vocaut) creant, deinde coniunctis sibi fiuitiinis Vandalis, Ge- 
pidis, Suevis, Marcomanis, Quadis, Peucinis, Bastemis Carpis, Boiis » 
transsito Danubio Moesias, Tkraoias depopulantur. Martianopolini, 
caput Moesiarum, obsident ; obsessi pacem auro emunt. Gotlii ingenti 
praeda potiti cum suis incolomes domuni redeunt. Misitheus, prae- 

19 In A übmjetchricbcn : Augustus 20 Autouius sie --1 u. B 



Digitized by Google 




J.ib. IT, cap. 33. 



235 



fectus praetorio et socer Gordiani augusti, solita stipendia, quae sibi 
deminuta conquerebautur, pollicitus, cum eis pacem foedusque icit. 
eins nutu quievit Germania, tum inicinm fuit belli Scythici sive 
Gothici, quod coutinenter per multos annos gestum est cum omnibus 
a fere romanis imperatoribus, donec Italia, Roma, postremo Hispaniis 
potiti sunt Gothi. romani imperatores (queniadmodum nustro aevo 
reges Celtarum quibusdam Germaniae principibus et nationibus, maxime 
Suitonibus) quotaunis maioribus nostris douativa stipendiaque elargiri 
solebant, praecipue oram Rheni Danubiique adcolentibus. a popularibus 
10 nostris praemiis muneriluisque ingentibus pacem mercabantur; foedus 
et ödem Germanoruin auro pignerabantur. uti se iutra Rhenum Danubium- 
que continereut atque ipsorum opera armis et manibus, ubi usus foret, 
respnblica romana uteretur. 

Cum vero tocies romani principes mutarentur, retnpublicam tot 
iS tyranni per diversas orbis partes raperent, dilauiarent. quibus ut fidem 
et animos militum romanoruin sibi conciliarent, pluriraa elargiri ne- 
cesse erat, fiscus attenuabatur, aerarium exhauriebatur, quo minus 
Gernianis promissa constitutaque et integra congiaria solvi possent. 
Germani, tum laeta bello gens, alioqui et praedae a vidi late facile in- 
2o licibiles, ob diminuta stipendia et quod apud Romanos omnia discordia 
civilibusque armis conflagrarent, pacem foederaque ruuipebant, romanas 
provincias superatis Rlieno et Histro invadebant, milites romani ab 
ipsis oppugnabantur, castra diripiebantttr, omnia ferro, praeda, flamma, 
caede vastabantur. ausi sunt etiam in romano solo conlocare sedes. 
25 est hoc modo per trecentos annos continenter tuiuultuatuiu; respirandi 
ab armis dumtaxat aliquando spacium dabatur. interim Danubius et 
Rhenus simul eodem tempore se romanis provinciis superfundebant; 
interim per vices hoc saeviente alter quiescebat. ita paulatim carptiin- 
que adtritis romanis viribus tandem Germani invalescunt; in occi- 
30 deute romanum imperium solvunt; Pannonias, Moesias, Illyricum, 
Noricum, Rhetias, Vmdeliciam, Gallias, Hispanias, Britanias, Italiam 
ipsamque Romain intercipiunt romanisque praeripiunt imperatoribus 
et ingeutia regna condunt, quae aduc manent. 

Nec aljter Persae in Oriente ad Tigrim et Euphratem insurrexere. 
adversus quos Gordianus arma movit fecitqne iter per Moesias atque 
iu ipsa expeditione, quicquid hostium in Thracia fuit, delevit, fugavit, 
expulit, sulunovit, Saporem regem Persarum, filium Artaxerxis, super- 
avit. moritur tum Misitheus, socer Gordiaui; praeficitur praetorio 
Philippus, dumque Gordianus victor Romain revertitur, fraude Philippi, 

2 Yyl. Iortl. Ott . 1 3. 



Digilized by Google 




236 



Annales. 



quem praetnrio praefecerat, per milites, quos in seditionem Philippus 
coneitarat, interimilur, aetatis anno altere et vicesimo; sepelitur apud 
Zaitain (qui locus oleam arboreih significat) iuxta Euphratem. snb 
idem tempns praeses et dux regionum, quas Boii tenent, fuit Cornelius 
Licinitis Valerianus, qui post imperavit. ignari linguae romanae s 
ipsum Boium fuisse autumant, quod dux fuisse provineiae, quam Boii 
nunc tenent, literis prodi tum sit, cum dux eo tempore aliud significarit 
atque nostro aevo usurpetnr, 

PHILIPPUS. 30. 

Cap. 34. M. Iulius Philippus, obscurissimis natus crepundiis, io 
patre latronum nobilissimo ductore (quidam Arabern, nostri Pannonium 
faciunt), occiso eius fraude Gordiane, literas ad senatum romanum 
dat, quibus aperit, Gordianum morbo periisse seque imperatorem ab 
exercitu delectum, erat, ut patres authores fiant. senatus ignarus om- 
niuni rerum Philippum augustum adpellat, Gordianum in numerum ts 
deorum refert. Philippus ubi Romain venit, filium suum C. Iulium 
Philippum participein imperii facit, anno iuiperii eius seeundo, ehri- 
stianae vero salutis super octavum et quadragesinium dncentesimo. 
millesimus annus ah urbe condita agebatur, quamobrem undecimo ea- 
lendas Aprilis natali Romae ludi orauis generis celeherrimi magno a> 
sumptu et apparatu per continuos tres dies et noctes acti, Apollini, 
Dianae, hoc est, s<di et luuae sacri, cjuae sydera res humanas regere 
videntur; saeetilares vocant, quod singulis saeculis, hoc est centum 
auuis seine) fiant. nos annum iubjleum vocamus. de bis Horatius 
vates iucundissimus : re 

Plioebe sylvatumque potens Diana, | Lucidum eaeli decus, o co- 
lendi | Semper et culti, date, qnae, precamur | Tempore sacro, | Quod 
Sibyllini monuere versus | Virgines lectas puerosque castos, | Diis 
(quibus septem placuere colles) | Dicere carmen | Certus ut denos de- 
cies per annos I Orbis et cantus referatque ludos | Ter die claro tocies- so 
que grata j Nocte frequentes. 

Interea Daci, Getae et eaeteri adcolae, cum quibus Gordianus 
foedus fecerat, ob deminuta stipendia et praedae dulcedine Danubiuin 
traiiciunt. Pannonias, Moesias invadunt, oppida, vicos, urbes diripi- 
unt, aedificia incendunt, pecora, homines captivos abigunt, resistentes re 

24 de his — frequentes in B einyr klammert 32 accolae A 

3 Eutr. IX, 2. Hilf. Bin'. 22. Viel. Ep. Hier. ehr. II, 181. Anim. XXIII, 5 
11 Viel. ep. 16 II. A. Corel. 31 21 Wirr. ehr. II, 181. W. .4. Ovrd. 33. Viel. 

Cues. Eutr. IX, 3. Cats. 113. Ekkeh. 108 24 Ilor. C. S. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 35. 



237 



obtiuncant. Philippus imperator contra hostes Decium cum supple- 
mento copiarum mittit, ad tutandum limitcm romani imperii. Decius 
ubi ad exercitns Danubianam ripam et Illyricum eustodientes venit, 
concordi omnitim suffragio, reuitens repugnansque augustus adpellatur. 
s Philippus cum hoc accepit, arma corripit, milites exercitumque coin- 
parat, armata manu contra Decium proficiscitur, filinm vero Romae 
relinquit. dumque iam Veronani venisset, ibi ab exercitu iuterftcitur, 
medio capite supra ordines dentium praeciso; Romae quoque filius eins 
duodenarius a praetorianis ferro necatur. ferro adeptus imperium, 
jo ferro vitain pariter cum imperio finivit. imperavit annos quinque. 
plures ei adsignantur liberi; nam et divum Quiriuum et Gallum 
Iulium Satnrninum tilios eius fuisse, authores sunt, quidam christia 
num fuisse, quidam cultum christianum simulasse, alii matrem eius 
ab Origene audiisse mysteria religionis nostrae tradunt, quod vero- 
is similius facit hominis perfidia, maxime quando Lactantius et Ambrosius 
testentur, Constantinum primuui imperatorum romanorum fuisse, qui 
maiestatem unius veri dei agnoverit et coluerit. eadem tempestate 
Eucherius, Laureacensis archimystes, Italos, Romanos, ehristianos et 
provinciales in Norico, Vindelicia, caelesti pahulo pavisse refertur. 

•->0 IMP M 1VL PHILIPPVS AVG SALVS AVG. 

M IVL PHILIPPVS CAES |; PRINCIPI IVVENTVTIS. 

IMP C PHILIPPVS AVG ADVENTVS AVG. 

MARCIA OTACILLA SEVERA AVG SAECVLARES 
AVG G S C. 

25 IMP PHILIPPVS AVG | V1RTVS AVG. 

IMP M ;\ T L PHILIPPVS | PROVINCIA DACIA. 

IMP M IVL PHILIPPVS AVG ] FELICITAS TEMP S C. 

SEVERINA AVG || VENVS FELIX. 

DECIVS. 31. 

30 Cap. 35. M. Q. Traianus Decius, Bibali, inferioris Pannoniae 
urbe, cuius et Ptolomaeus meminit, natus est, Claris admodum paren- 
tibus. vir domi forisque praeclarus, Romanis ainatus, a senatu 

13 atque uxorem am Rande in .1 23 .4m Rande in .4: Severa uxor Phi- 

lippi, ad quam acripsit ürigenea; ita EuKobiuH'tradit. [Eut. H. E. VI, 36] 
28 Hiebei am Rande in A: ad Aurelianuni. 

2 Iord. Get. 16. Zonar. XII, 19 4 Zon. a. a. <). Zotim. I, 22 12 Vict. 

Caes. ep. Eutr. IX, 3. Hier. ehr. II, 161. Cats. 443. F.kkeh. 14 Eus. H. E. VI, 
34. Iord. a. a. 0. Ekkeh. H. AI. X, 28. Orot. VII, 20 15 Lact. Inst. VII, 26. 

Ambrot. or. fun. de obitu 7 Tieodot. 40 18 Vergl. Schnitterin, Cataloyus bei Rauch, 

Rer. Austr. Script. II, 440 31 Itol. 163. 



Digitized by Google 




238 



Annalen. 



augnstns adpellatnr. ipse filium Decium caesarein declarat. oppugnavit 
templnm dei ; ad pernegandam veritatem christianos variis excrucia- 
inentis adflixit, perseverantes neci dedidit. inter quos fnere Fabianus 
pontifex romanus et divus Laurentius, igne excoctus. Romae tum 
Secnndianus togatus, Verianus piqtor, et Marcellianus orator eloquen- '■> 
tissimus, conmoti constantia christianoram, cum aduc cultores numi- 
num essent, de religione nostra, ut fit disserere et confabulari coejw?- 
rnut. forte fortuna in manus atque mentem venere versus illi Yer- 
giliani ex sententia Sibvllae descripti: 

Ultima Cumaei venit iam carminis aetas; | Magnus ab iutegro 10 
saeclorum nascitur ordo, | Iam redit et virgo, redennt Saturnia regna, 1 
Iam nova progenies caelo demittitur alto. 

Accuratius huiuscemodi versibus lectis, adflati divino spiritu, re- 
ligionem Christi professi sunt ; inssu deinde Decii securi pereutiuntur. 
coepit haec perseeutio saeviente vulgo ante imperatoris decretum; nee is 
nocte nec die nostri ausi in publicum prodire; ut quisquam apparuit, 
statim insani vulgi clamore correptus, in ignem coniectus est. 

Sub idem tempus Chiniva rex Gotorum. cum caeteris Danubium 
adcolentibus Germanis Moesiam inrumpit, Neostadium, hoc est novam 
civitatem Moesiae, (quatn apud Eugypium lego fuisse sedem Theoderici 20 
regis Gotorum, qui a Zenone augusto in Italiam tnissus fnit) frustra 
obsidet; acriter enim a Gallo Treboniano, duce Sarnmtici limitis, defen- 
debatur. inde Gotus Nicopolim petit et invadit (nostri Schilthunnm 
nominant, ubi Segimundus iinperator proavorum memoria a Turcis 
victus, castris exutus est, nobilitas nostra trucidata, principes capti 
sunt). Decius cum filio Nicopoji auxiliuin laturus, arma in Gotos movet. 
eos obsidionem solvere cogit inde Philippopolim liostes petunt, diri- 
piunt, Decius hostium vestigia insequitur, liberaturus urbein; verum 
a Gotis fusus, in Moesiam ad Gallum Trebonianum Inga elabitur; ibi 
reparatis viribus coniunctisque omnibus copiis, cum Germanis rursus 3« 
puguam eonserit apud Abryttum urbein. atrox ibi praelium fuit, 
ambo Decii. pater et filius, ambo imperatores, cum exercitu caesi sunt, 
inde locus Ara Deciorum nominata. imperarunt annum nimm menses tres. 

4 Am Rande in A. innhmn passus Origenes — Alexander Hicroaolym., 
Babylus Antiochiae episcopi oceisi. / Aus. H K. VI. 39] 7 ut i .4 13 huius 

modi R 

1 Viel. Ep. 9 'S. 104, Z. 23 20 V. Ser. 44 23 Sehiltmr in Sehiltbertjcrs 

Reüebt rt<ht (cd. Xcttmann 52). Sehiltom / Editimmf ekler Ij in dem chron. breve bei 
Orfele, Ser. I. 611 33 Iord. Gct. 16. Eue. Hier. ehr. II, ISO. 131. Camt. ehr. 445. 

H. il. X, 29. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 33 et 34. 



239 



GALLUS ET VOLUSIANUS. 32. 

Cap. 36. C. Vibins Trebonianns Gallus urgente hoste instante- 
que a legione, qnae Integra stragi supererat, imperator salutatur ad 
eum reliqniae caesaruni legionuni velut conservatorem confuginnt; 
s senat us imperium eins conflrraat augustumque adpellat. ipse cum 
popularibus nostris iniit foedus, tributa quotannis pependit ducenta 
inillia drachmarum auri. icto foedere Romain venit, C. Vibium Yo- 
lusianum ftlium participem imperii facit. et hi bestes christiani dog- 
matis extiterunt; Cornelius, Lucius, Stephanus, pontiflces roinani, 
io interempti, pietatem christianam sanguine consecrarunt. 

Pestilentia tum perniciosa orbem romanuni adflixit; plaeraque 
oppida vacua cultoribus relicta sunt. Aemilianus, dux Sarmatici limi- 
tis, in Moesia res novas molitur; ab exercitu imperator creatur. contra 
eum (’. Vibius Gallus et Volusianus Roma armati movent, sed a 
iS militibus deserti caeduntur, posteaquam rerum potiti sunt annos duos, 
menses quatuor. exercitus Rhetici et Vindelici limitis Bathaviae in 
confinio Rhetiarum, Yindeliciae et Noricorum I*. Comelium Valeria- 
num, virum censorium cum nobilissimum tum optimum, rebus romanis 
imponunt. Aemilianus a militibus suis interfeetus est tercio potestatis 
2 « mense. '\ r alerianus ob claritudinem generis et laudatos mores tocius 
orbis consensu ah omnibus reqipitur. 

VALERIANVS. 33. 

Cap. 37. P. Cornelius Licinius \’alerianus, omnibus melior, amicus 
bonis, hostis criminum, hostis viciorum, priinus genere, nobilis san- 
25 guine, doctrina clarus, exemplum antiquitatis senatusconsulto declaratus 
est sub Deciis imperatoribua, quamobrem facile orbis consensu rerum 
babenas consecntus est. verum tut sunt stultissimi vanissimiqne 
mortaliuin animi, veritate divina non subnixi) in pietatem christianam 
(cui primum favit) ceu impietatem depravatus a malis consultoribus 
so saevit. tarda ad mortem supplicia conquirebantur ; volentibus mori 

10 In - 1 ist Lucius, Stephanus uussjest riehen und über Cornelius t/esrhrirtn n : 
inter alios innumeres 1 1» dm Kunde in .1 uurh suis: desertus est 21 Am Hunde 
in A, wie in der Fotije häußi / kirehenyesehiehtlirhe X u rlt richten , die nichts K'ujen- 
thn mliches bieten. 

5 Yiet. Cu es. 6 Xus. 1. 24. lord. IS. Zun. XII , 21 8 Xus. 1, 25. Zon. 

a. a. O. 10 Rus. II. R. VI, 3S. Hier. ehr. 1M1. 183. Kkkeh. 10t t 12 Viel. Cars. 
Rutr. IX, 5. Iord. IS. Hier. ehr. 181. Zon. XII, 21 13 Kutr. Zun. a. a. 0. 

Viel. ep. 16 Vict. (lass. ehr. 445 20 Viel. Caes. 32. Rutr. IX, 5. G. Rus. Hier. ehr. 
21 H. A. Vater. 5 26 I. c. 29 Rus. H. R. VII, 10 30 Cypruinus Hier. Vit. 

Patdi er. (I. 108). 



Digitized by Google 




240 



Annales. 



non permittebatur oecidi ; torti qnidain, melle perunrti sub ardentissimo 
sole ligatis manibus muscarum aculeis expositi sunt, sueci plenus 
adolescens in amaenissimis hortnlis inter lilia eandentia rubentesque 
rosas, cum leni iuxta murmure serperet rivus et molli sibilo arbonun 
folia ventus perstringeret super lectum extructum plumis, resnpinatus 5 
est, et ne se inde exeuteret, blaudis serico nexibus irretitus, relin- 
quitur. amotis omnibus arbitris speciosum scortum iussu praetoris 
advenit, delicatis stringit colla conplexibus et quod dictu soelus est, 
mulier impudiea manibus in libidinem coneitat iuvenem Christi, miles 
dei praecisam morsu linguain in osculantis se faciem expuit ac sic 10 
victor extitit. 

Occiduntur Xistus poutifex romanus et divus Cyprianus Cartlia- 
giniensis episcopus. hic (sicuti refert Lactantius) unus christianorum 
apud Latinos praecipuus et elarus extitit, qui nmgnam sibi gloriani 
ex artis oratoriae professione quaesierat et admodum multa conscripsit is 
in suo genere miranda. erat enim ingenio faeili, copioso, suavi, et 
quae sermonis maxima est virtus, aperto, ut discernere nequeas, utrumne 
ornatior in loquendo an facilior in explicando an potentior iu per- 
suadendo quispiam fuerit. nunquam diem absque lectione Tertulliani 
praeceptoris sui praeterivit, crebro sic dicere solitus: da niagistrnm. 30 
Tertullianum nimirum significans. de quo plura in Severo uarravi. 
istoc etiam tempore Euckerium arcbiflainiuem Laureacensem terras 
reliquisse, divum Quirinitm snccessisse reperio. duces Vindelicorum 
fuerunt (quam provinciam possidemus) Fulvius Hoius et Aurelianus, 
qui post imperavit, si patriis credimus annalibus. imperator Valeria- ^ 
nus profectus contra Persas, imperitia cuiusdam dncis sui, cui sum- 
mam belli conmiserat, et fraude hostium ad iniqtia loca deductus, 
circumventus, captus est ab hostibus. Sapor rex Persarura eo ut 
vilissimo mancipio et abiectissimo nsus est; regi Persarum eqimm 
ascendenti imperator romanus caesar augustus quadrnpes pro supi>e- 30 
daneo fuit, senex infelicissimus. imperavit cum (ilio Gallieno sex 
annos. eius dictum fertur, cum censuram sub Deciis recusaret: tem 
pora sic repngnant, ut censuram homiuum natura non ferat. Rhenus 
quoque ac Danubius efferatissimas gentes in roniauum effudere soliim, 
quemadmodiim mox narrabimus. sö 

35 Am Kamlf in A: DIVO CAKSAKI VAI.KRTANO CONSECRATIO. 

lg Eus. lliiT. ehr. 182. 183. Cats. 115 13 Lart. I. V, 1 21 Hier. Calal. 

(I, 129) 21 *. oVn S. 220 figd. 22 Hist. Putarim». et Cremfan., M. G. 

Ser. XXV, 619, 652 28 Zonar. XII, 23 31 Ekkeh. 109 32 H. A. Gail. 21 
33 H. A. Val. 6. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 38. 



241 



GALLIENVUS 34. 

Cap. 38. Pr Licinius Gallienus cum filiis Cornelio Valeriano et 
Salonino Gallieno post patrem imperavit annos novem. capto patre 
pacem nostratibus public« edicto reddidit san.xitqne, ut unusquisque 
s suo more id, quod divinum est, colat atque adoret. uxor eius Cor- 
nelia Salonina, Ribera germano nomine dicta, quod muliebre decus 
significat, filia regis Marcomanorum (hoc est Suevorum, qui tum Boie- 
miain usque ad Danubium incolebant). deperit eam Gallieuus; quam- 
obrem, ut eam a patre impetraret, tlono dedit socero partem superioris 
i» Pannoniae Noricique ; ipse Romae amori, libidini, deliciis, rebus in- 
eptissimis vacavit, remiiuhlicam neglexit. idcirco conspiratione tocius 
mundi romanus orbis concussus est. 

Persae imperatore capto orientem vastarunt, Mesopotamiaiu in- 
vaserunt, in Syriam incursarunt. Germani, qui tum se Alemanos 
cognominarunt, qnatuor agminibus in romanuni erupere solum, pars 
Gallias omnes, rege Ohroeo, ferro, tlamma peiTagati, Mogonciaci pon- 
tem transsierant , aedes, templa diripiunt, incendunt. Cabillo urbs 
expugnata ; Privatus episcopus igne conbustus; Arelas, Treverorum 
Augusta, Mediomatricum urbs vastatae sunt. Hispanias deinde ob- 
31 tinuerunt. Tarraconem caput Hispaniarum expugnarunt. alia manus 
Germanorum Rhetias, Vindeliciam, Italiam depopulati sunt, Ravennam 
usque omnia protriverunt. Goti Asiam , Pontuin , Cappadociain per- 
vadunt, templuin Diauae Ephesi ditissimum diripiunt, incendunt. 
Bithyniae urbes Astacum. quae et Nicomedia, Chalcedona simili clade 
-■ proterunt ; haec a Cornelio Avito reparata est. Heracleam usque 
arma Gotorum intonuere. Ilium, quae et Troia, a Gotis eversum est. 
ingenti itaque praeda potiti, domum redire Getae parant navibusque 
comparatis per Pontum Euxiuum Danubium intrant , Moesias , inde 
Thraciam, Graeciam, Achaiam, Macedoniam, Epirum, Illyricum non 
■»minore maleficio adficiunt. Athenas cum coepissent, ingentem lib- 
rorum acervum in foro cunmlant, quem cum comburere vellent, qui- 
dam prohibuit; dimittamus, inquit, illos Graecis, quibus dum incum- 

6 Am Bande in A CORNELIAS SALONINAE AVG CONIVGI IMP 
CAES I* LICINI GALLIEN! PF INVICTI AVG ORDO SPLENDIDISS 
SECVSANORVM Bcipcra ( Wriljerehr) am Bande in .4 12 Ebendort : sivc 

ob libidinem cius vel'tbeomachiain patravit. 

2 Vergl. be». H. A. Gail.; Eos. H. E. VII, 13; Hier. ehr. 1H3; Ekkeh. 109 
22 Eutr. IX, 7; 8. Viel. Cae». H. A. Broc. 13. Greg. Tur. I, 32. 31. (Oro». VII, 22) 
30 Iord. Get. 20. Cum. 443. Eutr. Fiel. a. a. O. 

Avuttinus II. 16 



Digitized by Google 




242 



Annales. 



bunt, imbelles fiunt. Snevorum gentes Pannonias, Noricum, a quibus 
tum Dannbio separabantur, occupant. 

Ingens ubique luctus, ubiqne moeror. indignabantur exercitus, 
qiunl imperator romanus, pater principis, serviliter apud Persas cap- 
tivus teneretur et filius Romae captivitate patris garnieret, lasehiis a 
deflueret. in dirersis igitur romani imperii provinciis seu eaesares 
seu tyranni , hostibus ita cogentibus, triginta numero, fasces impera- 
torins arripnerunt (ut corrnentem romanam rempublicam humeris 
sustinerent) , qui se invicem tarnen mutuis quoque vulneribus armis- 
que civilibns confecerunt. inter quos duae mulieres audacius et feli- 10 
eins sese hostibus opposuernnt diutinsque cum suis usque ad Aurelia- 
nnm imperatorein reruni potitae sunt: Zenobia cum marito Odenato, 
tiliis Herode, Timolao, Herenniano orientem adseruit pulsisque Persis, 
trucidatis, captis, Oriente ab sole romanam maiestatem armis foemina 
rest.ituit; in occidente apud Rbenum Victorina, nulter castrorum i& 
cognominata, Aggrippinae augustalem indtiit purpuram, cnm tiliis et 
adfine Tetrico Gallias et Hispanias a Germanorum direptionibus libe- 
ravit posseditque. sepulchra Victorinae et filiorum in Colonia Agrip- 
pinensi extare tradit Trevellius Pollio. nec Aegyptns ac Africa 
quievere ; suos habuere liostes atqne tyrannos aut, si mavis dicere, » 
augustos. fuit etiam in Galliis faber ferrarins Vecturinus nomine, 
imperator a militibus salutatus. ita omnia sursum deorsumque fere- 
bantur, ima summis miscebantur. 

Tandem Gallienus, dum contra Aureolum tyrannuni arma movet 
Mediolanumque obsidet, fraude Martiani, praesidis Moesiae, et Ce- a‘> 
cropii, Dalmatarum legati, cum filio interlicitur moriensque Claudiuin, 
qui tum Ticini agebat, snccessorem declarat, ipsi vestein, insignia im 
peratoria per Gallonium Basilium mittit. hac tempestate vetera 
cognomina (uti fit, dum rebus bellicis novi homines emergunt) Ger- 
mania mutavit. fecerant et Romani duas in Gallia Belgiea et Celtica » 
Germanias. uiaiores nostri transrlienani , ne Romanis et ipsi sicut 
cisrbenani ob commune idemque cognomen subesse viderentur, vetus 
Germaniae vocabuluin exibilarunt , liova sibi fecerunt cognomina. 
Chatlei, Cherusci, Saxones, Cimbri, Dani, Daci et Getae antea, Goti 
posthac dicti sunt, Franci, autiquissima gens Germaniae Magnae, non « 
tarn lata quam valida, (testes sunt Cicero, divus Hieronymus et vulgo 

18 scpulera A Victoriae A u. B 

1 Zonar. XII, Mi 2 Hier. F.utr. Or. a. a. i). 16 H. .1. Tyr. 5. 0. 23. 31 

19 cb. 7 22 rb. 8 28 V'ict. Car«. 33. rji. 34 30 Cic. rp. ad Att. XIV, 10? 

llirr. r U. II dar. (I, 113 A). 



Digilized by Google 




Lib. TT, cap. 39. 



243 



protritum apucl nos proverbium) obscurinres hactenns, sub nomine 
partim Chattorum et Helvetiorum, partim Turogorum atque Boiornin 
delituerant, (quemadmodum apml divnm Gregoriura Turonensem Theo- 
dorieus, prinuis rex Francorum, in Turogos perorat) iam inde clariores 
sfieri, pedetentim increscere coeperunt, eo magnitudinis tandem de- 
venere, nt et Gallias omnes et romanuni imperium in Geimaniain 
transtulerint. a quibus et Germania Francia dieta est. et apml 
Celtas aduc Francorum rex nominatur. aliae Germaniae nationes 
Alemanos, quasi tu dicas : omnes viri sumus, se eognominarnnt, unde 
w Alenmnia aduc Germania vocatur. 

GA GLIEN VS AVG [ PIETAS CONSERVAT. 

IMP C P LIC GALLIEN VS AVG j| CONCORDIA AVG. 

CLAUDIUS. 35. 

Cap. 39. Fl. Claudius, principum omninm decus, author generis 
o Constantiorum, maxima omninm gratulatione ronmnas suscepit liabenas. 
Aureolus tyrannus continuo Mediolani occiditur a militibus. dum 
deinde consultatur, Germanine et Goti an tyranni forent oppug- 
nandi, primnm Claudius sibi illos deposcit, quod reipublicae hostes 
essent, hi vero dumtaxat principum. inde arma in Gotos sociasque 
»geutes movet, quae longe lateque in romanis provinciis vagabantur. 
treeenta viginti millia barbarorum (ut ipse ad senatum scribit) in 
romanum solum armati venerant. cum quibus navali, terrestri praelio 
pugnavit felicissime variis iu locis. apud lacnm Benacum Gennanos 
t'udit. victi sunt Goti in Moesia, Martianopoli et Nicopoli inThracia, 
Bizantii et Tbessalonicae in Macedonia, in Cypro (fuoque insula et 
ubique gentium adtritus est Geta. tecta sunt flumina scutis, spatis, 
lanceolis; omnia litora operta, campi ossibus contecti, Graeciae, 
Moesiae, Thraeia, Illyricnm liberatae, Aegyptus reccpta est. quam- 
obrem elypeus aureus et statua aurea in capitolio ponenda decreta 
»est Claudio, qui cum Victor Pannoniam revertitur, Sirrnii mortuus 
est, posteaquam imperavit annum unum, menses novem. Claudii tem- 
pestate scun - a dixit : in uno annulo bonos principes posse scalpi. 

CLAVDIVS CAESAR AVG |j P M TR F IMP S C. 

IMP C CLAVDIVS AVG || ANNONA AVG. 

» QVINTILIUS. 30. 

Fl. Quintilins, frater Claudii, Italici praesidii dux, ubi nuncius 
iu urbem de Claudii morte venit, augustus a senatu adpellatus est. 

3 Grry. Tur. Iiist. Franc. UI, 7 14 Vtrgl. H. A. Helioy. u. Gatt. 19 Zon. 

XII, 26 24 Viel. cp. 34 32 U. A. Aurel. 42 37 U. A. Aur. 37. 

16* 



Digitized by Google 




244 



Annalen. 



exercitus interim Aureliannm imperatorem legit. Quiutilius septima 
decima imperii die Aquileiae a militibua occiditur. 

AURELIANUS. 37. 

Gap. 40. Valerius Anrelianus, prineeps magis necessarius quam 
bonus (quod clementia, praecipua imperatorum dote, caruerit, teste i 
etiam Diocletiano imperatore) potitus est rerum annos qtiinque, menses 
sex. Goti, Alani, Roxolani, Vandali, Sarmatae, Danubii orientalis 
adcolae, Illyricum vastant, diripiimt. Maroomani, Suevi Vindelicium 
occupant, in servitutem redigunt et Rhetias depopulantur. imle in 
Italiam iter faciunt, circum Mediolanum oinnia terrore cömplent. euius io 
belli metu ingens seditio Romae orta est, paventibns cunctis, ne eadem, 
quae sub Gallieno, evenirent. iussu imperatoris libri siliyllini con- 
sulti et inspecti, proditi versus, lustrata urbs, eantata carmina, ambur- 
bium celebratum, Ambarvalia vota sunt, dii falsi propieiati, verus 
deus neglectus est. 

Anrelianus contra Gotos crebris praeliis dimicavit victorque pro- 
vincias liberavit. Canabaudes dux Gotorum periit ; captae sunt et 
decem midieres, virili habitu inter Gotos pugnantes; aliae quoque 
multae praelio fortiter resistentes ceciderunt, qttas triumphatas de 
Amazonum esse genere titulus praedicabat. Cum autem Anrelianus a> 
Illyricum vastatum ac Moesiam exhaustam cultoribus esse videret, 
provinciam transdanubianam, quam Daciam veterem nominabant, a 
Traiano constitutam (Sivenbnrgenses Germani, literatores Septem- 
castrenses vocant) snblato exercitn et provincialibus translatis reliquit; 
desperabat eam posse retineri ; abductos ex ea populos in Moesia eon- 
locavit adpellavitque suam Daciam, quae Moesias divisit. restitutoque 
iüy rico pacatoque Danubii limite inde Italiam liberaturus omnibus 
copiis petit. Placentiae clade exiciosa exceptus est a Marcomauis. 
Germani enim, quod aperto Marte congredi non possent, in sylvas se 
densissimas contulerunt atque in Romanos vespere incumbente inrum- *> 
punt; exerdtus constipatos multitudine turbant ingentique strage ad- 
flciunt. et nisi (ut scribuut romani anthores) divina ope post in- 
spectionem sibyllinorum codicum sacrificiorunt ceretnonias solemnes 
monstris quibusdam ac visis a speciebus divinis impliciti ftiissent 
Germani, romanum solutum fuisset imperium. devicto ita caelestibus si 
arrnis Marcotnano Vindelici quo<iue Servitute liberati sunt. 

4 -Im Hände in A: ox Sinniy. Scverina uxor cius. 

2 Ekkrh. 109 4 T T ergl. H. A. Aur., Tyr. u. Prob.; Eutr. IX. 13 — 13; 

Ekkeh. 109. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 40. 



245 



Oriens postkac, devicta Zenobia, quae ibi hactenus imperarat, 
receptus est. Gallias aduc Tetricus (qni post victoriam ibi imperator 
salutatus) tenebat, ipse, quod invitns regnaret, apud Catelaunos exer- 
citura suum desemit ae prodidit, ad Aurelianuin confugit. misera 
5 tum erat conditio ducum, eorum praecipue, qui bellica gloria praeter 
caeteros eminebant. imperium offerentibus militibus atque mortem 
recusanti intentantibus resistere non licebat. agenda erat persona, 
quam miles imponebat. recepto ita imperio princeps iam lnpum auri- 
bus tenebat, quem nec dimittere nec retinere tutum erat, 
io Franei quoque transsito Rheno sub idem tempus Gallias vastant, 
in Mogontino agro tarnen oppressi sunt in Germaniainque transrhena- 
nam conpulsi. idcirco hoc carmen passim vulgo decantari coeptum: 

Mille Francos, mille Sarmatas semel occidimus, | Mille mille, . 
nulle mille, mille Persas quaerimus. 

» Contra hos, dum post indictum bellum Anrelianus expeditiouem 
parat et contra nos nt hostes deomm suorum et reipublicae morem 
senatui populoque romano gerens pessimisque consultoribus et avaris 
obsequens saevit, fulmeu iuxta eum eiusque comites de caelo ruit. 
ipse inter Heradeam et Constantinopolim occisus est errore militum, 
»apud quos conmenta plurimum valent, dum irati, p}aerumque temu- 
lenti audiunt et creduut quaelibet, consiliorum prope semper expertes. 

Kadern tempestate provinciarum, quas maiores nostri pulsis Ro- 
manis occuparunt, dux fuit et legatus Bonosus Hispaniensis, oi'igine 
Britanus. bibit quantum hominum nemo, de hoc Aurelianus impe- 
»rator saepe dixit: non ut vivat, natus est, sed ut bibat. eum in ko- 
nore habuit Aureliauus causa militiae. nam si quando legati Germa- 
norum venissent, ipsis propinabat, ut hosce inebriaret atque ab bis 
I>er vinum cuncta secreta cognosceret. ipse quantundibet bibisset, 
semper securus et sobrius et aduc in vino prndentior. quantum bibit, 
»tantum minxit nec nnqUam aut pectore aut vesica aut ventre grava- 
tus est. cum tiermani romanas luxurias incendissent, timore, ne 
poenas daret, sumpsit imperium diutiusque teuuit, quam rebatur. longo 
narnque gravique certamine a Probo superatus laqneo vitam finivit. 
tune quidem iocus extitit : ampkoram pemlere, non homineni. uxm- 
ooeius Gotirae gentis nobilissima, regio genere orta, Ckunila nomine, 

1 post haut- .1 22 Am Bande in .4: Eusebius Laoilicenus episeopus, vir 

doctiseimu». {Kus., Hier, ehr., Ekkeh.] 

U Hier. ep. ad. l’amm. ade. err. Io. Hirros. ( III, 74 D). Ter. Phorm. III, 2 
Suel. Tib. 25 14 11. ,1. 7 18 Ekkeh. 10!) . 22 Jbjd. H. A. Boom. 14. 



Digitized by Google 




Annalen. 



246 

quam ei nuptum tradiderat Imperator Aurelianus, ut per eam a Gotis 
cuncta cognosceret. 

IMP AVRELIANVS AVG || FORTVNA VELOX. 

IMP C AVRELIANVS AVG || ORLENS AVG. 

IMP (! AVRELIANVS AVG || JOVI CONSERVATORI. s 

IMP 0 AVRELIANVS AVG CONCORDIA MILITVM. 

TACITUS. 38. 

Cap. 41. P. Anilins Tacitus a senatu lectus est. occiso Aureliano 
exercitus ad senatum scripsit ex senatorioque online principem petiit. 
nirsus rem senatus ad exercitum relulit idque saepius factum, ita io 
per sex totos menses ortiis romanus sine imjieratore fnit. Tacitus 
sexto inense imperii Tharsi a militibus occisus est. Cornelium Taei- 
tum augustae liistoriae scriptorem, qtiod authorem generis sui diceret, 
in omnibus bibliothecis conlocari iussit singulisquc annis describi ali- 
(pioties, ne incuria deperiret. verum nihil liaec diligentia profuit is 
scriptori praestantissimo; semilacerus est, sine capite, sine pede. quin- 
que primi libri et hi non integri, superioribns annis in Germania in- 
venti, a Leone pontifice maximo editi legnntur. M. Annius Florianus, 
frater Taciti, imperium citra authoritatem senatus quasi haereditarium 
arripiut; sexagesimo imperii die Tharsi interimitur a militibus, qui 20 
iam Probum imperare audierant, quem omnes delegerant exercitus, 
senatus optavit, populus romanus adclaraationibus petivit. dum ita 
imperatores scelere militari pereunt, Germani rupto Rhenano limite, 
occiso Posthnmo legato, Gallias, nemine resistente, securi invadunt, 
diripiunt, omnes Gallias occupant, Septuaginta nobilissiuias urbes « 
capiunt. Danubii quoque adcola in Rbetias Vindeliciamque inrumpit, 
IUyrici provincias depopulatur. Caspar Vinozero ex Strubiis attulit: 

IMP C CL TACITVS AVG PROVID DEOR. 

IMP C M CL TACITVS AVG || PROVIDENTIA AVG. 

PROBUS. 39. *o 

Cap. 42. Aurelius Valerius Probus, omninm bonorum iudicio 
imperator factus, Sirmio oriundus fuit. Gennanos Galliis exturbavit, 
captas urbes reeepit. in Germaniam Irans Rlienum ad Nigruin Humen, 
trans Danubium vero ad Albim, quem intercidisse quidam dicunt et 

6 In A ferner- SEVERINA AVG || VENVS FELIX - IMP C AV 
RELIANV8 || 0RIEN8 AVG - AVRELIANVS AVG 01UENS AVG 
20 PROVIDENOIA B 

8 Vtrgl. II. A. ben. Tac., Flor., Prob. 17 Mach (Irr in Corcei erfundenen 
Handschrift cd. Bomae 1515 27 H'ter «ns Straubine 31 U. .4. Prob.; Flor. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 42. 



•247 



nos Alemauuni nuncupamns, ilevenit ibique castra locavit. alias est 
Albis, ilumiuum Germaniae maxiuius, Germanium Magnam in duas 
seeat partes, per Boiemos et Saxonas fertur, apud cervicem Cimbricae 
peuinsulae sinui Codano miseetur. Probus Gennanos Rhenum contiu- 
» gent es ad paceni coegit et amicitiam. sexdecim rnillia tyronum ab 
illis oblata limitaneis distribuit. inde pacavit Rketias Vindeliciainque 
et Illyricum factoque foedere cum Germauis Danubhun adcolentibns 
centum rnillia Bastarnorum in rornano solo conlocavit. item et alias 
uatioues, Gepidas, Gutbungos, Yandalos per romanas divisit provincias. 
w hi (oeeupato Probo bellis civilibus adversus tyrannos) per totuni orbem 
romanum vagati, multuni cladis maiestati romanae intulerant. 

Bonosus quoque ac deiude Proculus apud Agrippinam imperium 
arripiunt, Gallias, Hispanias, Britanias occupant. Germani trans- 
rhenani, Franci ad societatem belli invitati sunt; sed Probus peculiari 
is caelestis numinis favore Victor ubiqne, quietam pacatainque rempublicam 
reddidit, oppressis ubiqne gentium hostibus adeo, nt dicere solitus sit, 
amplins non opns fore militibus. qui hoc dicto exulcerati, Sirmii in 
natali solo principem non solum nomine, verum etiam re probum 
fugientem in turrim ferratam (quam speculae causa altissimam et la- 
-d tissimam aedificarat) interimunt. imperavit annos sex, menses qnatnor. 
Gallis, Hispanis, Pannoniis provincialibns per Europam vites colere 
contra maiorum instituta iiermisit et vinum couficere. saevit vitihus 
militari manu montes. Almum prope Sirmium et Aureuin in superiore 
Moesia. idem Caspar Vinozero nobis dedit, haruiu rerunt cultor et 
ü antiquitatis admirator : 

IMP C PROBVS P F AVG 1 CONCORDIA MILIT XXIII. 
IMP C M AVR PROBYS P F AVG SOLI INVICTO. 

IMP PROB VS P F AVG l'AX AVGVSTI XXI. 

IMP C PROBYS P F AVG ]| CONCORDIA MILIT XXI S. 

y ln .4 «. B corrü/irt nun Grutbuiinos .29 --Iw* Runde in .4 ferner: IMP PN 
(?) AVR PROBYS PF AVG VIRTVS PROBI AVG E XXI MC» - IMP 
PROB VS AVG VICTORIA GERM RA - IMP C M AVR l’RORVS AVG 
P M TR P COS PP XXI R - VIRTVS PROItl AVG PACI FIPENS - 
IMP P PROBVS P F AVG VIRTVS AVG P XX T - IMP P M AVR 
PROBVS P F AVG VIRTVS PROBI AVG XX1I1 IMP P PROBVS AVG 
AI)Y ENT VS AVG VOT - VIRTVS PROBI AVG SAI.VS PVBLICA. (?) 
XXI - IMP C M AVR PROBVS PF AVG RESTITVT ORBIS XXI T - 
IMP PROBVS AVG ADVENT VS AVG R X Z 

2U Ekkch. lui) 24 Winier. 



Digitized by Google 




A analen. 



24* 



CHARIS 40. 

M Aurelius Charas interfecto Probo imperator declaratur statim- 
qu e liberos suos caesares designat. Charinnm ad Gallias contra Ger- 
rnanos tntandas cum leetissimis viris diniittit. secam Xumeriannm 
adohfücntt-ui tum lectissinmm, tum disertissimum oratorem et poetam s 
sui temporis potentissimum retinuit. Danubii adcolae audita morte 
Probi ferociter Danubium transseunt, Pannonias invadunt. minantur 
se non solmn Illyricum, sed etiam Thraciam Italiamque pervasuros 
Charas fortiter occurrit, in Germaniain pellit, provincias romanas 
liberat. inde contra Persas arma vertuntur. ubi imperator Victor 10 
Ute ins gentis, castra super Tigride habens. fulmine ietus de caelo 
interiit. Xumerianus aeger oculis vehebatur lectica; ipsum Arrius 
Afier praefectus praetorio. socer eius, imperium ambiens, dolo inter- 
fecit; cadaver aliquot dies occultatum foetor prodidit. Diocletianus. 
domesticos regens, vir insiguis et callidus amansque reipublicae Apram » 
sua manu eoufodit. imperarunt uunos duos. Eiulasius hoc tempore 
praesedit Vindelicis et Noricis. 

IMP M AVR XUMERIAXVS AVG MARS VICTOR S. C 
DIOCLETIAXUS. 41. 

Cap. 43. C.Aurelitis Valerius Diocletianus Iovius. Dalmata, imperator s> 
ab exercitu Persico creatur, a senatu conprobatur, post M. Antoninum 
philosophum principum optimns, adeo nt ne adulatio quidem meliorem 
confingere queat. adoptavit M. Aurelium Valerium Maximianum Her- 
culium Pannonem imperiique participem fecit, quo conscio iain pridem 
Diocletianus imperium animo invaserat. Charino inde caesare, filio » 
Chari imperatoris, interempto, factionem rusticorum (qnae sibi Bagau- 
darum nomen indiderat et ducibus Seliando et Amando per Gällias 
grassabatur) delevere imperatores. Carausius, tanti tumultus cunci- 
tator et caput eius mali, in Britaniam aufugit eamque intercepit exerci- 
tumque ad inferiorem Gennaniam per Rhenum mittit. praefecti erant so 
superiores Amandus et Eliandus. contra hos profecti principes sunt, 
accitis etiam longinquis auxiliis. 

Et dum haec gerantur, ecce tibi, oraues Germaniae gentes bei- 
lorum avidae, Burgundiones, Alemani, Heruli, viribus primi, locis Ultimi, 
et [ilaerique alii excidium Galliae provinciisque caeteris Romanoruin 

14 fetor A 15 Am Bande in A u. B Hofmeister 23 Tn .4 über durch- 
ttrichencm adoptavit — filiuni ascivit Maximinianum B 27 Seliando sfr A 
u. B. ct vor Amando fehlt B 31 Eliandus at'c A u. B 

16 II- A. Bum. 12. 13 20 Viel. Cae*. 39. Hier. ehr. 187. 189 23 H. A. 

Vrr. II 25 II. A. Bum. 15 30 Kutr. IX, 20. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 43. 



249 



conminati, in Gallias, Rhetias, Vindeliciam, Noricum inrnmpunt, irruunt. 
in Moesiis quoque et Pannoniis adventu hostium trepidatum; nec 
Persae quievere. intonnere etiam civilium armorum fulmina; Achilleus 
totam Aegyptum occupavitrf Carausius Britanias tenebat; Quiiigentiani 

5 (tot erant milites tinnultus authores) Africam invasere; omnia ubique 
ferro, flamnia vastabantur, provinciae ad solitndines redigebantur. undi- 
que ita saevis belloruni turbinibus maiestatein romanam conqnassan- 
tibus, quo facilius citiusque trauquillitas redderetur orbi terrarum, 
dno caesares ab augustis declarantur. Fl. Constantius Ohlorus, praeses 

10 tum Dalmatiae, quem Charus quoque imperator caesarem designare 
(quod nemo tune melior vir videbatur) decreverat, ex Moesia et Histro 
oriundus fuit; alter caesar Galerius Maximianus, Armentarius (quod 
armentorum pastor fuerat) cognomiuatus, Daciae Ripensis civis fuit. 
et ut lii adfinitate coniungerentur, Galerius Valeriam, Diocletiani 

u filiam. duxit uxorem, Constautius rejmdiata uxore sua Helena, matre 
Constautini (quam divus Ambrosius stabulariam Treveris fnisse, äbs 
Constantio ob eximiam pnlcritudinem adamatam tradit) in matri- 
uionium accepit Theodoram, privignam Maximiani Herculii, ex qua 
sex liberos, fratres C’onstantini, sustnlit. 

a> Constantius Galliis, Hispaniis, Britaniis praefleitur, ipse Ger- 
manis bellum indicit. Germani fortiter cum circa Lingonum urbem 
annis excipiunt, fundunt, in fugam vertunt. Constantius vix fuga 
elapsus ad proximam urbem autugit, cuius portae rnetu hostili clausae 
erant, ac, nisi firne demisso per moenia sublatus fuisset, in Germanorum 

11 man us vivus devenisset. reparatis deinde viribus cum Germanis con- 
gressus, Victor Gallias liberavit, Romanis legibus reddidit; cum Ger- 
manis foedus icit. Britanias per Asclepiodotum praefectum praetorio 
recepit. Maximianus Herculius in Aphrieam transsit. Diocletianus 
Aegyptum sibi deposcit. 

so Galerius Maximianus Rhetias, Vindeliciam. limitem Danubianum 
et Histro contiguas provincias sibi tutandas desumit. pacatis Histri 
adcolis, stipendio et militiae adscitis ac qnibusdam in romannm so- 
lum translatis, Burgundionuni pari« intra Rhentim et Nigrum flumina 
distributa, Persas adgreditur. primo victus a Persis ad Diocle- 

1 V'indclicium B 16 Treviris B 33 fluminibns A «. B 

1 Jlamert. Baneg. i lax. 5 5 Eutr. IX, 22. lord. Ge.t. 21. Brev. 52 

II H. A. Car. 17 13 Viel. ep. 40 16 Ambros, or. fun. Theotl. 42 ly Eutr. 

IX, 22. Exe. Yales. 1 26 Hu Ir. IX, 23. Zonar. XII, 31. 11. A. Car. 18 

27 Eutr. IX, 22. Zon. a. a. O. 33 Eutr. IX, 25. 



Digitized by Google 




250 



Annale*. 



tianum fuga elapsns venit; ante carpentum indignabundi Diocletiani 
non admissns, purpnratus pedrs rueiirrit aliquot millilms. reparatis 
tarnen ex Germania et limitaueis Histri exercitibus copiis , rtiraus 
Peraas adoritur. ipse in Armenia maiore eum dnobna equitilms ex- 
ploravit liostes et rum viginti millibua milit uni snpervenit castris 
hostium ; subito innumera Persarum agmina adgressus Xarseum regem 
turpi fuga salutem quaerere cogit; uxore eins ae filiabua potitnr, 
summa eas pudieiciae custodia reservat, quamobrem Persa ad pacem 
illectus cum Romanis foedus irit. Meso)>otamiam cum quinque po- 
pulis traus Tigriin romauo iuiperio reddit. haec pacis condicio ns- io 
que ad divi Constantiui mortem duravit. ita terra ntarique 'parta 
victoria restitutaque felieitate reipublicae et orbi romauo pace augusti 
triumpbarunt. 

Quatuor tum principe« niumli , fortes, sapientes, beuigni et ad- 
modum liberales, idem in republiea sentientes, graves, religiosi, auia r> 
tores senatns populique roinani, quales optari solent , romanttm im- 
perium orbemque terrarum administrarunt. Diocletianus tanquam 
communis et supremns parens urceui tenebat, caeteri ut apparitores 
ultro citro discnrrebaut, Diocletiano obtemperabant. erat Diocletianus 
callidus, amans reipublicae, ad omnia paratus, alti consilii et prudensa» 
et qui operam navaret, ut vita et clementia quam simillimus M. An 
tonino esset veterum imperatorum res gestas studiosissime inquisivit. 
literis quoque mandari iussit. eius verba liaec , qnae subscribam. 
fuisse scribit Vopiscus : nihil diflicilius est quam bene imperare. colli- 
gunt se quatuor vel quinque atque utium consilium ad decipieudum; 
imperatorem capiunt; dicunt ex composito, quicqtiid übet, imperator, 
qui domi clausus intra cubiculum est, vera non novit, facit iudices, 
quos fieri non oportet, amovet a republiea, quos debebat obtinere; 
bonus. cautus, optimus venditur imperator. eidem displicebat Maxi 
miaui stii asperitas, quam cum depraehendisset, dixisse fertur, primam » 
dotem imperatorum clementiam esse, quamobrem Aurelianum ob nimiam 
saeviciam nmgis ducem esse debuisse quam imperatorem. 

Omen imperii Diocletiano in Germania inferiore apud Tuugros 
coutigit. in caupona quadam cum rationein quotidiani convictua faceret. 

4 In A ferner: fumlit, suporat, ad iiitcmccioncin dclet 25 rullcgunt .1 
32 .4m Hemde in A : Claudius Eutlicniug (sie) ab cpistolis Diocletiano vitam prin- 
cipuui scripsit. [ Vnjiiscus, Cur. 18, 5J. 

11 Huf. Brcr.‘ 85. Eulr. IX, 24 fj. Amt». XIV, 11. XXV, 7 13 Cnss. 

Chr. 447. Hier. 189. Eulr. IX, 27 17 II. A . Car. 18 ly A mm. a. a. Ü. 

22 H. A . Xum. 13. Mare. 19 23 Vyl. H. .4. Macrin. 15 24 Aur. 43 32 et. 44 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 43. 



251 



anirula quaedam ipsum increpans ilixit: nimium avarus, nimiuin par- 
cus es, Diocletiaue ; qui inen respomlit: largus ero, cum impemtor 
fuero. subiunxisse anus fertur: imperator eris, cum aprum occideris. 
tum, ubi fult occasio, semper apros in venatu manu occidit Diocletia- 
s nus. et cum Aurelianus, Probus. Tacitus, Chams imperatores saluta 
reut ur, dixit: ego semper apros occido, sed alias vescitur semper pul- 
pamento. idcirco Arrium Aprum praefectum praeturio sua manu 
occidit ae: gloriare. Aper, inquit, Magni Aeneae dextra cadis. et 
cum intej'fecisset, ait, aprum fatalem oceidi, ut impleret aniculae dic- 
io tum et suum firmaret imperium, alioquin liaud tali crudelitate princeps 
rlementissimus auspicaturus impdrium. quando autem (quemadmodum 
explicavimus) levi admudum mumento milites impnlsi, ab imperatoribus 
mamim et ferrum non abstinebant, ut posthae imperatoria maiestas 
sacrosancta foret, adorari se Diocletianus ab adeuntibus non aliter 
u quam ut deum nmre regum Persarum iussit edictoque sanxit, uti 
onines adituri principem eius pcdibus acciderent ipsosque oscnlarentur. 
antea imperator in modurn iudicum salutabatur et clilamyde purpurea 
dumtaxat a private liabitu discernebatur ; Diocletianus gemmas vesti- 
bus et calceamentis inseruit, id qnod et C. Caligulain fecisse inemorant. 
■» morem istum adoraudi romani pontifices pertinacissime aemulantur, 
qui, si Cltristnm ament, oves pascaut. salva est respublica christiana, 
quae adtrita est snb Diocletiano. nara anno imperii Diocletiani 
quarto decirao, a Christo nato servatore nostro ducentesimo super 
primum, Titus Veturius magister militiae christianos milites quasi 
•s bestes deoram et principtun, quos adorare nollent, exauthoravit, neci 
dedidit, eorum boua usurpavit. paulatim deinde eadem crudelitas 
gliscens, authore Galerio Maximiano, caeteros nostrae religionis eon- 
secraneos adtigit et involvit. atque hunc iguem excitarunt superbia 
et vicia episcoporum nostrorum, qui tyranui potius (ait Eusebius) quam 
Josacerdotes modestia christiana reiec.ta Spiritus tvraunorum sibi sump- 
serant. quanto igni nunc optts est, ut excoquantur crimina nostral 
coelum ipsum petimus stulticia neque per nostrum patimur scelus, 
iracunda deum ponere fulmina. 

Anno priore, quam Diocletianus se imperio abdicaret, conveuti- 
cula uostra ipsis paschalihus subversa sunt, multitudo in uavicula 
imposita in mare praecipitata est, civitas in Phrygia cum populo, 

20 morem — pascaut m II nmjeklammmt. 

11 II. A. Car. 13—15 19 Amm. XV, 5. Cats. 4/6'. Pronp. Tir. bei Gram. 

Thea. XI, 301. Eulr. IX, 26. Zo». XII, 31 Suet. Cal. 52 29 Chr. II, 1921 

33 Horat. C. I, 3, 38 3ü Ew>. II. E. VIII, 2; 6, 



Digitized by Google 




252 



Annales. 



quod r*ives oiim« ohristiani essen t, a militibns conbusta, bona nostra 
a praetoribus occnpata, popnlus dei trueidatus, literae sacrae exustae 
sunt, atque is furor saevissime per continnos quatuordecim annos 
sub decem principibus in nos debaehatus est. altero liuiusce impie- 
tatis anno Diocletianus. posteaqnam viginti imperavit annos, imperium 
Nicomediae exnit, in privatum ordinem se redegit. non longe a Sa- 
lonis, urbe Üalmatiae (Spalatum vnlgus nominat), in villae suae palatio 
consenuit, agriculturae, maxime hortorum voluptati op<‘ram dedit. vixit 
ibi annos decem ; mortuus est anno vitae duodeoctogesimo et solus 
omnium privatus inter deos refertur. io 

Maximianus Herculius idem faeere a Diocletiano coactus, pur- 
puram, principnm insigne, invitus Mediolani deposuit. postea im- 
perium arripere tentans, iussu Constantini generi sui, cni iusidiatus 
fuerat, Massiliae strangulatus est, honio saevus, truculentus, sanguinis 
eaedisque avidus, fortis et rei bellicae peritus. genuit ex Entropia 1 » 
Syra muliere Maxentium et Fanstam , coningem Constantini , cnius 
patri Con. staut io Theodoram privignam nnptnm conlocarat. Cains 
Aqnilinus, vir consularis, hisce temporibus Vindeliei limitis dux fuit 
romanus. sub idem tempns anni domini 28!l divns Maximilianus, 
Vindelicorum atqne Noricorum archimystes Laureacensis, Celeiae pro » 
republica christiana se devovit. suecedit Eleutherius, a Xisto pontifice 
maximo datus; huic divus Quirinus, tilius Philippi praesidis Pannoniae. 
IMP DIOCLETIANVS || AVGV. 

GEN IO POPVLI ROMANI || S F. 

PRIMI DECENNALES COS III SC. * 

M VAL MAXIM IANVS AVG NOB C VOT X X Z 

IMP C MAXIMIANVS || P F AVG. 

SACRA MONETA AVGG || ET CAESS NOSTR. 

MAXIMIANUS NOS CAES GEN IO POPVLI ROMANI. 

IMP DIOCLETIANVS AVG GENIO POPVLI ROMANI » 
RT TR. 

Columnam marmoream supra.in Angusto reperies, quae hisce 
imperatoribus posita est. 

6 NicodemUc D 23 DIOCLETIANVS P ,1 31 Am Rande in A ferner: 

IMP C M A MAXIMIANVS AVG CONCORDIA MILITVM S. (?) XXI. 

- IMP C MAXIMIANVS P F AVG GENIO POPVLI ROMANI - 
MAXIMIANVS NOB CAES SACRA MONET AVGG. ET CAESS NOSTR. 

3 Kim. H. E. VIII, 11. Zon. XIII, 33 10 Eutr. IX, 37 f<j. Cass. 447. 

Zon. XII, 33 15 Eutr. X, 3. Vict. ep. 17 Viel. cp. 40 19—22 vgl. Bemard. 

Crnitifan M G. Str. XX V, 053; Schnitterin l. c. 440 32 ». oben S. 158, Z. 33. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 44. 



253 



CON STAUTIU S. 42. 

Cap. 44. Fl. Claudius Constantius Chlorus et Galerius Maximianus 
Armentarius augusti a senatu adpellantur, ubi Diocletianus et Aurelius 
Maximianus repudiatis rerum gubernaeulis privatum degere vitam 
•' decrevenmt. Constantius natus patre Eutropio, Dardanae gentis 
nobilissimo viro. et matre Claudia, tilia Fl. Claudii caesaris augusti, 
Aphricae et Italiive administrationem recusavit, Gallias, Hispauias, 
Britanias retinuit et quiete jtossedit; caetera conlegae permisit, fuit 
natura clementissimus , divitiarum contemptor. in conviviis aurea 
■opocula ab amieis commodo aecipiebat. ut abacum exornaret; paucissi- 
tnis contentus, a fictilibus non abhorrebat. eius liberalitate devincti 
Germani ab armis cessarunt. Galerius Maximianus, cum Constantius 
Aphricam et Italiam reliquisset, duos caesares creavit, Severum et 
Galerium Maximinum, sororis suae filiuin ; hunc orienti et Aegypto, 
r> illum Italiae et Aphricae praefecit; ipse in Illyrico medius versabatur. 
hie cum Constantinum obsidem a patre datum Romae teneret eiusque 
saluti insidias tenderet, Constantinus sibi fuga consuluit; quaqua iter 
feeit, publica iumenta ad frustrandos vestigia inseqnentes occidit. ad 
patrem Constantium incolomis in Britaniam pervenit, quem morbo 
»letali adfectum otfendit. Constantinus Germanos stipendiis sibi con- 
ciliat, regem Germaniae Chrocuin nomine auxilii gratia cum copiis 
ad se trahit. eins ope imperii habenas inortuo patre occupat. impe- 
ravit Constantius ut augustus annos duos; inter deos relatus est. 

IMP CAES GALERIVS MAXLMIANYS INVICTVS AYG 
sPM GERM A3GYP THEBAICYS SAR QYINQVIES PERSICVS 
BIS CARPICYS SEXIES ARMENICVS MEDORVM ET ADIA 
BEXORYM VICT TRIBVNICIAE POT VICIES IMP DECEM 
N'OYIES COKSVL OCTIES 1‘ P PROC. 

IMP CAES FL VAL CONSTANTIVS PIVS FELIX INY1C- 
»TV8 AYG P M TR POT IMP Y COS 1ITI P P PROC. 

IMP CAES GALERIVS MAXIMLNVS GERM SAR P F 
IXYICTYS AYG. 

FL IYL CONTSANT1YS PROYIDENTIAE CAESSEANO. 

DN CONSTANTIVS P F AVG FEL TEMP REPAIUTIO 
A Q S. 

CONSTANTIVS NOB C GENIO POPVLI ROMANI. 

CONSTANTIVS AVG DALMATIA DEVICTA. 

1 Constancius B 19 Constanliiiuin B 20 sibi stipcndiia B 29 u. 30 frhlt 
'» 4 31 SARM B 33 sic A u. B 

3 Eutr. X, 1. 2. Viel. cp. 40. 41 6 H. A. Claud. 13. 



Digitized by Google 




Annalen. 



254 



CONSTANTINUS. 43. 

Cap. 45. M. Fl. Valerius Constantinus Maximus, pius, felix. 
seniper angustus, Constantii Pii fllius, anno ab restitnta Salute trecen 
tesinio super deeimum, persecutionis vero anno quarto, a patre guber- 
nacula per manus accepit tenuitqne cum Galerio Maximiano Armen- s 
tario augnsto annos quatuor, cum M. Valerio Licinio Liciniano partici|>e 
imperii sexdecim, cui accito Mediolanum sororem suam Constantiam 
in matrimonium dedit; ipsum Galerius Maximianus Camunti angustum 
adpellarat. eadem tempestate, posteaquam Constantius naturae ron 
cessit, Maxentius, filius Maximiani Hercnlii, Romae a senatu et prae- i« 
torianis augnstus nuncupatur. apud Africam Alexander imperium 
arripit. orientem tum atque Aegfptum gubernabat Galerius Maxi- 
minus. Severns Italiam tenebat, cui adtribuebantur Rhetiae et Vin 
delicia, quam Boii nunc tenent. Galerius Maximianus Illyricum, 
cuius pars est Noricum, possidebat. Valens quidam, liaud scio ubi. is 
res novas eo quoqne tempore molitus est. 

Romanus tum orbis tot principibus regebatur, snb quibus perse- 
cutio, quae sub Diocletiani ultimis annis coepit, sub Constantio pro- 
gressa, per diversas orbis romani partes, omnium gravi ssima in nos 
erudelissime grassata est. nam Galerius Maximianus author fuit a> 
huius crudelitatis ; Maximiani ab Hieronymo vocatur. seuatusconsnlto 
conciliabula nostra destrueta sunt, divini libri ignilms traditi, omnes 
insiilae, metalla, carceres confessorum et martyrnm gregibus catenatis 
impleti. cliristianum nomen conati sunt principes quasi ex senatus- 
consult o extinguere. christiani urbibus edicto perpetuo in aes iuciso » 
eliminati sunt, nulla acceptabilior bostia diis inmortalibus quam in- 
visiim gen us christianum credita. de crudelitate in foeminas perpe- 
I f i, ui pudet referre. mortium et poenarum genera enarrare maius est 
viribus nostris ; cruciamenta ingenium superant meum. citra rationem 
urtali«. r/rdinis, sexus in omnis saevituin, tum templnm dei eversum. » 
iiMlos popul tu laceratus, veritas abiecta iacere videbatur. senatus. 
pbilovopbi, milites, iudices, principes nos lacerarunt, vexarunt. intinita 
hominnm millia per provincias cunctas et urbes pro Christo quotidie 
tf/ir* sunt ; alii in Humen praecipitati, alii secti, alii exusti sunt, tum 
Mf.'.’i n>m et in provinciis, quas Boii incolunt, intereiupti sunt divus » 
arcbimystes Laureacensis, Florianns tribunus cum qua- 
U militibus, Quirinus, Victorinus Petarionensis episcopus, quo- 

2 f/*h i !t 

2 Vui t: i». Kp. 41. H. M. XI, 10. Evtr. X, 2 — i. Eh*. Hier. ISS— 192. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap, 45. 



255 



rnm divus Hieronymus meminit, Mauritius cum legione et Aphra et 
plaerique alii. 

Tudices inhiantes possessiunculis nostris plus audebant, quam 
inbebantur. ex quorum numero quidam in Bithynia author in primis 
s faciundae («raecutionis fuerat ; quo scelere non contentus, etiam scriptis, 
quos adflixit, persecutus est. extiterunt quoque, qui se antistites 
philosophiae profitebant ur, sub pallio et barba ac capillis vicia sua 
tegendo ; authoritate falsi nominia ad amicicias iudicum mim modo 
jienetrabant. ipsi tempori servientea contra nostram religionem nomen- 
ioque christianum libros evomuerunt , in quibus professi sunt, ante 
omnia officium esse philosophi, erroribus hominum subvenire atque 
illos ad veram viam revocare, id est ad inmortalium culttis deornm, 
quorum numine et maiestate (ut illi dicebant) mundus gubernaretur, 
m-c pati homines imperitos quorandam fraudibus inlici, ne simplicitas 
i'eorum praedae ac pabulo sit hominibus astutis. itaque se suscepis.se 
In«' munus philosophia dignum, ut praeferrent lunien sapientiae non 
videntibns, non tantum, nt susceptis deornm inmortalium cnltibus 
resanescant, sed etiam ut pertinaci obstinatione deposita corporis 
crnciamenta devitent nec saevas membrorum lacerationes frustra per- 
» peti velint. deinde effnsi in principum laudes, quorum pietas et pro- 
videntia in defendendis religionibus claruisset, consultum esse taudem 
(aiebant illi philosophi) rebus Immanis, ut cohibita nova, impia et 
anili superstitione universi homiues legitimis et avitis sacris vacarent 
et propicios deos sibi experirentur. 

Verum nostri , freti divinis muneribus caelestibusque beneficiis, 
irrisere huiusmodi nebulones, ut de quorum mentibus adversum nos 
maligni genii depugnarent et qui profiterentur se inluminaturos alios, cum 
caeci essent, reducturos. ab errore, cum ipsi ignorarent, ubi pedes suos 
|>onerent, cnidituros ad veritatem, ,cuius illi ne seintillam nnam qui- 
* dem vidissent aliquando, quippe cum sapientiae professores profligare 
sapientiam niterentur. quam vis tot malis peteretur veritas, eniicuit 
tarnen ac vicit clarissimumque de hostibus egit triumphum, adeo ut 
claritas eius etiam imperatoribus apparuerit manifeste. Galeritts 
Maximianus saevitia in christianos insiguis nsque ad infamiam ; frustra 
r> poenituit, quod innoceute christiauorum sanguine se maculasset; pro 
eins salute et vita frustra praeces Christo decretae. simili tato et sera 

0 Am Bande in A: Ilierocles 7 A: sub pallio ot capillis; am Bande: 
barba. 

1 Chr. 18!). Cat. (1, 132) 4 Lact. V, 11 31 Lact. V, 2 30 Lact, de 

m. p. 34. Aus. 11. E. VUI, 17. 



Digitized by Google 




256 



Annale«. 



poenitentia defunctus Galerius Maximinus, saevissimus omnium, non 
mitior in nos in Orient« et Aegypto fuit. Tliarsi vitam amissis luini 
nibus inedia siraul et laqueo finivit; violatae pietatis poenas dedit. 
Maxentius Severum oceidit, ignem persecutionis in nos Romae edieto 
extinxit. Constantinus, vocatus a senatoribus, Maxentium et Alexan- s 
drum interemit, Licinius Valentem. Constantinus tandem decimo im- 
perii sui anno pacem nostris reddidit. Licinium, quod cliristianos e 
palatio exegisset in nosque saeviret, annis superavit, purpura exuit, 
privatum Thessalonicae occidit, sexagesimum tum agentem annum. 
literarum hie hostis fuit , quas reipublicae perniciem voeabat. aulica w 
famulicia mures et tineas verissime adpellabat, rebus bellicis elarus 
extitit, oriundus ex Dacia Ripensi. 

Romani rerum domini, dum cultum dei optimi maximi expugnare 
ae radicitus exeindere conantur, deos suos prodidere, superstitionem 
suam funditus everterunt, religionem nostram stabilierunt. ex sanguine » 
christianorum guttatim soboles nova renata est. edieto publice iussu 
Constantini arae deorum eversae, templa deorum clausa sunt, totius 
orbis consensu veritas invicta tot adversitatibus recepta est Christus- 
qne depulsis divinitate diis falsis triumpliavit. dii in aedes paucorum 
divitum conpulsi, in eulminibus velut bubones delituerunt. demones» 
perdita divinitate domesticos templo dei excitarunt inimicos. vix cul- 
tores deorum viceramus, Arrhius sacerdos, Constantia«, viduae Licinii, 
sorori principis insinuatus (divum Hieronymum sequor), virus in phi- 
losophiam christianam effudit. conventus christianorum pontificum 
Niceam, Bithyniae urbem, a Constantino indictus; pestiferi hominis» 
errorem impientissimum redarguit et explosit. 

Constantinus laudis avidus fuit, bellis fortunatus, eloquentiae et 
literarum amator. romanorum principum historias memoriae literarum 
conmendandas curavit, per Tatium Cyrillum e graecis in latinam lin- 
guani verti iussit. habitum imperatonnn gemmis et diademate perpetuo so 
auxit. cum Genuanis Rlienum contingentibus, quorum auxilio imperium 
nactus fuerat * pacem habuit, eos muneribus placavit. Goti et orien- 
tales Germani Thraeia» vastarunt, cum praeda domum reversi sunt. 
Constantinus Danubium ponte iunxit, in Germaniam transsit, hostes 
contndit. Gebericum regem, filium Hylderici, in foedns donis traxit; v. 
cum Gotis pacem firmavit; Germanis gratissimus fuit, quonim opera 



22 Arrius B 

20 Hier. cp. 107 26 Hier. cp. 133 31 Vict. cp. 11. Eutr. X, 7. H. Aut). 

Helion. 36. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 43. 



257 



in bellis usus est. praefecit limiti Danubiano Fl. Iul. Crispuin filium 
suam; caesarem eum adpellavit. is Suevos devicit, transtulit trans 
Histrum in Pannonias. Yandalos et partem horum, Burguudionas, ad 
Rheni Dannbiique ripas deinde distribuit; germanae hae nationes sunt; 
ri*x earnm Visomarus erat, paulo ante Constantini imperium a Vistula 
et sinu Venedico Codanoque per integrum annum profecti, ad ripas 
Histri Marisiaeque consederant, ubi ab Oriente Getas contingebant, 
a meridie Danubium, ab occidente vero Quadis, Marcomanis, hoc est 
Snevis, a septenti'ione Hermondulis contermini eraut. Burguudioiies 
io partem Sueviae iuxta Danubium -occuparant. Franci etiam vastatis 
Ualliis Hispanias invaserant. 

Constantinopolim ipse Constantinus nuditate oinnium urbium (ait 
divus Hieronymus) dedicavit. de eo vulgo iactatum est: decem annis 
praestantissimns, duodecim latro, decem pupillus ob inmodicas largitiones. 
r. Crispuin tilium (quem ex Minervina concubiua sustulerat) Fausta no- 
verca de stupro interpellat, rennentem adoleseentem ad patrem defert; 
vim eundem sibi inferre voluisse meutitur. Constantinus credulits 
verbis uxoris tilium Polae in Histria interfecit. erudierat hunc literis 
Lactantius, vir omni suo tempore eloquentissimus, sed adeo pauper in 
jo hac vita, ut plaeiumque necessariis indiguerit, nedum deliciis difluerit. 
uccisus est et Licinius iunior, filius Liciuii augusti et Coustantiae, 
sororis Constantini, fraude Faustae, ne filiis eius officere posset. 
tandem et ipsa Fausta a Constantino marito in ardentes balneas pro- 
iecta, extincta est. Helena tilium ob nepotem iutereniptum increparat 
»et Fausta Constantinum saepius ad sacritieandum diis inqiulerat. cou- 
sul Ablavius distic.ho dam palatinis foribus adtixo domum Constantini 
notavit : 

Saturni aurea saecla quis requirat? 

Sunt haec geminea, sed Neroniana. 

»quia scilicet praedictus augustus (recitat Sidonius Arvernorum episco- 
pus) iisdem temporibus coniugem Faustam calore balnei, tilium Crispuin 
frigore veneni extinxerat.^ 

Qui dum seuex expeditionem in Persas meditatur, morbo correptus, 
in extrenia aetate lavacro coelesti mnre Christian« tinetus est ab 
«5 Eusebio, Nieomediae pontifice, in villa eiusdem urbis; ita divus Hie- 
ronymus, divus Ambrosius et alii celebrati authores adseverant. decre- 

9 Henuondulis »io .4 «. B 

1 c b. lord. Ott. Hl. 22 9 lind. Ott. 22 13 Hier. Chr. 11)2 14 Vict. ep. 41 

30 Apoll. Siil. ep. V, y 30 Hier. 11)2. Ambros, or. fun. Theod. 40. 

ATurnwvs U. 17 



Digitized by Google 




258 



Annales. 



verat in Iordane aquis lnstrari Constantinus, verum nltimo fato urgente 
mortuus est in Bithvnia, anno imperii tricesirao secnndo minus duobus 
mensibns, aetatis sexto et sexagesimo. reliquit ex Fausta tres filios, 
Constantinnin, Constantem, Constantinin, Alias Helenani, Eutropiam, 
Constantiam, Constantinam, uxoreni Galli caesaris. quae de Sylvestro 
et donatione Constantini praedieantnr, Aeta, falsa, inepta pugnantiaque 
sunt; miror extarc tarn stolidos, qni credant, et tarn impudentes, qni 
defendere audeant, praecipue, cum etiaiu Pius secundns pontifex 
maximus, vir hamm rernm peritns, nilgas bniusmodi nt conmenta 
anilia falnilamque inanem irrideat. «« 

CONSTANTINVS IVN NOB C GLORIA EXERCITVS VOT X. 

COX STA NTI X VS IVN NOB C CA ES AR VM NOSTRORVM 
VOTA X X S T R. 

MAXENTIVS P F AVG DN VAL LTCIN LICINIANVS 
NOB C IOVI CONSERV ATORI. » 

CONSTANTINVS AVG PROVIDENTIAE AVG. 

IMP CAES FL VALERTVS CONSTANTINVS P F AVG P 
M TR POT IMP V CONSVL P P PROCONSVL. 

CONSTANTINVS AVG N C OEA TERRA. 

CONSTANTINVS P F AVG SOLI INVICTO COMITT A Q T. * 

CONSTANTINVS AVG VIRTVS AVG CONST. 

IMP MAXENTIVS P F AVG. 

In patria Eining: CONSTANTINVS ITA NOB C CAESARVM 
NOSTRORVM VOT X PL SC S C. 

IMP CONSTANTINVS AVG SOLI INVICTO COMITI T F. » 

IMP CONTS ANTIN V S P F AVG SOLI INVICTO COMITI 
T F. 

CONSTANTIUS. 44. 

Cap. 46. Constans, Constantius, Constantinus, fratres gennani 
augnsti, et Dalmatins, Hanniballiani fratris Constantini Maximi tilins, » 
caesar orbem romanuni sortito ex testamento diviserunt. Constans 
Illyricum, Noricum, Paunonias, Moesos, Libnrnos, Dalmatas, Thraciam. 
Graecos, Macedoniam, Achaiam, Africam, Italiam sortitns est. Con- 

16 PROVIDENCIAE B 26 * ic A u. B 27 In A ferner. IMP LIC 
LICINIVS P F AVG IOVI CONSERV ATORI. 

9 Ausser diesem ( Aeneas Sylvias) hat der Sylrestet'leip'nde ran den Huma- 
nisten des 15. Jahrh. zwrst Nicolaus von Cusa, der Fabel von dir Schenkuny Can- 
stantins haben Nicolaus Cusa, Bischof Vcaxk, Lor. Valla widersprochen. Yergl. 
v. Döllinger, Papst/ abein, S. 00, 1(>4 29 Viryl. bcs. Yict. Caes. 4L ep. 4L 42; 

Eutr. X, 9 — 12; Hier . chron. 193—195. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 46. 



259 



stantius totum orientem a freto Propontidis, ubi Constantinopolis sita 
est, Dalmatius caesar Armeiiias et contenninas regiones accepit, qui 
factione Constantii patruelis a militihus interfectus est. eius portio- 
nem occnpavit Constantius; contra Saporem regem Persarum crude- 
s lissimum (qui in cbristianani pietatem quoque ferrnm strinxit) con- 
tinno bellum gerens. Constantino cuncta trans Alpes data sunt, Bri- 
taniae, Galliae, Hispaniae. vernm, ut est inflila societas regni et 
nviditas animi insatiabilis, discordia inter fratres de administratione 
ltaliae Africaeque oritur. Constantinus, non contentus sorte sua, no- 
i» vam postulat divisionem ; quam cum aion impetraret, accitis Francis 
et aliis Germaniae populis, Rhetias, Vindeliciam, Noricum latrocinan- 
tium niore pervagatur atque occupat. Italiam invasurus, non longe 
ah Aquileia a militihus Constantis fratris sui (qui tum ad Danubium 
in Moesia adversujs Gotos versabatur) praelio excipitur. ubi dum 
ii incautius temuleutusque manu» conserit, non agnitus obtruncatür, caput 
amputatum in Alsam amnem abiicitur, imperii anno tercio, vitae quinto 
et vicesimo. 

Constans, ubi de caede fi'atris accepit, regiones eius recipit. in 
Galliis obtinendis maximus illi labor fnit. Franci inter civilia bella 
so rege Theodomaro, tilio Iticliomari, Gallias devastarant et invaserant 
sedesque ibidem iam coeperant. vario eventu belli utrimque pugnatum 
est integro bieunio. Theodomarus, tilius Ricbomari, rex cum matre 
Hastila Saxona gladio perit. pax inde convenit, empta ab augusto, 
foedusque ictum est cum Francis; Galliae liberatae sunt. Constans 
»Galliis receptis Studio venandi per saltus et sylvas errabat. Mag- 
nentius, dux Rhetici ac Vindelici limitis, pecunia sibi animos militum 
conciliat ; autboribus Crestio et Marcellino tribunis augustus adpellatur. 
Constans ubi certior t'actus est de liac conspiratione, Hispaniam versus 
fugere coepit. inissi sunt, qui eum insequerentur et occiderent. ab 
» his haud procul Hispania conpraehensus interficitur. nemo morienti 
imperatori adstitit praeter Lavinm Gaisonem tribunum, genere Fran- 
cum. imperavit Constans annos tresdecim, vixit annos septein et 
viginti. 

Tum Romae quoque Nepotianus, filius Eutropiae, sororis augusto- 
’-5 rum, rerum habenas arripit, verum a Magnentianis duodetricesimo 
imperii die opprimitur. iam enim et Italia cum Roma Magnentio 
cesserat. in Illyrico etiam novus emersit tyrannus apnd Mursam, 

31 astitit B 

23 Greg. Tur. 11, 9 33 Amm. XV, 5 (Lanio^aiso tribuuo). 

17* 



Digilized by Google 




2G0 



Annalee. 



Pannoniae urbem, quae aberat sexdecim millia passuum occidentem 
versus a Teutoburgio, ubi Dravus amuis Dauubio miscetur; Quinque 
Ecclesias nunc vulgus adpellat. Vetranio magister militum imperator 
ab exercitu creatur totumque Illyricum oceupat. Constantius, ubi 
accepit de nece fratris et Europam a tyrannis invasam audivit, pacem » 
cum Persis et imlneias fecit. Gallum patruelem suum caesarem de- 
claravit; ipse ad Europam liberandam arma convertit. 

Inter liaec Iudaei interfectis per noctem militibus arma corripiunt 
Romanisqne aperte rebellant. Gallus, qui in Oriente Antioehiae relictns 
erat, contra Iudaeos cum copiis hostili animo pergit, citra omnem u> 
sexus, aetatis rationem Iudaeos sternit, fundit, trncidat. ei vi tat es 

Iudaeorum Diocaesarea, Tiberias, Diospolis et alia conplura oppida 
ab irato milite diripiuntnr, evertuntur ac incendnntur. Constantio 
vero iam Thraciam tenenti Vetranio, clain se ab exercitu subducens, 
deposita purpura obviam fit, pedibus Constantii accidit, veniam prae- v> 
catur et impetrat. imperator senem dncem amplexus, patrem vocat, 
coenae adhibet. Prusiada (urbs est et caput Bithyniae) abire iubet, 
oppida tribuere victum niandato imperatoris. consenuit ibi Vetranio 
ocio et summa tranquillitate. at Magnentius declarato in Galliis et 
trans Alpes caesare fratre suo Decentio, Illyricum Mursamqne inter- ^ 
cipit; ibi Constantium prohibiturus, milites legit, copias instaurat. 

Interim Germaniae nationes, AJemani. Franci, Cbamani, vivere 
rapto assueti, Nodomaro rege Gallias invadunt, Deeentium caesarem 
aperto Marte profligant. primo latrocinando Gallias devastabant, inde 
funestis cladibus provincias adfecerunt ditatique rapinis Romanomm 
sunt, iam Constantius superiorem Mursam Dravumque Humen ad- 
tigerat. oritur paricidiale bellum, magna vi utriinque decertatur; 
fit praelium atrox; intercidere eo certamine vires romanae; caesa 
sunt tria et quinquaginta millia bominum ; optimus qtiisque militum 
interiit. 

Hactenus Roma dumtaxat oriundi provinciis, magistratibus et 
rebus bellicis praeficiebantur. posthac barbari etiam, hoc est Ger- 
mani et alienigeuae in romano solo non orti, magistratibus, provinciis, 
rei bellicae coepere praefici, non sine romani imperii exitio, sicut 
rerum authores produnt. victor Constantius Illyricum, Noricum, Rbe- * 
tias, Vindelicum, Itnliam recuperat. Magnentius in Gallias, nnde 
oriundus fuit, Lugdunum aufugit; ibi reparare vires contendit. at 
Constantianis utgentibns sibi mortem ferro consdscit. Decentius 

2 Anim. Ilin. p. 113 20 Zonar. XIII, 7. H. M XI, 21. Zosim. II, 4-i fg. 

24 Amm. XVI, 12. XVII, 10 30 Zun. XIII, 8. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 46. 



261 



frater eias laqueo vitam finivit. Sylvanus, dux German iae iuferioris, 
in Gallia Belgien, <ini pro Constantio contra Magnentianos Alemanos- 
qne acerrime Gallias tntatus ftierat, apud Augustum (cnius anres 
patulae erant susurronibus) graviter ab iuvidis aulicis, falso tarnen, 

• quod res novas ntoliretur, accusatur, quamobrem ei ab augusto insidiae 
tendantnr. qmid ibi comperit Sylvanus, conqueritur apud exercitum 
in Colonia Agrippinensi. nec mora, a fremente milite imperator 
creatur. mittitur ad ipsum Agrippinam a Constantio Ursicinus dux, 
rei militaris peritissimus, cum eo Anmiiauus Marcellinus, scriptor 
10 historiarum. tribuni Sylvani, pecunia corrupti, impetum in regiam de 
improviso facinnt, fugientem Sylvanum in conventiculo christianorum 
trucidant, undetricesimo imperii die. Gallum deiude Constantius 
caesareui, quod crudelissime saeviret in quosque omnibusiiue probris se 
contaiuinaret., blaudiciis et fraude ad se vocatnm, mortua sorore Con- 
is stantina, apud Petanionem urbein Noricorum detecto dolu capi iubet. 
inde ductus Polam, Histriac urbem, crudeliter necatur capite abscisso, 
potestatis anno quarto, vitae undetricesimo. natus fuit apud Tuscos 
in arce Therbensi, patre Constantio, fratre Constantini Maximi, matre 
Galla, sorore KuSini et Cerealis, qui consules, duces et provinciarum 
2o rectores fuerant. 

Dum itaque eivilibus bellis Romani sese invicem adterunt, Ger- 
mani, adsueti ditescere praedis Romanorum, in Galliis florentissimas 
urbes et antiquissimas capiunt, diripiunt, excindunt, castra hiberna, 
aestiva expngnant, legiones cum anxiliis delent. nobilitas omnis Gal- 
a lorum aut ferro in acie cecidit aut capta Germanis servivit. undecim 
nrillia nobilium capta esse traduut romani seriptores. iuxta Rheni 
flnenta castra Hereulis , Ulsiburgium , Undevicesimanorum aestiva, 
Xovesium, Agrippina, Bonna, Antoniacum, Bingiunt, Mogontiacnm, 
Vangiones, Kemetes, Bortomagus, Argentoratum excisae direptaeque 
»sunt, agros illontm contra consuetudinem occnparunt Germani ibique 
sedes quasi perpetuo mansuri fixere. Franc! cum Chauianis ad To- 
xandros iuxta Scaldim Humen, in confinio Hannoniae, Brabautiae, 
Flandriae, in ronmno tum solo cum liberis et coniugibus consedere, 
intima Galliarum usque Hispanias soliti depopulari. num et Tarbel- 
los in Aquitania, Sebusianos in Gallia Lugdunensi vastarunt et occu- 
parunt. alia mauus Gennanorum in Rhetias, Vindelicum eruinpit 

15 Petanionem *ic A u. H 

12 Amm. XV, 5. Zon. XIII, 9 20 Anim. XIV, II 29 Mam. Paneg. 4. 

(Tat. H. III, 46) 26 Zon. XIII, 10 30 Amm. XVIII, 2. XVI, 2 34 /1mm. 

XVII, 8 35 Plin. n. h. IV, 107 fg. 



Digitized by Google 




262 



Annalcs. 



Italiaeque inminet; Vadomarus rex et Gondoundus frater eins, qui 
inter Dannbii eapnt, Nigram Sylvam et Rhenurn opiwsiti Rauracis et 
Basileae regnaliant (qnae regio nunc Priscia vulgo literionum nomina- 
tur) transgressi Rliemim crebro et limites romanos, confines provin- 
cias vexabant. ingentes opes ex spoliis romanis compararant. 

Contra hos Constautius Arelate egressus, Yalentiam petit verno 
tempore, ibi connieatus, qui ex Aquitauia develiebantur, operitur. 
crebris imbribus ancti torrentes prohibuere rem maturari. apud Cabil- 
lonem, urbem nunc Burgundiae, delectns agebantur. buc profectus 
imperator exercitum lustrat ; inde ad Rauracos Rhenumque castra 10 
movet, in Gennaniam ibi traieeturus adversus superiores fratres. 
Aleinani pontem navibus conpactum solvunt, transsitum atnnis Romanis 
intercludunt. imperatori, quidnam agat anxio , adest quidam gnarus 
locorum, vadum mercede aecepta monstraturus noctuque Gennaiiis 
aliorsum intentis copias romanas traducturus. verum ex magno Ger- is 
manorum numero, qttibus militiae cura apud Constantium augustum 
coumissa erat et qui multum apud eum pollebant, uounullos genua- 
nicis rebus favere natura cogebat iique populäres suos certiores faeiunt. 
Alemani igitur, qua transsituri erant Romani, omnibus oopiis ingruuut 
imperatoremque vado arcent. actum est deinde de pace ; legatis ultro jo 
citroque missis consensu totius exercitus foedus solenni ritu ictum 
est. auxilia Germanorum Romanis necessaria esse Constantius 
augustus dictitabat. imperator inde ad hiberna Mediolanum discedit. 
posthaec Alemanis Rhetias vastantibus bellum indicit. progressus 
Mediolano in Rhetiam usque ad Caninos campos Athesi contignos 2s 
devenit. ibi consultatum est de belli ratione. placuit ad orarn Bri- 
gantini lacns (quem uos Bodmicum et Constantiensem, aceola tum 
Rhetius Murgantium vocabat) castra romanasque vires ad custodien- 
das Rhetias conlocare, in confinio Rhetiae et Gerntaniae, qnod ibi 
triginta dumtaxat millia interessent , inter fontes Danubii et alvenm ■» 
Rheni, qui Rhetias separabant; hic a Gallis, ille a Germanis nullius 
amnis obiectu ibidem Rhetia munitur; ideireo facile Alemanis ex Ger- 
mania patebat transsitus. 

Arbetio igitur magister equitum cum validissimo mittitur exercitti; 
illttc cum Gerinanis congressurns pergit, sed non expectatis explora- » 
toribus in insidias delatus est. Alemani ex latebris de improviso un 
dique prosilinnt, de improviso Romanos iniquitate locorum circtunventos 
iuvadunt, fundunt, sternunt. Romanis uulla spes salutis nisi in fuga 

3 Breisgau 13 Amm. XIV, 10 18 Cats. b. 0. VI, 7 ‘23 .1mm. XIV, 10. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 46. 



263 



erat; placuit retro pedem referre atque caedere. terga inde vertunt 
incomposito agmine, hue atque illtic palantes ; plaerique per angustas 
semitas sparsi , tenebrosae noctis benefieio servati suut , qui reddita 
lue«; quisque sno agmini se coniuuxere. multi tarnen Romanoruin 
speriere; decein tritmni desiderati sunt, ob quae Germani elati animis 
quotidie prope romana castra niuniinentaque Romauos lacessentes 
strictis gladiis discurrebant. adimente nebuloso die lucem, scutarii 
de improviso erumpunt, ab Alemanis obiectu corporum repelluntur in 
vallum. ibi suos ad pugnani cient, sed plaerique territi recentis 
lodadis periculo haesere castris. tres tandem tribuni siinul erumpunt 
et Eutropins praefectus equitum et auxiliäres eopiae missae ab im- 
peratore Constantio in praelium ruunt. omnibus deinde tit portis 
eruptio. Germani nmltitudini hostium impares in fugam vertuntur, 
provincia exturbant-nr in Germaniasqne extruduntur Rhetiis. ita Rhetiae 
n liberatae sunt, quas non iusto praelio, sed praedatoriis excursationibus 
infestarant Alemani. imperator ovans in hiberna Mediolanum revertit. 

Germani, qui trans Rhenuni in Galliis sedes flxerant, vias ingen- 
tibns trnncis arborum claudunt, ne transsitus hosti pateat, insulas 
quoque Rheni muniiint, unde ex iusidiis latentes contra Romanos, si 
»ingruerent, pugnare possent. Galliae incuria neglectae nullo omnino 
renitente, nemine penitus adiuvante, caedes acerbas, rapinas, incendia 
perferebant ; metu hostili clausae civitatium portae; nemiui tuto iter 
facere licebat. ita Germani longe lateque licenter rmdeliterque rnptis 
limitibus grassabantur. opulent issimae urbes excisae, Galli ad inter- 
i' necionem vastati sunt, nihil supererat hominibus praeter lachryraas 
et terrorein. Germani per romanas provincias dilfusi, Italiae iam 
inminebant. 

Quocirca Imperator Coustantius, periclitanti Galliae consulturus, 
lulianum patruelem siuini, superioris Galli fratrem, (qui tum Athenis 
»literis operam dabat) Mediolanum accersit ibique octavo idus Novem- 
bris caesarem declarat, Arbitione et Lolliano consulibus, anno salutis 
christianae' trecentesimo et sexagesimo, imperii Constantii vicesimo. 
Helenam inde sororem suarn augustus Iuliano connubio iungit, qui 
qnatuor annos cont inenter cum Germanis decertavit. calendis Deceni- 
»bribus lulianus ab augusto Ticinum usque dednetus, per Taurinos 
Gallias petiit. Vieiinani iugi'esso anus praedicit, deoruni teuipla eun- 



31 Arbitrone A. Bei Anim. XV, 8 heisst er Arbetio. 

16 Anim. XV, 4 19 tb. XVI, 11 22 eh. XV, 5. 8 25 eh. 27 eb. 

XX V, 4. 



Digitized by Google 




Annide«. 



264 

dem reparaturum. dum Viennae hiemem exigit, audit Augustodunum, 
Burgundionum nunc urbem, repentino impetu a Germanis invasani 
esse obsiderique. nrbi uttxilio venit, Germani repulsi sunt, dehiuc 
Trecasses adit caesar, portas bi metu Germanornm incnrsantinm clau- 
serant. apud Vesontionem Romani copias eogunt, delectus agunt; s 
placuit per decem pagos Alemanos adgredi. primani omnium urbem 
Brotomaguro caesar occupat atque munit; ita eam Marcellinus et An- 
toninus vocant, quam Ptolomaeus Borbetomagum adpellat. Alemani 
Iuliano adventanti obviam armati veneraut, sed fusi fugatique ab 
eodem sunt caesar postea Rigodolum ad confluentem Mosellae et 10 
Rheni situni proficiscitur; ltinc Agrippinam recuperat. huc Francorum 
regttli oratores mittunt, pacem et lbedtts impetraut. inde Ittlianus per 
Treveros Senonas petit. vix oppidum ingresstts fuerat. Alemani ad- 
sunt, oppidum arctissima obsidione cingunt; periclitanti caesari millus 
ducurn, qui in stationilms proximis agitabant, opem tulit. summa vi 15 
ttrbs oppugnata est, summa vi defensa. Germani tricesimo obsidionis 
die, rati auxilia Iuliano adventura, discedunt. augustns eadetn tem- 
jtestate Romain adit cum Hormisda, filio regis Persarum ]ierfuga , is 
interrogatns, quidnam de Roma sentiret: perplacet, inquit, quod hie 
quoqtte hoiuines moriuntur. 2» 

Sttb idem tempus Sttevi superato Danubio Rhetias, Vindeliciam, 
Noricum usque Valeriam ferro, flamtna, praeda depopulantur. Sarmatae 
sive Goti snperiorem Moesiam et secundam Pannoniam incursant. 
imperator, tibi hoc accepit, qnarto calendas Julias per Tridentum in 
lUyricuin, provinciis auxilia laturus, festinat, tte latius maltim serperet *• 
Genua 11 ive vagarentnr. at Ittlianus biente apud Seuonas exacta, Ger- 
nmnis undiqtte circumfrementibus, cum Marcello Severo duce eopiarunt 
Rhemos proficiscitur. Barbatio dnx alia parte ittssu augtisti cum quiu- 
que et viginti millilitis (ut liostes quasi forcipe in angnstiis inter 
utrumqne exercituin inclusi ad internecionem caederentur) Rauracos ™ 
Basileamqne pervenit. Germani inter utriusque exereitus castra clattsi, 
ea praetergrediuntur. Liigdununt urbem incautani invadunt, diripiunt 
ac devastant. qniequid extra moenia fuit, flamma vorax consnmpsit. 
caesar insecutns Alemanos, palantes quosdaut occidit. Arnobandes et 
Valentinianus, qui post imperavit, praefecti equitum missi, rede u Utes 
Germanos non sunt ausi adgredi. luliauus Tres Trabertuts (ab Ar- 

IS profuga B 

] Am hi. X V, 8 10 AmiN. X VI, 2. Anton . Bin. 117. PUA. 142 , 113 

17 Antnt. XVJ, 3- 4 25 eb. 10. 



Digitized by Google ! 




Lib. II, cap. 4fi 



265 

gentorato viginti millia passuum mnnimentum vallumqne ita vocatum, 
Quo arcerentnr Germani ab inferiore Gallia) recuperat atque munit. 
Karbationis interea caslra Germani oppugnant, magno impetu exer- 
citum in fngam vertnnt. fugiontes Rauracos usque persequuntur, im- 
i pedimenta diripiunt. Barbatio nun reliquiis ad Constantium impera- 
torern in Ill.vricum ex Galliis discedit. 

Nodornarus, rex Geruianiae, Agenaricbus, Serapio, nepoa eius ex 
fratre Mederico, regul ique Alemanoruui, Vestrovaldns, l'riua, Ursicinns, 
Suontarus et Hortarins, ad Argentoratum eopias cogunt coniunguntque 
w hi inter Moenum Khenumque amnes et Hercvniae particulam, quam 
Xigrain Svlvam nunc adcola nuncupat, Helvetii quondam dicti liabi- 
tabaut. ad luliauum caesarein legatos liiittuut iubentque eundein Galliis 
excedere suis, quas virtute et ferro iure belli vicissent, in suam jm>- 
testatem et ditionem redegissent. quod si mandatis non pareret caesar, 
iS congrederetor, sensurus haud dulde, quid Alemani exereitatissimi in 
armis virtute possent. lulianus audita legatione Xudomari regis Ale- 
manoruni. e vestigio nun oinnibus reipublicae romanae copiis ad hostes 
anna movet. ubi adpropinquavit, Nodornarus rex diinisso equo inter 
pedites certamen concitavit fortiter; utrimque aeriter pugnatum est; 
»equites Romani vulnerato reetore in fngam versi sunt, iam omnium 
auimi ad caedendum Alemanorum iinpetni inclinati erant. caesar 
caedentibus obiec.it se raptumque signum in medios bestes proiecit; 
deinde milites bortatus ad puguam, aciem restituit. redintegrato ita- 
que praelio, fortuna Romanos adiuvit. Alemanorum sex millia eo 
«. certainine in catnpo strata numerata sunt ; complures natando Rhe- 
num superarunt, alii naviculis tranarunt, pars pondere mersi iluctibus 
Rheni perierunt. Nodornarus rex ad naves in Rheno ad huiusiuodi 
casum paratas fugiens agnitusque interceptus est et captivus Romain 
missus; morbo ibi iieriit. 

» lulianus vietor post Argentoratense praeliuni Mogontiacum pro 
ficiscitur; Rhenum ponte iungit. buc legati Germanoruin veninnt, 
pars pacein postulat, pars bellum minatur. caesar aliquot milites 
clamculuin in Germaniam transportat navibus; (Alemani pontem ob- 
servabant, nt probiberent Romanos), illi ad decimum usque lapidem 
» ferro, tlamma. praeda longe late omnia vastant. monumentnm, quod 
Traianus erexerat in solo Alemanorum, ab ipsis destruetum reficiunt. 
Germani oratores mittnut, pacem petunt, foedus impetrant. huic bello 
interfuisse divnm Martinum reperio. 

1 Ant. Hin. 168. (Amm. XVI, 12) 6 Amm. XVI, 11 7 Chnodomar 

13 Vgl. Car», b. Ci. I, 84 IC «• a. O. 86 20 Amm. XVI, 12 37 eb. XVII, 1. 
< XVIII, 2). 



Digitized by Google 




266 



Annales. 



Eodem tempore Severus magister equitum, ex Agrippinensi Co- 
lonia per Iuliacum Rhenios petiturus, offenilit, Francos loca vacua 
praesidiis vastare dnoqne munimenta oceupasse, ubi se tutarentur. 
huc caesar properat, Castelluni oppidum, quod Mosa ambit, obsidione 
clausit, quatuor et quinquaginta dies mense Deceuibri et Ianuario. s 
qui obsidebantur Franci, fame eoacti se deduut; multitudo caetera, 
quae auxilio venerat clausis, ad sua castra repulsi sunt, caesar ad 
Parisios ibi hiematurus revertit. inter liaec Alemanorum alia mauus 
Rbetias, \‘indeliciam vastat Italiaeque inminet, oppidorum praeter 
solitum obsidiones tentat. Rarbatio peditum praefectus valido cum w 
exercitu provincias ingressns, Germanos in Germaniam trans Üanu- 
bium pellit. instabaut et Persae orienti, sed Persicum bellum arte 
et astu dilatum est, donec Germania pacaretur. provinciae enim ro- 
mauae Rheno Danubioque conterminae crebris tributis, vectigalibus 
adtritae, excursationibus coutinuis tiermanorum vastatis possessionibus t» 
ad egestatem reduetae erant. 

Caesare apud Parisios hiemante Franci, qui aduc Belgicam in- 
feriorem et secundam possidebant, caeteros Germaniae populos ad 
irruptiones solitas iu Gallias concitant. Iulianus, ut liorum conatus 
praeveniret, antequam in unum cogerentur, transveeta annona ex 
Aquitania petit primuin Francos, Salios cognominatos, et Chamanos, 
ausos in rornano solo apud Toxaudros trans Scaldiui aninem, in con- 
tinio Hunnouiae, Brabantiae, Flandriae, Picardiae sedes quondam eon 
locare. cum Tungros venisset caesar, legatio horuin Francorum praesto 
est. pacem ea lege postulant, ut se tanquam suis sedibus quiek« » 
Roiuaui dimitterent nee lacesserent, caeterum manibus et armis eornm 
bello uterentur. Iulianus oratores muneribus donat, resi>onso ambiguo 
suspensos dimittit; eorum vestigia insequitur. subito et de improviso 
Francos in Scaldis ripa adgreditur; inopiriato metu pereulit. Chamanos 
idem ausos acriter repugnantes caedit, vivos captos in vincula coniicit ; *> 
deinde pacem bis Francis tribuit ea conditione, ut incolomes iu Ger- 
maniam ad suos ltires redeaut, foedus cum Romanis servent. 

Postbaec Iulianus munimenta et castra iuxta Mosam, quae Ger- 
mani exciderant, reparat ad tutelaiu Galliarum. miles ibi fame laborans 
in Iuliauum convicia iactat, Asianum möllern, Graeculum fallacem, m 
S tudio sapientiae stolidum adpellabant. aegre seditionem milituin 
caesar blandimentis repressit. cognominabatur ab aulicis Constantii 
augusti Iulianus capella, loquax, talpa, ]mrpuiata simia, literio grae- 

8 Amm. XVII, 2 13 tb. 6. 5 27 I’lor. j>. 60 32 Anim. XVII, 8. Zum 

fl'jd. eb. 9—11, 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 46. 



267 



eus umbratilisque. verum haec dissimulabat prndenter caesar, qui 
Francis Gallia depulsis Rhenum transsire Severum maxist rum equi- 
tum, virum bellicosum iubet. is veritus insidias Alemauorum, Koma- 
nos longius progredi vetnit. rex Alemauorum Suomarus pacem ac 
s foedus cum Romanis init, captivos oinnes reddit. Hortarius, alius 
Alemanonim rex, ad Iulianum venit, captivos paucos restituit, com- 
plures retinuit. comites cius deteuti, ipse domum dimissus, omues 
captivos reddere coactus est. Caesar deiude ad consueta hiberna 
Luthetiam Parisiorum concedit. 

i» Dum haec apud Klienum geruntur et angustus iSirmii liiemat, 
Suevi, Quadi, Sarmatae, Scythae communi vocabulo dicti, qui sunt 
proprio Daci, Goti, Getae, siuiiles moribus et armis, Panuonias, 
Moesias latrocinantium modo incursant. arma bis omnibus erant 
hastae lougiores, loriea ex cornilms rasis et levigatis, plumarum in 
« speciem linteis innexis. equi castrati singulis liini, ne aut foeminarum 
visu exagitarentur aut in subsidiis ferocitantes hinnitu proderent vec 
tores. per amplissima hi spacia discurrebant, aut instantes aut caeden- 
tes. pormutatio etiam vires equorum recreabat, qui mos aduc Tur- 
carum esse solet. Constantius verno tempore in Danubio poutem 
»navibus sternit, cum exercitu in eam Germaniae Sarmatiaeque partem 
transsit, quae speetat Panuoniam secuudam et Valeriam. incolae per 
colles evasere. exercitus romanus vastatis cunctis ad Quadorum eon- 
fiuein regionern arma movet, quicquid obvium, sternit, fundit. ieges 
et reguli Quadorum et Sarmatarum. Ziza, Fraegilaedus, Ruinanis, 
» Batherus, ad Constantiuni supplices veniunt, captivos reddunt, veniam 
praeteritorum orant et impetrant obsidesque dant. moti hac clemeutia 
imgusti Arabarius et Vsapher reguli, quorum alter Quadis, qui aut'u- 
gerant, alter Sarmatis quibusdam praeerat, locorum coufinio et morum 
feritate coniunctissimi, imperatorem et ipsi adeunt romanuni in socie- 
* tatemque recipiuntur. ibi Sarmatae conqueruntur de servis suis, 
anxilium abs Romanis jietunt, ne tantum scelus innltum sit. invalue- 
rant servi armaque in dominos suos Sarmatas sive Gepidas converterant, 
anno Christi, divo Hieronymo, trecentesimo tricesimo septimo. liberi 
Sarmatae cum coniugibus et liberis ad Victobalos longius discretos con- 
« fngiunt malueruntque obsequi defeusoribus quam servis ; petebant hi 
opem a Constantio. promissuni est auxilium et rex Ziza eis jiraefectus. 

Alota sunt inde castra Bregetionem oppidum (cuius et Autoniuus 
et plaeriqne alii mentionem faciunt; Bregetium est Ptolomaeo Danu- 
bianum superioris Pannoniae oppidum extremum, ab Arrabone triginta 
33 Hier. ehr. II, 192. 



Digitized by Google 




268 



Annales. 



millia passuum); sunt, qui Stiiyonimn esse tradant. in animo erat 
uugusto reliquias belli Quadorum persequi. Vitrodoras rex, tilius 
Yiduarii regis, et Agilimundus regulus pacein rogant impetrantque; 
et more geilt is, eiluetis muerunibus (qnos pro numine colebant) iura- 
vere se in amieicia roinana permansuros. dein adversus confiues 5 
Sannatas servos imperator pergit. nam et ipsi, ac si liberi essent, 
romanum limitem irrnperant, in hoc solo concordes cum bostibus et 
dominis suis, placuit ad longinqua haue gentem propelü, non crimen 
ulcisci, ne scilicet Bomanis nocere possent. suspicati, conscieutia 
scelenun se peti, ad dolos versi sunt , ferrum et praeces pararuut. 10 
verum romani exereitus aspectu exterriti, vitam praecati sunt; an- 
uuuiii tributum et delectum validae iuventutis et serviciuin spoponde- 
runt, migraturi, quocunque iuberentur. 

Tamditi tuti fuerant, locorum freti praesidiis, ubi lares post ex- 
actos inde dominus elegerant Parthiscns aninis, (quem Plinius Pathis- is 
sum nominal) obliquo admoduin meatu Histro miscetur, spacia longa 
lataque sensim praeterlabitur, ea cogit in aretum prope bostia; adco- 
las ab iuipetu Romanorum Danubio defendit; ab aliis vero tutos suo 
praestat alveo. loca ibi plaeraque liumida soli natura et incrementis 
iluminum redundantia, stagnosa et referta salicibus sunt ideoque invia, 2» 
nisi perquam gnaris angusto quoqne aditu patent, ea amnis Pathiscus 
ambieus quasi peninsulam reddit a terrisque separat. Constantius 
convocatos ad ulteriorem ripam Histri transferre voluit repugnantes 
idqne metuens clausit undique exercitu omnisque obtruueari iussit. 
casas post eornm miles incemlit; latitantes in palustribns locis oceidit. ■£> 
post hos domitos ad internecionemque caesos supererat aduc pars ser- 
vorum, Picenses a loco dicti. ad hos domaudos, quod iinperitus loco- 
rum romanus miles erat, acciti sunt in auxilium Sarmatae liberi et 
Thaiphali. Romani loca contigua Moesiae invaserunt ; Thaiphuli pro- 
xima suis sedibus adgrediuntnr ; Sarmatae liberi terras e regione sibi so 
oppositas oce.upant. undique ita bostibus send circumdati, pavore 
perculsi sunt; diu consultatum est, oppeterentne an snpplices pacem 
et veniatn conmissorum orarent. vicit tandem sententia seniorum, 
legatos ad romana castra mit tunt, qui deditionem faciaut. accepta 

2 Litudoras A 15 .-tin Runde in A: flirte nunc Vagus [die Waag] est; 
videtur euiai hie deseribere Auunianus insulaui, quam nunc Germani Scythiani, 
die Schyth, [Schutt] voeant, quac in lnngitudinc complectitur soxaginta millia 
passuum; iimnicarutu muxiiua est. 

1 .1 nt. Jtin. 114: 132. 123. Ptol. 101. Not. Dion. III, 709 Bwk 5 ,1 mm. 
XVII, 12 15 Hin. n. h. IV, HO. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 44. 



269 



publica fiile cum coniugibus, liberis, opibus translati sunt in Panno- 
niani, ut ibi tranquille viverent; nominatur aduc ibi Servia, quam 
etiam Sextus Ruffus inter partes Pannoniae enumerat. Marcellinus 
Servorum nouien latinum et commune esse credidit. alios Video nt 
5 barbarnm et proprium Gotorum accipere ; ego amplius quaerendum 
censeo. 

Constantius liberato Illyrico Sarmatis liberis Zi/am regem dedit, 
loca servorum adtribuit; victor Simiium rediit Sarmaticusquc cogno- 
minatus est. pars Sarmatarum, qui se non dedidere, ad loca longinqua 
io migrare conpulsi sunt , ne possent pacem interturbare romanam. 
Iulianus inter lmec apud Rheiuim suspectus liabens animos Alemano- 
rum, Hariobaudem tribununi, peritnm lingtme germanica«, nullo con- 
scio. legationis specie ad Hortarium regem mittit, ut specularetur, 
qnidnam confines Germani nudirentur, qui Romanis foedere iuncti non 
lserant. ipse caesar interim civitates excisas a Germanis occupat, 
reparat et mnnit; horrea instaurat, ubi conderetur annona a Rritanis 
transferri sueta. recuperavit tum septem nrbes ab Alemanis destruc- 
tas: Castro Herculis, Undevicesimanorum aestiva, Ulsibuigiuin, No- 
vesium, Bonnain, Antoniacuni , ßingium, quo Florentius praetectus 
20 conmeatnm posuit. 

Hariobaudes revertitur, hostilia agi aperit. Iulianus Mogonciaci 
copias cogit. Florentius et Lupicinns rei militari praeficiuntur; pon- 
tem ibi constitutum caesar nitebatnr transsire. Alemani Suomanim 
regem amicum Romanis nionent minaciter, ut transsitu arceat Romanos; 
a eins pagi ripis ulterioribns Rheni adhaerebant. respondit Suomarus, 
se solum non posse resistere romano militi. coeunt igitur Alemani 
prope Mogonciacum, prohibituri transsitu caesarein et, ne pons strueretur, 
observabant. Iulianus, ut pugnacissimam gentem pacaret, quadraginta 
navibus milites impositos in ripam adversam a castris Germanornni 
«longius noctu et summo silentio clamculum exponi iubet, nihilominns 
crebros ignes ad pontem, ubi Germani excubabaut, praecepit incendi. 
Hortarius rex Romanis foederatus reges finitimos et regulos ad con- 
vivium tum forte convocarat; epulae more gentis ad terciam vigiliam 
noctis extractae fuerant. discedentes e eonvivio germani principes in 
« romanos milites navibus in Germanium iussn caesaris transvectos 
incidunt, sed tenebrarum equorumque beneficio evasere. lixae servique, 



3 -4m Samle in A: Savia; Suavia 12 u. 21 Ilariobandeui, Hariobaudes -t 
3 Huf. bree. 8 4 Hlol. 340 Hl Amm. XVII, 13. (XVUI, 2). 



Digitized by Google 




270 



Annales. 



qui pedibus dominos secuti fnerant, partim occisi, partim ftiga elapsi 
sunt per noctem. Germani, qui, ne puns strueretur, observabant, ubi * 
in Alemania militem romanum conspexere, fuga dilapsi sunt, pons 
postea perfectus Mogonciaei; Inlianus cuni omnibus copiis transsit in 
Germanium, intacto regno Hortarii, qui amicus erat, rel)ellium domos, 5 
messe« exurit, resistentes trucidat. ita ad regionem, cui Capellatii 
vel Palas nomen est, ubi terminales lapides Romanorum et Burgun- 
dionum confinia distinguebant, venieus castra locat. huc sni)plices 
venerunt Maerianus et Hariobaudus reguli fratres. subsequitur Vado- 
marus rex, cuius regia contra Basileam erat, deferens secam scripta 10 
Constantii augusti, quibus et amicus et familiaris augusti adpellabatur. 
Theodomarus quoque a puero apud Romanos educatus ipsisqne amicus, 
precator pro Urio, Ursicino et Vestrovaldo regulis praesto fuit. cum 
omnibus foedus ictum est amiciciaque iinnata receptique in societatem 
romanam; omnes captivos reddidcrunt, quorum undecim millia fuis.se is 
authores habeo. 

Snb idem teinpus rex Persaram urbes aliquas expugnavit in ro- 
mano solo, servi quoque, quos in Pannoniam Constantius transtulerat, 
rebellare nituntur. imperator e Sirmio in Valeriam proficiscitur, un- 
dique cinctos exercitu servos e suggestn concionabundus ad pacem 20 
hortatur. quidain Sarmatarum calceunt impletum stercore humano 
in faciem concionantis iniperatoris proiicit. inde populäres in roma- 
num principum impetum faciunt; sella regia cum aureo pulvinari 
direpta est. verum omnes a milite irato trucidati, ne uno quidem 
su|)erstite. Constantius inde pacato Illyrico Sirmium, deiude Con- r> 
stantinopolim jietit, occnrsurus Persarum furoribus. 

Ad septentrionis plagam Scoti et Picti, gaxonum populi, Britanias 
vastant. Lupicinus dux cum auxiliaribus copiis Herulos, Bathavos, 
a Moesia missos, Bononiae Flandrorum navibus imponit, in Britaniam 
navigat. lulianus cacsar ob Alemanorum inetum non ausus fuit ex- *> 
eedere Galliis. receptii itaque omni Gallia liberataque e direptionibus 
Germanorum, Luthetiae Parisiorum a militibus et Celtis faustis ad- 
clamatiouibus lulianus caesar adpellatur augustus. inde in limitem 
secundae Germaniae proficiscitur, Toxandro oppido adpropinquat 
(Toxandriam in vita divi Landoberti episcopi Traiecti Mosae vocari 
legi), unde ad Rhenuni arma movet ; subito invadit. Fraucos, Ansuarios 

8 Am Ramie in .-C : Viirgiouum 0 Hariobundus A 27 xeptcntrionalis B 

16 Anim. XVIII, 2 26 eh. XIX, 11 31 rb. XX, 1 33 eb. 4 35 Vila 

prima et. Lamberti; Acta Sanctar. Ball., Scjit. V, 5 77. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 46. 



271 



dictos, licentius intima Galliarum perscrntari solitos. hos nihil hohtile 
metuentes nimiumque securos occuparat; pace cuni ipsis facta, per 
Rhenum reversus, praesidia, limites inspicit, diligenter munit; ad Rau- 
racos pergit. omnia recuperavit, quae (lerinani interceperant et nt 
i prupria possederant; reddidit limitein romunae possessionis. 

Omnibus ita ex sententia animi conpositis, i»er Vesontionem 
Yiennam, ibi hiematnrus, dismlit. ut autem omnium animos sibi 
conciliaret, christianismum propalam simulavit, a qno tarnen iam pri- 
deui occulte desciverat. feriaruin celebri die, quae mense Ianuario 
io celebrautur (epiphania vocamus) in teinplum Christ ianorum progressus 
est, solenni ritu sacris perpetratis discessit. certiorem deinde facit 
Constantium, se augustum a Gallis et militibus adpellatum ; orat, ut 
author fiat; se non aliter, quam si adue caesar esset, obtemperaturum. 
posthaec vere iam adpropinqnaute Alemani a pago Vadomari regis, a 
iS qno post foedns ictum nihil hostile timeliatur, incursant confines Rheni 
tractus et rastant mittitur contra eos Libiuo praefectns; ipse a 
German is apud Sanctionem occiditur; caeteri in fugam versi sunt. 
Vadomarus jiostea rex in convivium tnms Khenum a Romanis invi- 
tatus dolo capitnr in Hispaniamque a Iuliano relegatur. qni cum 
si Constantium flectere non jwsset, timens, eundem nunquam in gratiam 
rediturum, crudelitatemqne eius in cognatos animo versans, apertc se 
Constantio hostem ostendit maluitqne oocnpare homiirem. firmata igi- 
tur pace cum Gernianiae gentibus accitisque liis in partes, Vadomaro 
rege cum copiis secnm abdncto in lllyricuin, a Uauracis per Martia- 
a nas sylvas ad Histri fluenta contendit ; ipse cum paucis Humen navigat. 
copias per mediterranen Rhetiae, Vindelicorum, Norici proficisci iubet. 
iam Italiam, Ithetias, Noricum, Fannonias tenebat Iulianus, sola 
Aquileia Iuliano militi portas clausit obsiderique caepta est. ipse 
Iulianus iam Siriniuiu etiam acceperat, unde Constantiuopolim pari 
io velocitate contendit. 

Constantius contra Persas tum bellum gerens ubi de iuliani de-' 
fectione certiur factus est, inducias cum Persarum rege init; obviaui 
Iuliani conatibus ire parat, verum in ilinere in Oilicia Tharsi febri 
acutissima correptus, paulo post extinguitur, Iuliano successore decla- 
» rato. imperavit Constantius anuos quatuor et viginti, meuses quin- 
que, dies duodecim; vixit annos quatuor et quadraginta. ubi haec 
palam facta, Iulianus ab omnibus totius orbis consensu recipitur. 
Aqnileienses portis praefractis Iulianus admittuut, authores rebellionis 

7 Amm. XX, IQ 11 eb. XXI, 2 13 eb. XX, 8 19 eb. XXI, 3 — 4 

22 eb. XXI, 1. 5. 1U 28 eb. 8. 11 36 eb. 15. Kutr. X, 15. Hier. ehr. 198. 



Digitized by Google 




272 



Annalcs. 



vivos exurunt. Constantius in religione semper Arrhianis favit; id- 
circo Athanasius Alexandria pulsus apud Treveros receptus a Maxi 
mino pontiflce, delitnit usque ad mortem Constantii. Hilarius Picto- 
num episcopus tiallia pulsus Constantio Constantinopoli libruni pro 
se ohtulit. domumque redire perniissus est. eo qnoque tempore obiit s 
divus Antonius aetatis anno ceutesimo supra quiutum Aelius Donatus, 
praeceptor divi Hieronyini, insignis grainmaticus tum Komae docuit. 
Victorinus rhetor et martyr statuam in foro Traiani meruit. 

Narratur Constantius nunquam spuisse in publico nec unquam 
poma gustasse. fuit cupidus eloquent iae i>atieusque laboris. reliquit n> 
Fanstinam uxorem secundam gravidam, unde nata est postkuma, quae 
Gratiano imperatori nupsit. prior Constantii uxor fuit Eusebia, fae. 
minarum pulckerriina, soror Hipatii et Eusebii consulum. quemad- 
modum etiam cnltores deornni referunt, Constantius religionem Chri- 
st iiinam simplicem et- absolutam magis pollnit dissidiis et concertatio- 15 
nibus verboruin umbraticis, quam reverenter composuit; aluit in ea 
lites, oinnia ad suum ritum trahere conatus, fautor, nt dixi, Arrianae 
haereseos. sicut tarnen divus Hieronymus (qui se sub Constantio in- 
fantein fuisse ait) refert, Constantio et bonis omnibus curae fuit, nt 
oriens atque occidens pacis vinculo sibi necteretur. at egregii quidam m 
videlieet Christi sacerdotes frustrarunt tantos conatus imperatoris et 
bonorum; decepit kos bona de malis existiniatio. non arbitrabantur 
sacerdotes Christi ad versus Christum pugnare, qui argumentationum 
rivos de Aristotelis fontibns mutuati sunt et simplicitatem christianae 
pietatis philosophorum deliramentis spinetisque dialecticorum conta 2s 
minarunt. 

CONSTANS P F AVG VICTORIA R DD AVG CQNAQT. 

DN CONSTANTIVS AVG IVX NOB C. 

DX CONSTAXTIVS NOB C CONCORD EXERCITVVM. 

FL IVL CRISPVS NOB CAES ALAMANNIA DEVICTA » 
SIRMI. 

22 non — eontnminarunt in B eingeklammert 31 A nt Rande in .4 ferner 
IVL CRISPVS NOB C CAESARVM XOSTROUVM VOT - DN CONSTANS 
P P AVG FEL TBMP REPARATIO A AQP CONSTANTINV8 IVN 
NOB [?] C GLORIA EXERCITVS G [?) SIS — CONSTA NTINOPOLI8 
Angelus elypeum tonet S MT [?} SA — DN CONSTANTIVS P F AVG FEL 
TEMP REPARTIO A SIS. 

1 Amm. XXI, 12. XXII, 8 3 Bier. ep. 60 13 Amm. XXI, IS. 6 14 eb. 

XXI, 16 18 liier, vit. Uilar. (I, 111 B) ; cp. 60 24 Bier. ade. Lucif. (111, 

61 A; 65 A). 



Digitized by Google 




Lib. II, eap. 47. 



273 



IULIANUS. 45. 

Cap. 47. CI. Iulianus, natus Constantiuopuli pal re Oonstantio, 
tratre Constantini Maximi, matte Basilina (ut etiarn nostri fatentur) 
optimae indulis fuit. in christiaua religione institutus educatusque ab 
• Eusebio Nicomedensi episcopo, nactus Libaniuin sopliistam (cnius 
epistolae extant, a bibliopolis et chalcograpkis divenduntur) magistrum 
iuiprobum, Christum autliorem suuin deseruit clamque ad deos defecit. 
acerrimi ingenii fuit, omnium disciplinaruni genere eruditissimus vir- 
tutibusque eivilibus domi forisque iuxta laudatissimus. accusatori mm 
'“re, sed verbis urgenti reuin uegantem et vociferanti: qnis accusabitur, 
si uegare sufficiet, respoudit : et quis innoeens erit, si accusare sufficiet? 
scenitis Arabibus (quos Saracenos posteri vocant) salaria plus solito 
diminuta conquerentibus inquit, imperatorem ferrum, non auruin habere, 
inanis gloriae landisque niniis avidus fuit audaciorque, quam impera- 
15 torem decet; cuius salus ad securitatem omnium cum semper tum 
maxime in bello conservanda est. curiosior Adriano in perscrutandis 
arcanis, praesagiis futurorum, haruspicinae , inagiae artium falla- 
cissimae, evocandis manibus, augurio et buiusmodi nugacissimis delira- 
mentis nimium deditus fuit et in veneramlis numinibus (quod ne 
-' J amici quidem negant) magis superstitiosus, quam iustae religionis 
cultor extitit,. tr»t pecudes maetavit, ut boves defuturos, si e Perside 
reverteretur, timerent. Mercurium omnibus praetulit et maxime coluit, 
quasi mundi velqciorem sensum motumque mentium excitantem. primo 
haec occulte ob metum patruelis operatus, specie et habitu pliilosophi, 
vitae perieula declinavit; nam eins coguati omnes a patruele necati 
sunt ob regum infidam societatem. 

Sublato Constantio, cum quatuor annos caesar fuisset, |>otitus 
rerum, neminem iam metuens, aperte edicto templa deorum aperire 
iussit, aras deorum instaurari victimasque admoveri legeque civit, ne 
*> christiani arte» liberales protiterentur atque diseerent. eos magis 
nmnerum honorumque blamlimentis atque inlecebris quam vi a veri- 
täte deflexif. multi eius blamlimentis capti sponte in praeceps abierunt. 
christianorum antistites dissidentes cum plaebe discissa in palatium 

22 reverterentur H 

4 Amm. XXV, 3. Auy. C. D. V, 21 0 1317 lounm'H iltlCi'ioehius liomlrmis 

unprimebat Fcrrariae 7 Amm. XXII, 0 S Eulr. X, Ui 9 Amm. XVI. 1 
11 eb. XVJ1I, 1 13 >b. XXV, 6 10 Viel. ep. 13. Amm. XXV, 1. XXII, 7. 

Eulr. X, 16 22 Amm. XXV, 4. XXII, 12. Viel. a. a. (1. 23 Amm. XVI, 3 

30 fb. XXII, 6, 10. XX V, 1- Hier. ehr. 106. Awj. C. />. XVIII, 62 32 Hier, 

a. a. O. 

AVKM ; MB II. 18 



Digitized by Google 




274 



Annales. 



vocatos admonuit, ut consopita civili discordia quisque nullo vetante 
suae religioni serviret. audite, inquit. me. quem Alemani et Franci 
audierunt. expeditionem meditans Persicam libros sibyllinos Romae 
inspici more maiornm iussit. venit deinde Antiochiam , ubi fanum 
Apollinis cum simulacro conflagravit. snspicatus id fraude ehristia- » 
norum factum esse, sacram christianorum aedein claudi et quaestiones 
solito acrius exigi mandavit. temptum Hierosolymis restaurare orsus 
est ; verum fundamenta de caelo tacta , operarii fulmine adflati , ex- 
tincti sunt, confiagrarunt et Romae qnarto decimo calendas Aprilis 
carmina Sibyllae cum Apollinis teraplo. 10 

Syri, ut genus est hominum in convicia promptissimum, Antiochine 
praecipue , ipsum augustum saoricolam victimarium hircinamque bar- 
bam cognominabant. quibus subiratior lulianus contra Persas arma 
movet; ut propicios deos lmberet , ipsis (si victoria potiretur), san- 
guinem nostrum devovit. contra Christum etiam in ipso Persiei belli is 
ardore septem libros evomuit. dum exercitum fame et via fessum in- 
cautius multitudini hostium exponit et dum incantius suis laborantibus 
subvenit, hasta equestri, incertum unde petitus est; ea per brachium 
costas penetravit fibrisque iecinoris haesit. post haec in castra lulianus 
defertur, ne animam quidem agens, a contumelia terrarum domini » 
deique rerum abstinuit. vicisti, inquit, Galilaee, vicisti. ita enim 
Christum servatorem nostrum cognominabat, quem primum in Gallia. 
sicut ait divus Hieronymus, denegaverat. imperavit post Constantiuiu 
annnm unum, menses septem. periit sexto calendas Iulias. cadaver 
eius Tharsum delatum est ibique> sepultum. divus Hieronymus tum» 
(ut ipse ait) adue puer in grammaticae Indo exereebatur et omnes 
urbes victimarum sanguine polluebantur; ac cum subito in ipso per- 
secutionis ardore Inliani nunciatus esset interitus, eleganter quidain 
de ethnicis: quomodo, inquit , christiani dicunt, deum snum esse 
patientem et äve&xaxov? nihil iracundius, nihil hoc furore praesentins ; so 
ne modico qnidem spacio indignationem snam ditferre potuit. 

DN FL CL IVLIANVS P F AVG SECVRITATI ET SP 
AVG T CONSTANTIA. . 



19 iocimjris A u. B 

3 Amm. XXII, 5 4 rb. XXIII, 1 7 rb. XXII, 13. Hin-, a. a. O. 

9 cb. XXIII, 1 10 /1mm. XXIII, 2 13 //mxt. 11, 10. Amm. XXII, 14 

15 Hier. a. n. O. IG Hier. rp. 70 21 /tarn. XXV, 3. Kkkrh. 114 23 Hier, 

cp. 00 24 /Imm. XXV, 5. Kutr. X, 10 25 /Imm. XXIII, 2 31 Hier. Cumm. 

in Hab. II, 3 (VI, 00 D). 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 48. 



275 



IUVIANUS. 46. 

Cap. 46. Iu vianus fuit Varromani notissimi praefecti filius. qtii 
veteranus iam et emeritus muneribusque militaribus defunctus, in 
Pannonia Singodnni patrios agros exercebat. die sequenti mortem 
’luliani, qui erat qnintus ante calendos Iulias, bostibus undique ur- 
gentibus collecti duces de imperatore creando Consultant, omnium 
suflragio Sallustius praefeetus Galliarum petebatnr. quo senectutem 
et niorbum excusante , Iu vianus domesticornm primus delectus est, 
vir insignis corpore, laeto ingeuio, literarum et philosophiae christianae 
ii> stmliosus. 

Germanorum signii'er, qui diu Rhenanos rexerat limites, cum 
novo princi|ie dissidens, cum quo etiam privato dissenserat, ad Sapo- 
rem regem Persarum discessit aperuitque Persis Iulianum obiisse 
electunuiue esse inertem et imbellem. quo audito Persa continuo cum 
Romanis dimicare properat, terga Romanorum invadit. acies ad quar- 
tum lapidem porrigebatur ; fortiter se tutati sunt Romani, verum 
cum postea inedia et fame laborarent , pax cum Persarum rege con- 
venit. foedus annorum triginta factum est iureque iurando firmatum, 
obsides insu per dati. traditae qnoque sunt Persis quinque transti- 
»gritanae provinciae quindeciinque castella; praeterea Susa et Nisibis 
cum iinibus suis, Singyra castra Manrorum, munimentum Optimum, 
dedita sunt, incolae et cives in romanum sulum translati. Nisibi 
sepultus erat laeobus vir sanctissimus , Constantino qnoque Maxirao 
admodum acceptus, cuius praecibus saepius (ut ait Hieronymus) urbs 
»servata est ab impetu Persarum. fama constans erat, eatn non posse 
sujierari, dum ibi laeobus servaretur. quamobrein eum Constantinus 
ibidem humari iussit. Iulianus pietati Constantinorum invidens, corpus 
ex urbe auffert, Nisibis deinde sub Persarum imperinm coacta mansit. 
ita diminutus est limes romani soli, quod antea ab urbe condita nun- 
»quam factum est. Arsaci quoque, regi Armeniae, amico et semper 
fido Romanis, vetitus est imperator auxilium t'erre, non sine maxima 
romanae maiestatis ignominia. 

luvianus infantem filium Varronianum secum consulem designat, 
dum ad Europam properat. Dadastanae exanimatus iu cubiculo, in- 
»certum quo fato, invenitur, octavo imperii mense, aetatis tercio et 
tricesimo. divus Hieronymus refert fetore prunarum snffocatum esse, 
buc usque sub Constantiis et Constantinis proximisque impei-atoribus 
limitis Danubiani , quem Boii pulsis Romanis possident, hos duces. 

2 Verijl. .1mm. A'.V V. Viel. ep. 44 24 Chr. 193 30 rp. 60. 

18* 



Digitized by Google 




276 



Annales. 



praesides, et legatos fuisse. invenio: Avum, virum bellieosum, Mag- 
lientium, qui iniperiuin arripuit, Nevittam virum consularem. 

VALENTIN IANVS. 47. 

Cap. 49. Fl. Valerius Valentinianus Cibali (urbs est Pannoniae, 
a Sinnio occidentem versus quinquaginta millia passuum distans) pat re s 
Gratiano natus est. sttb Iuliano (uti divus Ambrosius et Augustinus 
referunt) militares honores amore religionis nostrae deseruit. mortuo 
luviano ab exercitu communi omnium suffragio Nireae (eaput est Bi- 
thyniae) abseits imperator deleetus est. dum accitur Anebialo, urbe 
Thraciae, ubi tum erat, deeem dies sine capite fuit romanum imperiuin, *o 
quod quiuto calendas Martii recepit. deinde Constantinopoli ealendis 
Aprilibus Valentem fratrem siium partieipem imperii faeit eoque in 
Oriente relieto ipse Medudanum profieiseitur. Germani ex veteri inore 
institutoque legatos ad tiovunt principem mittunt paeemque venalein 
offerunt. qui cum minora, quam sperarant, munera accepissent, abiectis i * 
donis in Germanias revertuntur. ubi graviter in avariciam perfidiam 
que Romanorum perorantes, saevissimas concitarunt nationes. omnis 
Germania transrhenana in annis fuit ; limites proximos sibi quaeque 
gens persultat. Gallias simul et Rhetias Vindeliciamque Alemani 
depopulantur ; Suevi, Quadi Noricum, . Pannonias, Sarmatae Moesias -> 
vexant ; Gothi Thracias depraedantur; Scoti, Pieti. Saxonum nationes, 
Britanias oramque Gallicam aerunmis adternnt rontinuis captivorum- 
que nates, faeminaruin papillas abscindunt et pro deliciis summis 
comedunt. 

In Oriente quoque Constantinopoli Procopins purpuram induit. -■ 
Valentinianum obviam tyranni conatibus ituruin frequentes Galliarum, 
provinciarum et urbium legationes adeunt, obsecrant, supplices orant, 
amicos ambiunt imperatoris, ne deserantur et crudelissiinis Germanoruin 
vastationibus relinquantur. tlexus legatorum lachrymis praecibusque 
amicorum Valentinianus mansit dicens, Procopium hostem esse sunm, 
Germanos reipublicae. Gallias primo adseruit, deinde Britanias, 
Saxonas per Tbeodosium ducem, patrem Theodosii imperatoris contudit 
et Mauros. quam rem et Claudianus hisce carminibus docet, scribens 
ad Honorium imperatorem de avo ipsius Theodosio: 

Hinc processit avus, | Ille leves Mauros nec falso nomine Pictos » 
Edoinuit Scotumque vago mucrone secutus | Fregit Hyperboreas remis 

4 Yergl. Amm. XXVI — XXX. Vict. cp. 45 5 Hin. -Inf. 127 f> .1 mbroa. 

Or.fun. Yal. 55. Ang, C. /). XVIII, 52 33 III. Con». Hon. 54— 57; IV. Cuns. 

Hmt. 30 — 33. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 49. 



audacibus undas. | Quid rigor aeternns, caeli quid frigora prosunt 
Iguotumque fretum? Madueruut Saxone fiiso | Orcades, inculuit 
Pictorum sanguine Thule, | Scotornm tumulos ttevit glacialis Hiberne. 

Alemanos auxilio Francorum, quornm auxilia contra populäres 
äemerat, cecidit Valeutinianus victorque ad oceanuin pervenit nsque. 
deinde ad Danubii contignas provincias conversus, Rhetias, Vindelicos, 
Noricum pulsis Suevis, Pannonias, Moesias depulsis hostibus recepit. 
Thraciis Gotos exegit, Athalaricum Guthungorum regem (natio est 
bellicosa) in fugam vertit, ei postea pacem dedit. dum Bregetioni 
io (cuius supra sitnm descripsimus; quidam Strigonium, alii Pisouium 
esse autumant) Qnadorum et Snevorum legationi latrocinia excusautium 
respondet et propter lllyrici devastationein totius gentis excidium 
minatur, subito corrnit extinctusque est quinto decimo calendas Decem- 
bris, anno aetatis quinto et quinquagesimo, imperii duodecimo, minus 
udiebus centum. Gratianum filium iam ante octo annos augustuiu ad- 
pellarat. 

In orieute a Valente auxilio Vadomari regis Germaniae Procopius 
victns et interemptus est. Vadomarus ob hoc Phoeniciae ducatu do- 
uatur. sub idem tempus divus Nicetius genere Gotus apud Gotos et 
2u eonfines nationes in Germania Histro contermiuas religionis nostrae 
mysteria aperit. verum Hartauaricus rex Gotorum in christianos 
saevit, eos Germania in romanum solum exturbat. divus Nicetius 
captus a Gotis iuxta Danubium, cum nollet deos adorare, vivus igni 
exustus est. 

» Fuit Valentinianus solerti admodnm ingenio, eloquens et facundus, 
rei militaris civiliumque morum perquain prudens, severus, gravis, Om- 
nibus viciis, maxime avaricine infestus. si fidelioribns ei per fata 
licuisset nti amicis, ne historiae quidem meliorem haberent principem. 
Ausonius poeta iussn eius centonem nuptialem concinnavit ex Marone; 
» ita ipse Valentinianus ante luserat. eailem quoque tempestate Treviris 
(quae domicilium tum augustorum erat) et in Germania cisrhenana 
aliquaindiu literarum studiis operam dedit cum Rutüno et Florentio et 
Bonoso condiscipulis et conphilosophis suis divus Uierouymus ibique 
coepit primum veile deum colere liberius patriamque, sororem, divitias, 
® villas, censum et patrimonium deserere. 

DN VA LENTIN LAN VS PIVS PERPETVVS IMP SEMPER 
AVG. 



2*2 Hier. ehr. 197 SO Awwn. p. 161 31 Amm. XV, 11. Greg. für. 1,43 

35 Hier. ej>. 3 — 5; 23. 



Digitized by Google 




278 



Annalea. 



DX VALENS P F AVG. 

DX VALEXS GOTICVS .MAXIM VS PERPETVVS AVG. 

GRATIAXUS. 48. 

Cap. 50. Gratianus natus est Sirmii anno ab orbe servato tre- 
centesirao sexagesimo tereio. mortuo parente continno fratrem suuni s 
Valentiuianum aduc impuberem augustuni nuncupat. Alemanorum 
gentem, quae Gallias more solito iuvaserat, inxta Argentuariam (nunc 
Colomaria Elisatii oppidum) magna clade adtrivit. ge ns tum Hunnorum 
(cuius originent, situm snpra in primo libro explanavimus) rege Valo- 
maro in Gotos enimpit eosque avitis sedibus eliminat. legatos Goti i« 
ad Valentem imperatorem mittunt supplicesque orant ut in romano 
conloeeutnr solo, in limite Danubiano et quasi munis opponantur fero- 
cissimis Scythiae et Germaniae gentibus; se fore custodes termini 
romani et pbilosophiam cbristianomm receptnros pollicentur. grata 
legatio Valeuti fuit. suscepti Goti a Romanis sine armorum depositione, » 
distribnuntur per orain Xoriei, Pannoniae, Moesiae, Daeiae Ripensis, 
Valeriae, Illyriei, Daunbio tenus sacerdotesque Arrhiani, qui illos in- 
stitna'nt in religione, a Valente mittuntur, qui et ipse egregias suas 
virtutes iuipietate, ne dicam crudelitate Arrhiana polluit et contami- 
navit Goti deinde mystae suae linguae nationibus Rurgundis, Van- 20 
dalis et huiusmodi gentibus Christum praedicant, eos errore Arrhiano 
imbunnt. porro Goti per avariciam Maximi et Lupicini ducum roiua 
norum ferne ad rebellandum coacti, per totam Thraciam, Illyricum, 
oceisis Maximo et Lupicino, diffunduntur, legiones romanas ad inter- 
necionem caedunt, alios orcidunt. alios in exilium trudunt, omnia ferro, 25 
praeda, tlamma demetuntur. meminit Claudianus in Theodvsii landibns: 

Kam quum barbaries penitus conmota gementem j Irrueret Rho- 
dopen et inixto turbine gentes, | lam deserta suas in nos transfunderet 
arctos, | Dauubii totae vomerent quum praelia ripae, | Quum Geticis 
ingens premeretur Moesia plaustris 1 Flavaque Bistonios operirent m 
agmina campos, | Omnibus adflictis et vel labentibns ictu | Vel prope 
casuris unus tot funera contra | Restitit extinxitque faces agrisque 
eolonos | Reddidit et leti rapuit de faucibus urbes. 

2 Am Randr in 4 ferner: DN VALENTIN IASVS 1> F AVG GLORIA 
ROMAXOKVM M ASISC P — DX VALEXS P F AVG ASISC — 1>X 
VALEXTIXIAXVS P F AVG VIRTVS KXEHCITI (tic) AXTA 26 deme- 
tunt B 

4 Virt. rp 47. .V.V.V — XXXI 9 ». obrn S. 63, Z. Js 22 /errf. 

Oft. 24 . 23: Um: p. 54. Hirr. ehr. UH 24 lord. G. 26; Brev. p. 54 26 IV. 

Om*. Hon. 49— 5S. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 50. 



279 



Valens ex Antiochia in Eurupam veloci cursu contendit, a Gotis 
atrocissima pugna excipitnr et in fngam saueius sagitta vertitur. cum 
ob dolorem nimiuui vulneris saepius equo laberetur, in casulam viiis- 
simani septein millia passuuin ab Hadrianopoli delatus est. Goti 
5 vestigiis inbaerentes, villae ignem subiiciunt, imperatorem conburunt, 
anno tercio post mortem fratris, Christi trecentesimo octogesimo primo. 
a quo anno occasum roinani imperii enumerant et Ruffinus et divus 
Uieronymns. nam postliac in mediis romaui imperii regionibus bar- 
bari cousident.es exterminari non potuere nihilque imbecillius fuit 
loromanis viribus, quarnlo et in belli» eivilibus et ad versus diversas 
uationes aliarum gentium barbararum indiguere auxilio. in mediis 
imperii deinceps proviueiis continenter pugnatum est; praeter paucos 
senes (ait Hieronymus) omnes in captivitate et obsidione generali sunt 
Komaque in gremio suo non pro gloria, sed pro salute pugnabat; imo 
i 5 ne pugnabat quidem, sed auro et argento et cnncta suppellectile vitam 
redimebat. ne gemitus quidem liberi erant; nemo audebat flere, quae 
patiebatur; periculosa tum baee dieentibus quam audientibus erant. 
sed ad Valentem redeo. 

Goti extincto imperatore, Graeciam totam devastant, urbes diri- 
jo piunt, incenduut, victricibus signis Constantinopolim obsident. Dominica 
augusta, uxor Valent is, ingenti pecunia data obsidionem solvere per- 
suasit. Gratianus ubi de nece patrui certior faetus est, cum Omnibus 
reipublicae legionibus et robore auxiliorum Gotos ad internecionem 
deleturus (etiam divo Ambrosio hortante, qui fatum eis ultimum im- 
25 pendere ex vatibus divinis iuterpraetabatur) Sirmium eastra movet. 
cum autem videret Daciam, Thracias, Pannonias, genitales terras, a 
Gotis, Triballis, Hunnis, Alanis teueri extreuiumque periculum ro- 
mauo orbi inminere, Theodosium ex Hispauia Betica (uude oriundus 
erat) accitum, cunctis faventibus Sirmii augustum, Ausonio et Olibrio 
«ocousulibus adpellat ipsumque orienti praedcit. de hoc Claudianus ad 
Houorium imperatorem: 

Nulla relicta foret romaui nomiuis umbra, | Ni pater ille tuus 
iamiam ruitura subisset | Pondera turbatamque ratem certaque levas- 
set | Naufrngium conmune manu. 



6 triccntesimu B. Am Jtandr in A : nono die Augusti, vitae 50. [Amm. 
a. a. 0. 12, 10, 14, 1 ) 20 victribus A u. 11 

5 Vict. rp. 46. Ilitr. ehr. 1!)9. Ekkeh. 119 ]3 Ui<r. ep. 123 22 l"rrl. Bre r. 

p. 54 Ekkrh. 24 Ambros. Juti’ 11. 10 30 Vict. cp. 47; 49. 11 M. XII. 

18; 20. lord. Brev. 35. Ekkeh. IV, cons. Hon. 59 — 62. 



Digitized by Google 




Ann&lca. 



1>'0 



Theodosius igitur augostus derlaratus Gotos sibi deposcit. Gra- 
tianus in Gallias contra Germanorum incursationes revertit. interea 
dnm Theodosius Gotos adgressus fuisset magnumque terrorem ipsis 
incnssisset, letali corripitur morbo desperataque eius salute adest 
Gratianus, cum Gotis pacem firmat foedusque icit, in societatem cos s 
romanam recipit et militiae adsignatis stipendiis adsciscit. Theodosius 
inter liaec convalescit. ubi comperit pacem cum Gotis convenisse, fit 
et ipse anthor. Goti provinciatim separantnr: pars in Tbracia et 
Illyrico conlocantur, hi dicti sunt Yessogoti ; alii in Phrygiam, Asiae 
minoris particulam, transferuntur, quos vnlgus Ostrogotos, Claudianus 10 
poeta, proximus Imrum rerum seriptor, Ostrogetas vocat; quasi tu 
dicas oceidentales et orientales Gotos; id enim Germana lingun ea 
nomina valent, übet subseribere carniiua Claudiani, qui deprava- 
tissime exeustis est: 

Non tibi Ryphaeis hostis quaerendus ab oris, | Non per Caucasias u 
aceito turbiue valles Est optts. Ostrogetis colitur mixtisqne Guthungis | 
Pltryx tiger, hos parvae poterunt impellere eausae. 

Item de Halarico Vessogeta: 

Vastator Achivae | Gentis et Epirum nuper populatus iuultam 
Praesidet Illyrico; iam, quos obsedit anticus, | Ingreditur inuros, illis » 
responsa daturns, | (Quorum coniugibus potitur natosque peremit. 

Athanaricns rex Gotoruni Constantinopolim cum imperatore pro- 
fectus est. ubi cum maiestatem urbis et lnagnificentiam angusti con- 
templatus fuisset, dixisse fertur: deus profecto terrenus est Imperator 
et, qui imperatori repngnat, parricida est. periit Constantinopoli » 
Athanaricns. Alarico, Getarum nobilissimo iuveni, ducatus limitis 
Danubiani tutelaque conmissa est. vectigalia provinciarum Illyricarum 
ipsi adtributa sunt, porro Gratianus conciliavit sibi magna summa 
atiri Alanos, Hunnos, Francos, Saxones et caeteros Germanos, adeo 
ut eorum more aliquamlo vestitus prodiret. aegre id tulit romanns w 
miles. quamobrem Maxintus ty rann ns in Britania imperium arripit, 
indc Gallias petit. Gratianus desertus et proditus a romano exercitu, 
ab obviis urbibtis non receptus, dnm in Italiam fugere tendit, apud 
Engdunnm fraude occiditur, anno post patris mortem nono. aetatis 
quarto et vicesimo. fuit Gratianus literis haud mediocriter eruditus, a 
cunninc et oratione insignis, sagittarum iacnlandi peritus aliisque vir- 
tutibus praeditus. eius praeceptor fuit Ausonius poeta, quem et eon- 
sulein cum Olibrio creavit. multum enndem divus Ambrosius laudat; 

s Jord Ort. 21 13 Claud. in Eutr. U 1SO—S3 IS eh 21.1—17 26 lord. 
fiel, 2S. Awtn. XXVII, ö. (II. M. XU, 21) 35 Hut, ep. 60 (Greg. Tue. 1,13). 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 51. 



281 



ad enm contra Arrhinnos de catholica fide scripsit.; eius ope Arrliia- 
norum secta deminuta est. idem victor libidinis et voluptatum praeter 
tixorem suarn cum nulla alia mulierum rem habuit. ita de eo refert 
Ambrosius, aram victoriae, quam aduc romanus senatus in curia 
colebat, everti iussit, maximo patrum conscriptomm dolore, uti post- 
haec indicabo. sub Gratiano et patre eius Vindeliciae praeses Maio- 
rianns, avus Maioriani imperatoris. 

THEODOSIUS MAGNUS. 49. 

Cap. 51. Theodosius patre Theodosio, qui genus suum ad Traia- 
io num referebat, matre Tliermantia natus est. 

Dedit hunc Hispania (sieut ait. Claudianus) principibus foecunda piis. 

Gotos, Hannos contudit, qui sub Valente grassabantur ; cum 
ipsis foedus fecit. enm Clratiano, a quo ad imperium evectus est, sex 
imperavit annos. Maximus occiso Gratiano fraude Andragatii ro- 
u mauum militem, totam Ualliam occnpat. Guthungi interim populantur 
Rlietias ob fertilitatem loci et impulsore Maximo, qui domicilium 
augnstorum, Treverorum Augustam constituit, quae secundum Romain 
caput mundi, maxima urbs in Europa fuit, ante conditam Neorhomam 
a Constantino. extendebatur ea tempestate ad utramque Mosellae 
ioripam; autbores sunt Taeitus et Marcellinus, inter clarissimas maxi- 
masque et celebratissimas totius mundi urbes secundum Romain et 
Constantinopolim in Europa, in Africa Carthaginem , in Aegypto 
Alexandriam, in Asia Antiochiam, sexta ab Ausonio poeta censetur. 
ad quam missus est legatus divus Ambrosius a Valentiniano (qui tum 
r. Mediolani cum matre degebat), ut repeteret corpus Gratiani, fratris 
Valentiniani. poscebat Maximus sibi hunc ut puerum tradi, eius se 
fore tutorem pollicebatur. Ambrosius id fieri posse negabat, ob hiemis 
asperitatem et tenellam Valentiniani aetatein , quae aduc materna 
egeret educatione. iteruin ob eandem causam Ambrosius ad Maximum 
» Mogouciacum orator Valentiniani proficiscitur , verum exclusns a 
tyranno, re infecta Mediolanum revertitur; Valentinianum admonet, ut 
saluti consulat. Valentinianus ad Theodosium Constantinopolim fuga 
elabitur, a quo haud aliter quam augustus (licet exul et omnium rerum 
egenus) honoriüce exceptus est. 

7 Am Rande in .1: RN GRATIANVS 1’ V AVG VIRTVT REl'ARATIO 
PL ESISE PL8 SC. 

2 eh. 4 Or. fun Val. 7 1 y l'ict. ep. 49 11 Pacal. Paneq. 4? Claud. 
L. Ser. 55 14 Case. ehr. 449 10 Ambros, ep. 24 20 Tac. Hist. IV, 77. Amin. 

XV, 11 23 An». CI. Urb. III 24 Ambr. a. a. 0. 



Digitized by Google 




282 



Annales. 



Ambo deinde imperatores expeditionem in tyrannnm parant, ad 
nlciscendam mortem imperatoris Gratiani. Maximus Victorem fllium 
suum impuberem caesarem designat ac nuncupat Treverisque relinquit 
eundem cum Gallis Nanneno et Quint ino magistris e<|uitum conmeudat ; 
ipse ediota Romain mittit, Rlietias, Vindeliciam , Noricum invadit, ' 
Aquileiam «iccupat. Gernmniae uationes nitro partium Valentiniani 
et Theodnsii (ut etiam divus Ambrosius conmemorat) erarit, adeo ut 
plaerique cunt tyranno scntientes, illarum ntanus evaserint, cum se 
Valentinianos siinularent. iusserat Maximus aliquot millia virginum. 
quae in Galliis distribueret, Treveros ex Britania trausvehi. Hunni » 
et Saxones atque Picti ducibus Vaunio et Melga eas vento in oram 
Gennaniae abreptas adorti, cum omnibus, qui easdem deducebant. 
trucidant circum Coloniam Agrippinenseui. uudecim millia ab vulgo 
creduntur, ab aliis Septuaginta unum millia fnisse narrantur. 

Franci quoque Genovalda, Sonnone, Marcomaro ducibus Uhenum r. 
circa Mogonciacum transgrediuntur. haud inde procul in vico Sicilia 
nomine copias Maxiuii profligant; in totam Germaniam cisrhenanam, 
quae est in Gallia Belgien, erumpunt limite rupto, pluribus mortalibus 
caesis, fertilibus maxiine oris devastatis Agrippinensi Coloniae metum 
iniieiunt. quod ubi Treviros nunciatum est, Nannenus et Qnintinus » 
conlecto exercitu apud Agrippinatn couveniunt. sed iam Franci optima 
quaeque depopulati, onusti praeda Rhenum in Germaniam transsierant. 
aliquot tarnen reliquerant in romano solo ad iterandam depraedationem, 
qnos Romani adgressi apud Carbonariam Sylvam fuudunt, caedunt ; 
pauci fuga elabuntur. consultant post liaee duces ipsius Maxiuii in r- 
Framiam, ne trans Rhenum infesto exercitu iniurias ultum castra 
moveant. Nannenus ire recusat, cansatus Francos liand imparatos et 
domi procul dubio fortiores fore. quod cum Quintino reliquisque for- 
midinem ac ignaviara interpraetantibus displiceret, Nannenus Mogon- 
ciacum revertitur. Qnintinus armis infestis circa Nussium castellum , » 
quod et Novesium, Rhenum transgreditur. secundis a Rheuo castris 
casas ingentesqne vicos vaeuos habitatoribus offendit. 

Franci enim simulato metu sese in saltus secretiores abdiderant, 
truncis arborum maximis per extrema sylvarum passim conlocatis. 
romanus tniles exustis dontibus uoctem insomnem in armis ducit. *• 

6 «ltro fehlt in II 

4 Greg. Tur. 11, 9 5 Amin-, ep, 40 15 — Bylvaruni praestiterunt naeh 

Gregor. Turon. II, 9, der dies aus dem verlorenen Werke des Sulpicius Alexander 
entnimmt 17 Ambros, a. a. 0. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 51. 



283 



primo man« Quintino duce sultus ignotos nec ante exploratos temere 
ingreditur; ad meridiem usque aberrat, ambagibus viarum peragratis, 
omuia clausa septaque offendit. et rum tandem in campos palustres, 
qui aylvia iungebantur, erumpere conatur, Francorum pauci apparent, 
s in Codices arborum passim ronpositos consistunt et velut e fastigiis 
turrium sagittas veneno illitus spargunt, uti solo contactu auuimae 
cutis, si ferrum in corpus altins non descentlisset, mortem inferret 
taelum. deinde maiore Francornm uumero circnmventus romanus 
exereitus in apertos campos, quos Frauci reliqnerant, avidius effunditur, 
loubi primuiu equites voragiuibus mersi mixtis hominum equorumque 
ruinis- opprimuntur, pedites vero, qui onere equorum conpressi non 
erant, humo haerent, aegre gressum explicant, rursus se sylvis, umle 
paulo ante emerserant, trepidi condunt. turbata igitur acie romaua 
caesoque Heraclio legionis tribuno ac. pene Omnibus, qui militibus 
ij praeerant , extinctis, paucis effugium tutum nox et latibula sylvarum 
praestiterunt. 

Saxouum quoque anxiliares copiae, ad Illyrici tutelam ab augustis 
accitae, vires Maximi fundunt, caedunt circa Sisciam, superioris Pan- 
noniae urbera, et circa Petauionem, quam Marcellinus, Ambrosius et 
» Antoninus Petaviouem vocant et Hieronymus Sophrouius Petabionem 
nnncnpat; quemadinoduin et in vetustis meubranis, in actis pontiticum 
Iuvavensium scriptum reperi, Noricorum id oppidum nomen servat, 
a quo Siscia centum millia passuum, sicut ab Aquileia ducenta abt'uit. 

Maximus itaque ubique gentium victus Aquileiam intruditur ibique 
» ab imperatoribus obsidione clauditur. proditus a militibus suis, Theodosio 
et Valenliniano traditur; ad tercium ab Aquileia lapidem seeuri per- 
cutitur. Andragatius dux eius in mare Hadriaticum, ubi classi praeerat, 
se praecipitem dedit atque submersus est. Arbogastus Germanus, ex 

23 Ja Runde in A : Sisciac ad Savum, Thtxidosiani Savum t rammt ; 

Magni [ nie] milt-a terga vertit, cacditur; ad moros pro|>crat orbis, fossis absor- 
betur, in flumen praecipitatur; ]>ortae meto illis occlusae. signifer ibi absorptus. 
deinde Marcellinus, frater Maxitni, dcleetas eohortes tralicbat, aperto Marte pug- 
nat; fusns, in fugam versus; nox prohibnit fugientes oceidi. tercia manns snb- 
niissis preeabunda vexillia, petit vetiiani, osculis terram premens, calcauda cor|iora 
ct arma Theodosii pedibu» praebuit. gratia facta iunguntur socio agniini [Pacat. 
Pan. 34—36] 27 In A Uberi/achriebcn : 27 Augusti Ebendort: in flumen prae- 

cipitatu». 

20 Ambros, a. n. 0. Amm. XIV, 11. Ant. Hin. p. 122. 123. 126. Hier. Cat. 
(I, 132 ) 22 Brttobia, Bethowe (Pettau) in den Gesta archiepiscopor. Salislmrg., 

Ihm. Germ Srript. XI, 12, 73 23 A nt. Hin. 126; 130 27 Prosp. Tir. in 

Graer. Th. XI, 312. Idat. Fast. eb. 266 28 Gros. VII, 33. H. II. XIII, 1. 



Digitized by Google 




284 



Annales. 



Francia oriundus, germanae cohortis praefectus (verum genitali solo 
pulsus a Sonnone et Marcomaro fratrilms regulis Francorum) in Galliis 
Victorem, filinm Maximi, interimit. victores augusti domos redeunt, 
Theodosius Byzantium, Valent inianus Mediolanum. celebris ibi tum 
legal io senatus romani adest, cuius princeps Symmachus, vir inlustris s 
et consularis atrjue eloquentissimus. petebant patres consulti et ordo 
ille amplissimus, aram victoriae, veteres et avitas ceremonias restitui, 
quibus colendis Koma crevisset et ad id fastigii, nempe totius orbis 
imperium, conscendisset ; veritatem non una adiri via; ob hasee ne- 
glectas rempublicam tot calamitatibus umlique opprimi atque tandem i" 
perituram esse, extat huiusmodi oratio satis luculenta. sed acriter 
divus Ambrosius iussu Valentiniani respomlit, deinde et Prudentius 
poeta carmine. rem hancce nefandam postulandi animos dabant vires 
eloquent iae praest igiaeque, lmmanae sapientiae, quod Valentinianus 
puer imperitus rerum erat et quod quidam christiani, qui in aula n 
versabantur, imperatori suadebaut, tot sanctissimis et prudentissimis 
romanae euriae patribus indulgendum esse; ipsos sno periculo errare; 
neminem invitum servamlum esse, illnd qnoque adoleseenti iuculca- 
bant imperatori, Valentinianum genitorem ipsius, licet novae religioni 
addictum, veterem non prohibuisse, servatum idcirco ipsi et proli suae an 
orbem terrarum esse; fratrem vero Gratianum vetuisse et ob id ita 
periisse eundem intelligi volebant. Valentinianus satis astute et ad- 
modum prudenti responso bas pestes abs se abegit. et ego sicut pater, 
inquit, non prohibeo; at ne ingratus et plane impins esse videar, 
acta pientissimi fratris (cuius pietas me ad imperii culmen evexit) 
rescindere non possuni ; utiiusque acta tueri fas est, aequitas postulat. 

Valentinianus deinde in Gallias proficiscitur, Arbogastum rei 
militaris magistrum legit. iam enim virtus romana italicaque de- 
generarat adeo, ut Germanorum fortitudini et fidei res bellica rerum- 
que summa conmittenda foret. nam et Stilicho, itidem ex Germania » 
oriundus, Vandalus genere, in Oriente secuudum Tbeodosium plurimum 
pollebat. eidem Theodosius neptem suam ex fratre Honorio, Serenam 
faeminam doctissimam, malrimonio coniunxit, ex qua Mariam et Ther- 
uiautiam, nxores Honorii imperatoris, et Eucberiuin progenuit Stilicho. 
pater eius Stilicho sub Valente imperatore Germanorum cohortis prae- » 
fectus fuit, rei militaris scientissimus. Theodosius cum Persis ultro 
petentibus fuedus fedt. ob hanc rem Stilicho missus est Babyloniam. 

3 Idat., Bouquet 1 , 614. Prosp. Aq. eb. 625 11 Symm. IM. 3 12 -lm6ro#. 

cp. 1H 13 Prud. c. Symm. I u. II 20 Ambr. or.fun. Valent. 19 fg. 37 Fiel. 

cp. 48. lord. Brev. p. 54. l’ac. 22. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 51. 



285 



at Arbogastus in Galliis Valentinianum adliortari non desinit, ut in 
Francos arma uioveat, qui de Germania, quae est in Gallia Belgien, 
praedas egerant. Gariertus el Syrus Nanneno et Quintino in Ger- 
mania cisrhenana ac romana sufficiuntur, Germanis transrhenanis 
cum exercitu opponuntur. Arbogastus gentili odio proseqnebatnr Son- 
nonem et Marcomarum, regulos Francorum. vindictae avidns impera- 
torem adversus ipsos incitabat Francos postulabatqne universa, quae 
superiore anno caesis legionilms diripuerant, restitui et authores belli, 
(Sonnonem et Marcomarum nimiruin petens) dedi, in quos ut perfidos 
io pacis violatae crimine reos more maiornm animadverteretur. 

Post paucos deinde dies Valentinianus imperator ad Rhenum 
proflciscitnr ; invitatos ad colloqnium Sonnonem et Marcomarum im- 
petratis ex more obsidibus in Germanium dimittit, ipse Treveros ad 
hiberna roncedit. id displicnit Arbogasto. ideo non ita longo post 
tempore, conscio Eugenio scriba et a secretis augusti, Arbogastus in 
Valentinianum conspirat. prineipem ipsuin Vienuae intra praetorium 
aedesque palatinas includit, in ordinem ad privati modum redigit, 
militaris rei cur&m Francis satellilibus suis conmittit; civilium quo- 
qne munerum praefectos in suas trahit partes, nemo omnium, ne 
» miles quidem, licet sacramento adactus, familiari principis conloquio 
uti aut iussis obsequi audebat. imperator bis necessitatibus adactus, 
cnm nulla salutis spes esset, divum Ambrosium Mediolano clamculum 
accivit, ab eo lavacro caelesti initiari lustrarique postulabat. verum 
quam Ambrosius adventaret, ante a coniuratoribus strangulatnr neca- 
» turque anno octavo post fratris necem. cadaver exanime (ait divus 
Hieronymus) suspendio (quasi sibi ipse mortem consciverit) laqueoque 
infamatum. 

Dum haec aguntur, interea Arbogastus ob veterem simultatem in 
Sonnonem et Marcomarum Franciae regulos, hieme maxime rigente, 
ai Agrippinensem Coloniam cum omnibus copiis petit; ratus omnes Fran- 
ramiae recessus tuto penetrari ubique posse. cum decussis foliis nudae 
atque aridae sylvae insidiantes occultare non possent et paludes con- 
gelatae perviae militi romano forent conlecto ergo exercitu trans- 
greditur Rhenum, Bructeros ripae proximos Chamanorumque pagum 
depopulatur, nullo unquam hostium occurrente apparenteque praeter 
admudum paucos ex Ansuariis et Cbattis, qui Marcomaro duce in 

6 Francomini A 

1 t'iir dtis flijil. ». Qrrgor Turm. 11, 9 24 Ambros, n. a. 0. &?; ep. 53 

26 Hier. ep. 00. 



Digitized by Google 




286 



Annales. 



nlterioribus collium iugis se ostendebant. itaque Arbogastus non 
ausus se credere sylvis, territus periculo Quintini. nulla re memorabili 
gesta trans Rhenuin Agrippinam revertitur Eugeniumque (qui ante- 
quam in aulam delatus fuit, ludi literarii magister fiterat) imperatorem 
Gallis creat. Eugenias continuo ad Rheni limitem castra movet et & 
cum regibus Alemanorum et Francorum ex veteri novorum principum 
instituto foedus init, niuuera et donativa stipendiaque distribuit, ut 
inmensum ferarum gentium exercitum Theodosio necem Valentiniani 
ulcisci paranti ostentaret et obiiceret. Alani, Getae, Germani Da- 
nubii adeolae Theodosio, Rhenani Eugenio fuere auxilio. Eugenius iu 
Flaviano praefecto urbis petente aram Victoriae sumptus ceremoniarum 
senatui roniano restitnit, quod Valentinianus negarat. 

Theodosius caelo superisque faventibus tyrannos in Alpibus supe- 
ravit, decem millia hominum delevit. apud Theodosianos ventorum 
turbo et procella exorta in bestes saeviit, eosdem sternit, tela hostium 15 
manibus excussa in doniinos retorquet. Eugenius captus poenas capite 
luit. Arbogastus sibi gladio mortem conscivit. Claudianus eleganter 
de lioc bello ad Honorium imperatorem ita scribit: 

Barbaras Hesperias exul poäsederat urbes | Sceptraque deiecto 
dederat romana clienti, j Te propter gelidis aquilo de monte procellis | 
Übruit adversas acies revolutaqne tela | Vertit in authores et turbine 
reppulit hastas. | 0 uimiuin dilecte deo, cui fundit ab antris | Aeolus 
armatas hiemes, cui militat aether | Et eoninrati veniunt ad classica 
venti. | Alpinae rubuere nives et frigidus amnis | Mutatis fumavit 
aquis turbuqne cadentum | Staret, ni rapidus iuvisset tiumina sanguis- * 
Victor Theodosius lovis aurea simulacra cum fulminibus trisulcis 
itidem aureis minitantibus diripi a suis permisit, non sine ioco : a Iove, 
inqnibant, fulminari volumus. illa adversus Theodosium, nescio qui. 
bus ritibus consecrata, in Alpibus posita erant. inde ubiqne gentium 
edicto signa deoruin sustulit Theodosius evertique iussit. 30 

Germani quoque, qui Gallias inundarant, pacati sunt, divus 
Ambrosius per epistolam Fritegilem, uxorem Rosemundi regis Marco- 
manorum (Suevorum natio est, Boiemiam tum Danubium ttsque tene- 
bant) in religione christiana instituit; eius npe vir cum Romanis 
pacis foedera (hortante Ambrosio mulierem) servavit. divus quoque so 

31 invaderant D 

5 Prosp. Ay. a. a. 0. 12 Paulin. vif ■ Ambr. 26 14 Vict. ep. Iord. Brev. 53 

16 tb. Au</. C. D. V, 26 17 Ekkeh. 134 19 III. cons. Ihm. 66 fg. 93—101 

30 Aug. a. a. 0. 35 Paul. a. a. O. 36. 



Digitized by Google 




Lib. FI, cap. 51. 



287 



Hieronymus ad Sunniam et Fretellam, Germaniae mystas Nitravensem 
et Anguturensem, per Finnum presbyteruin scribit. Davidis divinos 
hymnos ad Graecorum fidem et hebraicam veritatem emendat. doeet 
Gennanos, qnemadmodum literis petierant, qno pacto depravata in 
spsalniis restitui debeant, iuxta hebreorum fontem et Septuaginta edi- 
tionem, ab ipso Hieronymo sub asteriscis et obelis prius traditam. 
operae precium est verba Hieronymi subnectere, ut plane liqueat, 
maiores nostros non adeo barbaros fuisse atque ignobiles, quales iin- 
periti quidam et, qni sua dumtaxat admirantur, faciunt. vere in vobis 
10 ;inquit) apostolicus et propheticus sermo conpletus est, in omnem 
terram exivit sonus eoruni et in fines orbis terrae verba eorum. quis 
hoc crederet, ut barbara Getarum lingua hebraicam quaereret veri- 
tatem et dormitantibns, immo contendentibus Graecis, ipsa Germania 
spiritus sancti eloquia scrntaretur! in veritate cognovi, quoniam 
i non est iiersonarum acceptor deus, sed in omni gente, qui timet deum 
et operatur iusticiam, acceptus est illi. dtidum callescentes teuendo 
capnlum manus et digiti tractandis sagittis aptiores ad stilum cala- 
mnmqne mollescunt et bellicosa pectora revertuntur in mansuetudinem 
christianam. nunc et Esaiae vaticinium cernimus opere conpletum: 
'» concident gladios suos in aratra et lanceas suas in falces; et non 
adsumet gens contra gentem gladium et non discent ultra pugnare. 
rursnmque in eodem : pascetnr lupus cum agno et pardus requiescet 
cum hoedo et vitulus et leo et taurus pascentur simul et puer par- 
vulns ducet eos et tios et ursus in commune pascentur parvulique 
■ eoruni erunt pariter et leo et bos comedent paleas, non ut simplicitas 
in feritatem transseat, sed feritas discat simplicitatem. 

Theodosins deo et hominibus acceptus, extinctis tyrannis, parta 
terra tnarique pace, victricia signa Mediolanum intulit imperiumque 
tiliis suis Arcadio et Honorio divisit. hunc accitum Mediolanum 
occidenti, Roinae, Europae (praeter Thracias et Graecias) et Aphricae 
praefecit, illum orienti et Constantinopoli et Graecis rectorem dat. 
eos ex Flaccilla, filia Anthemii, patris Maioriani augusti genuit; 
Placidiam ex Galla, filia Yalentiniaui primi, sorore Valentiniani se- 
cnndi, suscepit. ex qua et Constantio natus est Valentinianus tercius, 
“qui post Honorium avuuculum suum Roma potitus est. expressit 
Tlieodosius animo et filo corporis Traianum principem. simplicia in- 

24 que fehlt in B 

1 Hier. 106 9 Tue. A. II, 88 29 Zox. IV, 59; V, 46. 48. Zonar. 

XIII, 19. Ekkeh. 



Digitized by Google 




288 



Annales. 



genia amavit, erudita admiratns est, adeo ut ad quosdam doctos contra 
morem principum, familiäres et autographos (ita ipse adpellat) sermones 
transmiserit, postulans scripta eorum, fassusque sit se aniplius, qnam 
Octavianus solitus sit, diligere literatos quosqne. singularis clementia 
in hoc iinperatore fuit; sola ptirpnra se a caeteris mortalibus diflerre • 
dictitabat. nnllos avidius traxit (ait Syinmachus) quam nil desideran- 
tes; morum egit delectum et in suos censuram. heneficus in omnes 
homiues, bonos effnsins divitiis tollebat. Victor libidinis, inanis gloriae ; 
voluptatum et gnlae lege prob ibuit lasciva ministeria; spaltrias coraes- 
sationibus adliiberi vetnit. consobrinorum nuptias ut incestum dete- >° 
status est. hella non movit, sed invenit. mediocriter literarum peritns, 
si perfectos nimium contempleris, sagax diligensque ad Jioseendas res 
gestas hisque legendis plurimum operae impendit. ex quibus non desinebat 
execrari veterum principum crudelitatem superbiamque. irascebatur 
sane facile rebus indignis, sed cito tlectebatur. in summa, ut omnia IS 
conplectar uno verbo, vivum christiani principis exemplar fuit. qui 
plura de tanto imperatore cognoscere velit, praeter annalium scriptores 
divum Ambrosium et Augustinum (Jlaudianumque poetam legat. 

Vixit annos sexaginta, obiit post Valentiniani necem anno tercio, 
sexto decimo calendas Pebruarii, cbristianae salutis trecentesimo etsep-» 
timo super nonagesiinum, imperii septimo decimo. imperavit cum Gratiano 
et Valentiniano, fratribns uxoris suae Gallae, annos quatuordecim. coit- 
tigere huie saeculo praeclarissima ingenia. Gregorius Nazianzenus, 
Gregorius Xysenus et frater eius Basilius Magnus, Ioannes Chryso- 
stomus, ob dicendi facultatem ita cognominatus, Hieronymus, Am - 55 
brosius, Augustinus, Claudianus poeta, Prudentius |>oeta, Ansonius 
poeta, Pontius Paulinus, Symmachus vir consularis et inlustris , pon- 
tifex maxiraus, acerrimus cultus deorum defensor , et plaerique alii, 
quos recensere ab incepti operis proposito longius abest. post hos 
bonae literae simul cum sacrosancta bactenus imperii maiestate gravi Ä 
admodum casu interiere, plus quam ]>er mille annos sepultae. nostro 
demum saeculo reviviscunt invitis hostibus suis, qui calvicie et habitu 
dumtaxat, religionem prae se ferentes, ingenia in servitutem crudelis- 
siinis tyrannis insolentiores redegerant. 

DN THEODOSIVS P F AVG CONCOEDIA AVG C G A “ 
Q P S. 

‘J spaltrias *r ic .4 u. B 32 qui — redegerant in B tmgeUammtrt 36 In •< 
fn-tur: I)N THODOSIVS [nie] P F AVG KEIPVB KKPARATIO SNAQF. 

6 Symnuirh. rp. III, sl 15 Vict. ep. 4s 22 Yict. a.a. O. H. M. XIII, tfi. 
Cum. 44!t. Kkkrh. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 52. 



289 



HONORIUS. 50. 

Cap. 52. Honorius et A read ins fratres germani, fllii Theodosii 
Magni, optimo parenti impuberes succedunt. eorum aetas nondum 
uiatura iniperio, tutoribus praedae exposita fuit direptuique patuit. 
5 respublica orba et in medio posita, dilacerata est ; in dies magis atque 
magis sensim decrescere coepit.; sibi quisque dueere, trällere, rapere; 
ila omnia in plures partis distracta sunt, simplieia iuvenura princi- 
pum ingenia omnes moribus suis metientium divendita sunt a pro- 
ceribns . qui et discordias inter fratres serere coeperunt ; pecuniae, 
10 opum, dominandi libido fnriosa invaluit. rabiosa et furens avaricia 
omnia sibi vendieans, omnes hostium nuinero ducens, eorripuit gradum; 
omnes provinciae venales tuerunt. privatis creverunt aeraria damnis; 
provincialium divitiis insidiati sunt rectores. dona plus aequo valu- 
eruut. praesides legum, praemiis muneribusque eorrupti, vel in 
15 remunerationem malorum vel perniciem iustorum sententias vendi- 
tabant. sibi quisque consulere, ius in viribus conputare, nocere in- 
vicem, fraudare, dolis circumscribere, augeri patrimonia locupletum 
per danma miseroruin coeperunt. provinciae plus a magistratibus 
quam hostibus vastatae sunt; novis vectigalibus adtriti populi. 
a Divisae provinciae sunt, portio tantundem pendere iussa est, 
quantum tota solebat tribuere. ducum numerus pereuntibus terris 
auctus est; milites ueglecti ; -militaris disciplina spreta est; peditibus 
arma gravia esse coeperunt, milites romanos desidia et negligentia 
invasit. primo cataphractas, deiude cassides abiecere ; sic nudati de- 
“tectis pectoribus ac eapitibus congressi cum Gotis, Huunis, Alanis, 
Germanis , multitudine sagittariorum sepe deleti sunt, castrorum 
quoque muniendorum scientia intercidit. nemo iam deductis fossis, 
praefixis sudibus castra constituebat; sic noctu dieque supervenieute 
equitatu hostium romani exercitus frequenter adfligebantur. caedentes 
w munimentum castrorum, quo se reciperent, non habebant ; more ani- 
maliurn inulti caedebantur nec prius moriendi finis quam hostibus 
voluntas fuit persequendi. exercitus luxu Asiatico [icrditi a signis 
aberant, potabant, scortabantur, olebant ungenta; fortior conputabatur, 
qui plus biberat. accusationis occasio erat adiuratum per caesarem, 
34 frequentius non bibisse; vomebant, ut biberent, bibebant, ut vomerent; 
tribuni militem suum stipendiis defraudabant. 

Inter liaec ducibus ita instituentibus, quo ex sua libidine omnia 
gubernarent, imperatores neglecta Roma locis obscurioribus voluptati 
operam dabant, ocio torpescebant, negocia in alios relegabant. rectores 
externi, quibus rerum summa eonmissa erat, plus auxiliis quam legio- 

AVBMTtNUü U. IS 



Digitized by Google 




290 



Annales. 



nibns romanis tribuere consueverunt. romanorum militum numerum 
deminuere, inde mortnorum locam non suflieere; eum hostibus pacisci, 
quibus tarnen promissa praemia negabant, nt romanas provincias illi 
incursarent, et hac via duces Imperium adfectabant. qnisque primus 
omnium esse contendebat, alios criminabatur, floeci faeiebat; neminem s 
einergere aut ad honores perveuire, nisi suarum partium patiebatur; 
ita ima summis miseebantur, ad pugnas inde eum pernicie reipublicae 
deveniebatur. civilis qnoque discordia et tyrannorum rabies plus 
quam hostium arma debilitarunt vires romanas. domestica bella bar- 
barorum pugnam superarunt. romani senatus insuper superbia atque 10 
impietas non minima causa fuere omnium calamitatum, si divo Hiero- 
nymo et Augnstino credimus, qui ea tempestate istaec pericula sense- 
runt et pars huiuemodi incommodorum fuerunt. 

Germania ob negata solita donativa ab omni parte ruptis limitibns 
saevire coepit in romanumque solum irrupit. Theodosius moriens u 
tribus ducibus imperii gubernacula divisis terminis conmendarat. 
Rufjinus, oriundus ex Elisa oppido Britaniae, Asiam, Aegvptum, 
orientem procura bat. Stilicbo occidentem et urbem Romam in pote- 
state habebat. Gildo Africam nomine Honorii tenebat. primus Ruf 
tinus, insatiabile avariciae baratl)rum, ius divinum hnmanumqne violavit. » 
eontinuo, posteaquam Theodosium decessisse audivit, dum aduc ältest 
romanus exercitus orientalis, in Italia munera Gernmniae, Sarmatiae 
gentibus hactenus tributa intercepit, foedera fregit extorquereque hac 
perfidia imperium Arcadio pupillo conabatur. Massagetae et Hunnorum 
examina Asiam invadunt ; insperato ubique pernicibns equis adsunt, » 
huc illucqne volantes cnncta teirore pariter ac caede replent, famam 
celeritate vincunt, non aetati, non religioni, non sexui, non vagienti 
iufantiae parcunt. muri neglecti pacis incuria sarciuntur. Antiochia 
obsessa est; urbes reliquae, quas Orontes, Halis, Euphrates, C’idnus 
praederduunt, vastatae sunt ; tracti greges captivorum. Arabia, Pboe- » 
nix, Palaestina tiraore captivae, matronae et virgines dei stuiiratae 
sunt, monasteria capta, ingenui et nobiles ludibrio fuerunt. capti 
pontifices, sacerdotes interfecti, subversa templa, ad aras stabulati 
equi. cliristianorum , qui pro fide occisi erant, ossa effossa sunt, 
ubique luctus, ultiqüe gemitus, ubique plurima mortis imago. rumor» 
erat eos Hierosolyma ob cupiditatem auri petere. divus Hieronymus, 
conpnlsus est parare uavis, esse in litore, hostium •adventum prae- 

17 Am Rande in A: Bosporanus. 

10 Hier. ep. 77 10 H. il. XIII, VJ; 22. lord. Grt. 22 ly Zo*. f, 1 

28 Hier. ep. 77 35 eh. HO 37 <*. 77. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 52. 



291 



cavere, virginum castitati consulere. Alani, Basternae, Moschi, Geloni, 
Getae transsito Dannbio, oeciso Promotn dnce Graecias, Thessaloniam, 
Macedoniam, Pannonias, Moesias, Scythiam, Dardaniam, Thraciara, 
Illyricum, Noricos, sociis Getis, caede, praeda, llamma vastant. coloni 
5 agris captivi abdncti sunt, moenia urbium nietu hostium clausa fnerunt. 
Constantinopolis obsessa est. hanc cladem eleganter et copiose deseribit 
Claudianus in libro secundo contra Ruttlnnm statim in principio eius- 
dem voluminis; quem si Inbet, lege; nos brevitati studemus. 

Dum haec in Oriente geruntur, Stilicho (quemadmodnm Theodosius 
io mandarat) ad Rhenum profectus est , cum Germanis veteri ex ntore 
aniieiciam iungit , fidem eorum Honorio novo imperatori muneribus 
oppignerat; authores seditionum et latrociniorum superat. Marcoma- 
rum regulum Franconum coepit iu Tuscianique relegavit. fratrem 
huius Sonnonem praelio occidit. Claudiani, qui tum sub Stilicbone 
i» militavit, de liac re istaee sunt carmina: 

Regia romanus disquirit crimina carcer, | Marcomarus Sonnoque 
docent, quorum alter Etruscum | Pertulit exilium ; quum se promitteret 
alter | Exulis ultorem, iacuit mucrone suorum. | Res avidi conseire 
novas odioque furentes | Paris et ingenio scelerumque cupidine fratres. 
20 Compositis rebus in occidente, Stilicho cum exercitu orientali ob tute- 
lam romani imperii Constantinopolim versus tendit. Illyricum, Danubii 
oram Graeciamque domitis partim vi partim donis hostibus pacat. 
Ruffinus timens Stilichonem ab Arcadio literas ad Honoriuin impetrat, 
in quibus ab Honorio postulabatur, ut Stilichonem revocaret, cui oc- 
'•»cidens, non oriens conmissus esset. Stilicho, epistola Honorii ad- 
monitus, contra voluutatem exercitus orientalis ad Italiam redit. 
milites orientales in necem Ruffini coninrant, qui res novas moliri 
dicebatur ; eius consilio Massagetae et Hunni, Getae foedera ruiiisse 
ferebantur. dumque cum cadavere Theodosii extra moenia Byzantinae 
äo urbis exercitus ab Arcadio excipitur, quinto deciino calendas Decembris 
Ruffinnm lateri principis haerentem trucidat. Ruffini caput pilo Con- 
stantinopoli circumlatum et abscissa dextra ad dedecus insatiabilis 
avariciae hostiatim stipes emendicavit. hoc Claudianus ita deseribit: 
Nee minus assiduis flagrant elidere saxis | Prodigiale caput, quod 
“ iam de cuspide summa | Nutabat, digna rediens ad moenia pompa. | 
Dextera quin etiam ludo coneessa vagatur, | Aera petens, fraudes animi 
persolvit avari | Terribili lucro vivosque imitata retentus | Cogitur 
adductis digitos iuflectere nervis. 

14 L. SM. I, 2H9-44 33 Hier. rp. 60. H. M. XIII , IS In Ruf. II, 

433 fg. 

19* 



Digitized by Google 




292 



Annales. 



Gildo quoque Africae legatus ab Honorio ad Arcadium deficit; 
hoc perfidiae praetextu sibi Africam vendicare coepit. Aegyptus et 
Africa Cereris horreum fuere Romanis, ubi Neorhoma condita est; 
liuic Aegyptus addicta fuit; Africa veteri Romae mansit. Gildo victus 
est poennsque capite luit. Eutropius inde eunuehus ab Arcadio uxoris * 
praecibus victo consul romanus cum Mallio Theodoro declaratur. 
eunuehus vestigia Ruffini secutus, Ostrogetis et Guthungis debita prae- 
mia praeripit. ipsi Tarbigilo duce foedera aolvunt. Asiae minoris 
uberrima quaeque depopulantur. Osium, cocum quondam, et Leonen) 
Lanarium obviam cum exercitu missos, caeduut, fundunt. 1# 

Eunuehus ab fascibus deturbatnr in Cyprumque deportatur; annus- 
que velut infausto online consule Eunucho pollutus lustratur. Stilicho 
consul designatur. qui occultiore via imperium filio suo Eucherio 
parans, duas filias suas Honorio imperatori despondet (extat ephita- 
lamion Claudiani); utraque morte sine prole sublata est. Stilicho u 
Germanis promissa denegat, eos in Romanos concitat; suspicabatur 
hostibns undique urgent ibus sibi filioque suo ut rei liellicae peritissi- 
mis romana gubernacula conmittenda, praesertim cum Honorius. gener 
ipsius, iuvenis et imperitus huic tempestati et procellae impar foret. 

Vessogetae primi foedus exuunt, relicta Thracia triplici agmine a> 
rectam in Italiara tendunt, spe potiundae Romae. Rhadagaesus cul* 
tores deorum ducebat; qui christiani erant, sub Alarico militabant. 
Honorius tum Ravennae versabatur fugamque ornabat in Gallias. 
AJaricus in subsidiis intra Padum et Athesim am lies sese continuit. 
terciam manum Huuuorum et Getarum Uldinus et Sarus ducebant. ^ 
Rhadagaesus in Tusciam penetravit. 

Iam Danubii quoque foedera gentes | Exuerant Latii audita clade 
feroces, | Vindelicos saltus et Norica rura tenebant. 

Stilicho, inter quem et generum medii Vessogetae erant, per 
Alpium iuga in Rhetias ad Danubium pergit, improviso adest. Ger- » 
manos ingentibus pollicitationibus et munerilms in suas partes trahit. 
auxilia contra Getas emit, contra Rhadagaesnm arma movet. omnes 
legiones, quae Rhetias ad Rhenum custodiebant, abductae in Italiam. 
Goarus rex Alanorum partes romanas secutus est; itidem Uldinus 

10 Von hier an Ms AlaricuH arctu ixt das obere Drittel der Handschrift A 
(fei. 240— 242) durch Feuchtigkeit und Miiusefrass zum grösseren Theile zerstört. 

5 lord. Brev. 55 f> Pros/). Aq. Chr., Bouq. I, 626 8 Zos. V, 13. (laud. 

in Eutr. //, 175 10 Claud. a. a. O. 345 |] Zos. V, IS 18 lord. Brei'. 56; 

Get. 30 25 Zos. V , 22. 30. Jord. Brev. 56. Ekkeh. Prosp. Tir. «. a. O. 637 

28 Clautl. Get. 363—5. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 52. 



293 



et Sarus ingenti mercede redempti. Rhadagaesus haud procul Roma, 
certus potiundae urbis, castra locarat; quotidianis sacriticiis diis, ut 
eos propicios haberet, sacrificabat. tum eultores deorum provolaut, 
coeuut, in religio nein Christi convicia iaetaut, eain omni um calamita- 
s tum, otnnis stragis et cladis causam esse vociferantur; iratis diis 
Italiam opprimi; orbein romanum ruere ob veteres ceremonias neg- 
lectas; contra Vessogetas, id est amicos deorum iimiortalium avitae- 
que religionis consectaneos, secundis ubique frui successibus nec snpe- 
rari posse. extremum imperio haud dubie fatum inminere, uisi superos 
io placarent, vetera et avita sacra, quibus Roma crevisset, recipereut. 
philosophi propliani a sacramento Christi tum religionem nostram 
interituram praedixerant. eo anno, quo id fore ementiti sunt, iussu 
imperatorum religiosissimorum per Gaudentium et loviitm praefectos 
et comites qtiarto decimo calendas Apriles templa deorum exeisa, solo 
is aequata sunt, simulacra in cinerea conminuta. 

Stilicho autem conlectis viribus romauis et accitis undique auxiliis 
in Rhadagaesum bellum convertit et citra pericnlum fere suoriim om- 
nes Rhadagaesi copias ad internecionem delet, cumqtte imperium 
filio suo Eucherio denegaretur, Alarico pacem dedit, alias clam Ger- 
3 i maniae gentes in Romanos concitavit, quarum säeviciam misera Gallia 
sensit. Saxunes Britanias depopulantur; Alani, Gepidae, quornm rex 
Rosopendial, Vandali rege Modegisilo, cuins filii Gundericus et Gen- 
sericus, Marcomanorum, Quadoram, Salingorum (Suevi sunt) rex Her- 
manericus, Burgundionum Gandericus, Franci quoque pridie calendas 
25 Ianuarias hieine rigente Rheuum trausseunt, in Gallias inrumpunt, 
universas Gallias occupant, quicquid inter Alpes Pyrenenmque, quod 
oceano et Rlieno includitur. Mogonciacum (nt scribit divus Hierony- 
mus), nobilis quondam civitas, capta atqne subversa est et iu aede 
sacra multa hominum millia trucidata cum divo Albano pontilice. Van 
» giones longa obsidione deleti, Remoruin urbs praepotens capta, direpta, 
Nicasius pontifex cum sonne Eutropia interemptus. Ambiani, Attre- 
bates extremique hominum, Morini, Tornacum, Argentoratum, Xemetes, 
Augusta Treverorum et plaeraeque Galliarum urbes translatae in 
Germaniam. Lingonum urbs capta, cives Christo canentes occisi. 
*5 Desiderius pontifex cum Vincentio a sacris in templo periit. Antidius 
Vesontiorum episcopus cum suis trucidatur, item Florentius et Hilarius 

1 H. M XIII, 25 12 Aug. C. I). V, 23 15 eb. XVIII. 54 18 Protip. 

Aq. I, 626. Prot]). Tir. I, 637 20 (Zok. I', 30.) Prosp. Tir. u. ti. O. 25 Greg. 
Tur. II, 9. II. M. XIV, 8—10. XIII, 20. Prosp. Aq. /, 626 fg. Cuss. ehr. 45 0 
27 hier. rp. 123. 



Digitized by Google 




Annales. 



2 ‘J 4 

Sedunenses. Aquitaniae Novemqne populorum, Lugdunensis et Narbo- 
nensis provinciae praeter paucas erlies devastatae sunt cunctae, quas 
et ipsas foris gladius, intus fames depopulabatur. TJholossam praeeibus 
divus Exuperius episcopus servavit, qui aurum teinpli pauperibus 
distribuit, avariciam de sacrario eieeit. quod reliquum fuit Galliarum, * 
tyrauni Constantinus et Constans, lovius et Sebastianus tyranni ad 
terunt. 

Burgundiones cnntiuuo loca proxima Rbeno, ubi quondam Helvetii 
habitarnnt, (naui horum regioueni ininorem Burgundiam olim dictam 
fuisse invenio) ad Ararim quoque et Rhodauum flumiua contines regio- 10 
lies occupaut sedesque locant, sicut adue ibi Burguudia nominatur. 
oritur inde inter Vaudalos et Kranemias certamen ob praedam inva- 
lueruntque Francorum vires Vandalosqtie iuiulebaut, caedebant, sterue- 
bant. veuit in tempore auxilio Vaudalis Rosopewlial rex Alanorum. 
Frauei fessi superati facile ab integris, amissa praeda in Franciam is 
antiquam pelluutur. Alani, Suevi et Vandali postea devastatis Galliis 
praeda, ferro, tlamma in Hispauias iurumpunt easque inter se divi- 
dunt. Alani Lusitaniam et Carthagineusem provineiam sortiuntur, 
Suevi et Vandali Betliicam, Calleces, Callaicos sive Galliciam, Canta- 
bros et Astures, quos modo Vasconas, Navarros Castiliosque vocamus, 20 
occupaut. Tarraconensis provinciae populi a Romanis non defecere 
seque fortiter tutati suut. Franci quoque creato rege Varioraundo 
partem Galliarum Rheno propinqnam rursus arnne transsito occupant. 

I’orro in Italia Stilicko Alarico paceui dat; ei Rhetias et Galliam 
adtribuit. quo dum pergit Alaricus, Stiliclio paceni violat, (idem » 
frangit, Getas inopinatos pasckalibus nec quicquam mali metuentes 
uec repugnantes adgreditur, caedit, fundit. tandem Getae arma cor 
ripiunt, aciem instruuut, hosti fortiter resistunt copiasque a Stiliclione 
missas deleut; deinde recta Romain teudunt. interim exercitus ro- 
manus perfidiam Stilichonis rescivit, perniciosum igitur tutorem cum so 
lilio Eucherio opprimit; morte horum reipublicae consulit; plaerique 
etiam conscii fraudis cecidere. nam kaec (ut ait divus Hieronymus) 
non vicio principura, qui vel religiosissimi sunt, accidere, sed «‘eiere 
semibarbari proditoris, qui nostris contra nos opibus armavit inimicos ; 
nimirum Stilickonem hisce notat verbis Hieronymus, sed ad Vesso- « 

2 devastata sunt cuncta B 3 Tholassam B 

4 Bier. rp. 123 5 cb. 125 7 loril. Gel. 32 1 1 Protip. Aq. I. 627. Ca*». 450 

14 Greif. Tor. Jl. 9 21 Idat. (B. 1. 615). lsid. Chr. Kra 119; 116 20 Iord. 

Gel. 30. II. M. XIII, 26 32 H. M. a. a. U. Zos. V, 31 fg. Hier. ep. 123. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 52. 



295 



getas et Alaricum et historiam redeundum est. moritnr inter haec 
Arcadius imperator orientis, frater Honorii, relicto successore tilio 
Theodosio, haeiede bnperii orientalis; deeedit ab orbe servato anno 411 
Basso et Fhilippo consulibus. 

s AJaricus arcta Romam obsidione claudit fameqne ad dedicionem 
eogit. qua gravissima in nrbe laboratnm est. quidam auro redimentes 
vitam spoliati ntrstis Romam traduntur. ad nefandos cibos erupit esurien- 
tium rabies et sua invicem membra laniarunt. mater non lactanti iu- 
fantiae pepercit, recepit utero, quem paulo ante effuderat. vix pauei, 
loqni caperentur, inventi sunt, fessis omnibus inedia, cum uullum ab 
imperatoribus speraretur auxilium, noetu urbs, caput mundi, capta est. 
capitur urbs, quae tot um coepit orbem. antequam tarnen Alaricus Romam 
cum exercitu introiret, edicto (quod nunquam factum alias leges) aedex 
v sacras christianorum inviolatas fore seivit. eoque confngientibus im- 
u punitatem et salutem condonavit. multi tum falsorum numinum eultores, 
se christianos (quos ante acriter conriciis oppugnarant verbis et in 
sanis vociferationibus) esse simulantes, evasere lnanus hostium. 

Quis cladem illius noctis (iuquit Hieronymus), quis funera fando | 
Explicet aut possit lachrymis aequare dolorem? | Urbs antiqua ruit, 
si multos dominata per annos, | Plurima perque vias sparguntur inertia 
passim j Corjtora perque domos, et plurima mortis iniago. 

Tota orientis, Aegypti, Africae litora, olim donrinatricis urbis ser- 
vorum et ancillarum numero conpleta sunt et nobiles quondam utrius- 
que sexns atque omnibus divitiis adfluentes susceperunt mendicantes. 
» ab iniuria aedificiorum temperatum est; aurum, defossae opes, urbs 
direpta est. eapta est Roma anno a nato Christo praeside et domino 
mundi quadringentesimo super duodecimum, calendis Aprililms. 

Ex hoc tempore provineiae (uiulatim defecerunt, gentes deletae, 
regna excisa sunt; retro omnia filiere, omnia misceri. Gennani inva- 
» lescere coepernnt. et cum orbis terrarum (teste divo Hieronymo) 
rueret, in homiuibus peccata non ruebant. ubiqne ossa regum, prin 
cipum, sacerdotum, populorum eiecta fuere de sepulcris et universa 

5 Hier beginnt der 2. Bd. der Handschrift A, der den Schluss das 2., des 3. 
und den Anfang des 4. Huchs enthält. Dabei die Bemerkung: Almsinne absolut i 
hi libri sunt S menbra A 1 2 Am Bande in A : y kalendas Scptombris (Segi- 
bertus et Beda) ab urbe eondita 1166. 

4 Prosp. . 45 . I, 627. Cass. ehr. 450. H. Al. XIII, 24 13 Hier. cp. 127. 

Zos. V, 57 — 43 16 lord. Get. 30 18 Oros. VII, 3lt ly Hier. ep. 127 

25 Hier, in Ez. comm. I. III prooem. ( V, 187 E) 26 eb. ep. 127 28 Oros. VII, 40 
31 Hier. ep. 128. 



Digitized by Google 




Annale*. 



-J96 

eonpleta «int ossibus nRirtuoram, ita ut lachrrmae araeriut. iu Illyrico. 
Tbra-ia Maredonia. Pannoniis omniqne terra, qnae a Propontide et 
Bonbon» U'qne ad Aljies Inlias tenditur. rum hominibus et animantia 
enuota. qnae in usus hmiiimim a creatore prius alebantur, defecere. 
snbdit ali» loco ‘vir doctissimus : vastatis urbibns bominibusque inter i 

footi». soliiudiiiew et raritatem bestiaruui quoque fieri et volatilinm 
piariumqne. testis Illyricus est, testis Thracia, testis, in quo ortos 
>nm s-dum , ubi praeter coelum et terram et crescentes vepres et 
(»ndeiLsa sylvarum cuncta perierunt. iram quippe dei opt imi maximi 
et tarn brnta sentiunt animalia. > quid luultis optts verbis? romanus 1 « 
eorruit orbis; occidens in Gennaniam translatus est. 

Victor Alaricns sexto die egressus Koniani, abdncit captivam Placi- 
diam, liliam Theodosii magni, sororem imperatoram ; eam in Foro 
Cornelii Hatulpho coguato suo connubio iungit. Lncaniam, Campani- 
am simili clade pervagatur. in Siciliatn, inde in Africam uavigare 15 
conatur, naufragio prohibetur; dum Consentiae hiemat, subito perit 
Getae ludibria effossi cadaveris raetuentes, Bussentum amnera, qui 
urbeni Consentiam praeterlabitur, alio derivant; cadaver in alveo cum 
ingentibus opibus condunt; rursns Humen veteri meatui reddnnt hinc 
Hatnlphum regem creant, quo duce rursus Romani inv&dunt. quicquid » 
reliquum, quicquid snpererat superiorb cladi, adtritum est. ltalia de- 
vastata Hatulphus in Gallias transsit. uxoris moribus mitior effectus, 
foedns init cum Romanis, quamobrem a suis interflcitur. Sigericus 
huic non ita longo tempore succedit. deinde Vallia, vir admodum 
prudens severusque a Vessogetis regia potestate evehitur. is Vandalos, » 
eorum consanguineos Alanos stravit ad Calpen Arganthonini. 

Honorins occidentis imperator Constantium. rei bellicae disciplinae- 
que militaris exercitatissimum ingentisqne animi ducem, ad Gallias 
vindicandas mittit. nam et tyranni fixistra freti auxilio Gennanonim 
Britanias, Gallias, Hispanias (praeterquam id, qttod a Germanis tene- so 
batur) rapnerant. Constantius pacem cum Vessogetis componit dantur- 
que ipsis quaedum urbes Aquitaniae secundae aliaque ojipida confinium 
regionum pars Galliarum est proxima Hispatiiae. redditur Honorio 
Placidia soror; eam ducit Constantius. proinde caesar ab Honorio 
augusto adpellatur. Constantiuus deinde , tyrannus Arelati obsidetur 
ac capitur quarto obsidionis mense; missusque in Italiam Honorio, ad 

1 rb. 60 eb. 123 4 Conan, in 0*. I, 1 (YI, 7 F) 5 Comm. in Sophon. 1 

(VI, 92 H) 19 lord. Oft. 30. 31. H. M XIII. 27. 28 24 lord. 31. H. AI 

XIII, 28 20 lord. 32. II. AI. 29 29 lord. 32. H. M. XIV, 1 35 E. AI XIV, 

3. lord. 32. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 53. 



297 



Mintium flumen tyrannidis poenas capite pendit. Constans filius eius 
a Gerontio pra'efecto Viennae simili fato perimitur. eadem strages 
Iovium. Salnstium et Sebastianum. imperii occuputores, a Gotis deser- 
tos involvit; a ducibus Honorianis crudeliter interempti sunt Valen- 
s tiae ; urbs est Galliarnm nobilissima. Maximus Uispaniae tyraunus 
captus Ravennam ductus, Houorio tricennalibus (quae pro liberando 
imperio voverat) spectaculo fuit. Alani a Gotis et Yallia rege doraiti 
sunt adeo, ut omisso regio nomine Getis se permittereut, nnde ab 
ipsis Tarraconensis Uispaniae pars et Carthaginensis Gotolania nomen 
icretinet. Britaniae quoque a Scotorum, Fictornm. Saxonum incursatione 
liberatae sunt. 

Fato posthaec Constantius caesar, relicto filio Valentiniano triinulo, 
concedit. Honoritis sororem paulo post sibi itisidias tendentem in 
orientem cum filio ad Theodosium neiiotem pellit. ipse imperavit annos 
iiduns cum patre, cum fratre Arcadio tredecim, cum Theodosio fratris 
filio qttindecim. obiit febricula, imperii anno tricesimo, aetatis quadra- 
gesiino. bisce temporibus Marcuin Aurelium Vindelicis praesedisse et 
Constantium archiflaminem Laureacensem in provinciis, quas Boii 
tenent, oves Christi annis qnadraginta amplius pavisse invenio. 

» DN ARCADIVS AVG VICTORIA AVGG G M D COM O B. 

VALENTINIAM'S TERCIÜS. öl. 

Cap. 53. Post mortem Honorii loannes scribarum magister fac- 
tione Oastini Scythae ducis copiarum imperium Romae arripit lega- 
tosque ad Theodosium augustum Neorhomam, ut author fieret, frustra 
» mittit ; quin cum mandatis atrocioribus oratores nusquam benigne 
auditi redeunt. tyrannus Aetium tum praefectum praetorio ad Uunuos 
auxiliäres copias petitum proticisci iubet. erant 11 mini amiei Aetio; 
apud eos enim obses fuerat. Hunui iuescati uiuneribus cum Aetio ad 
Italiam pergunt. at Theodosius augustus, ubi de morte patrui certior 
so factus est, Valentinianum octo dumtaxat annos nattim, amitiuum suum, 
caesarem declaftit et matrem eius Placidiam Augustum cum exercitu 
et filio in Italiam et Romain ad accipiendum occidentis imperium di- 

2 Am Rande in A : C'hronicon Severi Sulpitii, qui vitam divi Martini soripsit 
4 Ebendort. Apolbimri et Rusticio tribunis 17 Am Rande in .4.- Maximus 
Taurinensi« episcopu» scripsit 6|ui.t ar. 

2 Greg. Tur. II, 9. Iord. 32. //. M. XIV , 1 7 Prosp. Tir. I, 638. lord. 

H. M. a. a. <>. 8 Idat. I, 616. Isid. 454 11 H. M. XIV, 4 13 Prosp. Aq. 1, 

629. Tir. 638. Cass. 450. H. M. XIV, 3 16 II. il. XIV, 5 18 Constantium : 

o. Sehreittcnn, Catahsjus bei Rauch 11, 453 22 Vergl. H. M. XIV ; Prosp. Aq. 

629. Tir. 638. Cass. 450. Ekkeh. 136 28 Greg. Tur. II, 8. 



Digitized by Google 




298 



Annales. 



mittit. Joannes ab orientali exercitu victus interemptus est. Ravenna 
ab iralo railite diripitur; Castinus dux in exilium agitur. Aetius, 
qni iam cum Huniiis Italiam udtigerat, veniam impetrat. nam eins 
ope Hunni domuiu absque maleticio revertuntur. s|>es erat , snb illo 
imperatore discipliuam militareni caeteraque restitutum in. s 

Kuerunt ea tempestate in occidentali aula tres duces celebratis- 
simi, Castinus Scytba et Ronifacius Thrax, legatns Africae, familiaris 
divo Aurelio Augustino; hos anteibut Aetius, patre Gaudentio, 
magistro inilitum. occiso a militibus in Galiiis, et inatre Itala pro 
geiiitus Dorostori; urbs est primaria Moesiae inferioris, quam et 10 
Scytliiam minorem a reruni scriptoribus vocari reperio. illi (ut sunt 
mores procerum) iuvicem invidere. mordere clamculum solebant; quis- 
que primus esse couteudebat nee ferre parem volebat. Aetius apud 
Placidiam Augustam nactus occasionem, Bouifacium criminari non 
desinit. Castinus tandem ab exilio revoeatur, suecessor Bonifaeio 15 
datur. Vandali tum morte Gunderici regis, filii Modegisili, turbati 
a Suevis sociis suis ob dulcedinem praedae premebantur utque pau 
corum ciade bellum finiretnr, placuit partibus, singulari duorum cer- 
tamiui fortunam aleamque conmitti, ut gens, cuius miles superatus 
foret, Hispania ultro caederet, eam victori popularibusque eius quiete x 
reliuqueret vicit Suevus; Hermanericus igitur rex Suevorum postu- 
labat, nt Vandali ex pacto Hispaniis abirent. Vandali Gaensericuiu 
fratrem Gunderici regem sciunt seque expeditioni accingunt. adest 
in tempore Bonifacius, Vandalos invitat in Africam atque traiicere 
permittit. Castinus a Vandalis fusns est. Vandalus victor longe » 
lateque Africam depopulatur, tirbes obsidet. expuguat, diripit. Aurelins 
inter liaec Augustinus mortem obiit, decimo i>ost divum Hieronymura 
anno, anno christianae salutis quadringentesimo altero et tricesimo. 

Bonifacii deinde innoeentiam nbi Placidia Augusta comjierit, eun- 
dem ad se Romain vocat. Bonifacius omnium favore et gaudio Italiam so 
jietit. Aetium sibi resistentem ex aula proturbat. Aetius se in ro- 
mano solo tutum fore desperans, ad Rugilam Hunnorum regem, cuius 
obses fuerat, aufugit. Bonifacius interim vita defungitur. Aetius 
amissum honorem recuperat, in aulam redit, rei militari praeftcitur 
et magister equitum adpellatur. rex Suevorum Hermanericus, ubi v. 
Vandali Hispaniis excessere, terram eorum, quam reliquere, invadit, 
magna in partem Hispaniae Romanis pulsis armis sibi parere cogit; 

1U Iord. Gct. 34 13 Procop. II. V. I, 3 16 — abireut s. Gregor. Turon. 

II, 2 23 H. M. XIV, 10 25 Iord. Gct. 33 35 Das flgd. nach Isid. chron. 

Vgl. Iord. Gct. 44. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 53. 



299 



et post multa praerlara faciuora decessit, filio Richila declarato rege, 
qiii regnum per inanus itidetn Rlio suo Ricliario tradit; hic Lnsitaniam 
quoque regln» suo adiecit. Navarri et Heruli Astures invaserunt. 
Maldra inde tenet gubernacula; Kiehomundus ipsi succedit. post hunc 
i Snevoruin in tialicia regem fuisse Mironem reperio. ad quem divus 
Martinus Galiciae episcopus, Panuonia oriundus, vir eruditus, de qua- 
tuor virtutibus (nt adpellant) cardinalibus scripsit, qui libellus falso 
Senecae adtribuitur. Miro defunctiis Eurieo filio Galiciae Suevorumque 
regnum per mantis tradit. postea Suevi coiiiuncti suut Vessogetis; 
io paulatim ex tota Hispania eieeere rouianos fasees. liormu progenies 
adhuc Hispaniis domiuatur, quae in Carolo, nepote divi Maxiniiliaui, 
denuo nostro aevo, velut uova stirpe, de integro instauratur. 

Aetius (ut redeam, unde digressus sum) Galliis adserendis aniimun 
iutendit. priino cum Maioriano, qui post imperavit, in Frantos, qui 
iS tialliam proximam Rlieno occupare ausi fuerant, expeditionem parat, 
rex tum Francorum Variomundus decesserat. quamobreui Francoues 
baud diffieulter (ut qui praesidio rectoris orbati erant) frans Rhentun 
in Germaniam Magnain a Romanis pulsi sunt, eadem quoque tempe- 
state in Gallia ulteriore rustici servitiaque Rattone duce conspirant, 
oo a Romanis desciscunt, gravissimum exeitant motum; Bagaudarum sibi 
nomeu indunt. factionis plebeiae id genus est, adversus nobilitatis 
superbiani et luxum sacerdotum saevientis; nos a calceamento rustico 
Bundoschucham vocitamus. Aetius capto Battone caeteris veniam 
dedit ; in authores seditionis animadversum est; ipsi partim necati 
partim in vincula eoniecti sunt. Eudoxius medicus, callidi ingenii vir, 
Bagaudae author primarius, aufugit pd Hunnos. ita Galliae Lugdu 
nensis Belgicaque pacatae suut romanoque iuri redditae. Aetius 
inde Aqnitaniam a Vessogetis, Hispanias ab Alanis, Suevis liberaturus, 
iussu Valentiniani, ne a tergo premeretur, et sinnil pluribus bellis 
» impeditus, impar multitudini hostium foret, cum Burgundionibus et 
Yandalis pacem firmat foedttsque init; illis Allobrogum regio, quam 
Sabaudiam dicimus, bis portio Africae addicitur. hos veluti minus 
validos faeile, ubi velit, pelli posse coufidebat, si valentissiuias nationes, 
Yessogetas, Suevos, Alanos superasset. imlicitur igitur bellum Vesso- 
»getis; Hunnus in auxilitun accitur. uam Vallia rex, cum quo foedus 
convenerat, iam mortem obierat suceesseratque Theodericns Magnus, 
is ubi se peti sensit, filiam suatn in matrimonium dat Richario Sue- 
vorum regi, Vandalos et alias Germaniae gentes ad societatem belli 

6 Gr ff/. Tur. V, 37. vgl. Iaid. 403 11 König Karl I. von Spanien 18 Cass. 

Chr. 430 36 lord. Qct. 34. 



Digitized by Google 




300 



Annales. 



conmuneque periculum propulsandum hort&tnr et contra Romanos, 
veteres hostes, eoncitat, qui nunqimm maiorihas fidem servaverint, 
semper fraudi aliquam speciem iuris imposuerint et qui quiescere non 
valeant, si caput sustulerint, nisi omnes Gennanos deleverint. laetis 
bello populis facile persuadet £heodericns arma resultiere, praecipue s 
adversus romanum imperiuin, cui ex professo Germani hostes perpetui 
erant. 

Gaensericus cum Vandalis Carthaginem invadit capitque. Franci 
traiecto (G'Iodone regulo) Rheno Belgicam secundam vastant, patentes 
Atrehatum terras quoque pervadunt, Tornacum et Caineracum urbes i» 
diripiunt; Saxones Britanias incursant. Bleda et Attila reges Hun- 
norum, filii Mundozuchi, nepotes Valomari, qui patruis Hectori et 
Rugilae successerant, Thracias, Illyricum, Pannonias, Moesias vastant. 
Arnegistus magister militum a Martianopoli Moesiae egressus, fortiter 
cum Hunuis dimicans, equo amisso occisus est. Hunni inde Graeciae » 
iuminent. Theodosius augustus septem millibus librarum auri paceui 
mercatur, mille libras anuuatim promittit. Theodericus rex Vesso 
getarum Septimaniam suaui fastidit, Arvernorum municipio potiri, 
producere flues in Rhodanum contendit. Litorium ducem romanum 

cum copiis adversum se missum capit. veterum tinium limitibus » 

effractis, omni virtute atque mole possessionis metas in Rhodanum 
Ligerimque at> oceano protermiuat. Arvernos (qui ab lliaco sanguine 
creti, soli restitere Gotis), fratres Romanorum, obsidet. sed ab Avito 
praefecto Gallianun, qui post imperavit, mitigatur; foedus cnm Roma- 
nis renovat Avitus. ille praecibus Sidonii poetae et episcopi, generi -> 

sui, medius inter Gotos et rempublicam intercessit; nani ob virtute» 

civiles et bellicas et nobilitatem generis Gotis amicissimns erat. Leo 
a consiliis regis rogat Sidonium, nt scribat historiam, itidem Sidonius 
Leonem. Aetius quoque Ligeris liberator affatu, prandio removet 
ferocissimum regem Gotiae ab Arelato, quem non potint praelio. de *> 
Lithorio Sidonius ita scribit: 

Lithorius Scythicos equites tum forte subacto | Celsus Aremorico 
Geticum rapiebat in agmen | Per tcmis, Arverne, tuas, qui proxima 
quaeque | Discursu, flammis, ferro, feritate, rapinis | Delebant. paeis 
fallentes uomen inaue. * 



9 Clodone due« A patentes — |icrvadunt fehlt in A 30 Arleato --t 

8 Greg. Tur. II, 9 13 Iord. 33. Greg. Tur. II, 9 15 Iord. Brer. p. 57 

ly Sitlon. ty. III, 1; VII , 1 20 eh. III, 1. VII, 7. C. VII, 306 29 eh. cp. 

IV, 22 30 eh. VII, 12 31 C 'arm. VII, 246. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 53. 



301 



Bella haec apud nos poetice celebrata leguntur et cantantur a 
popularibus nostris. 

Moritur paulo post Theodosius Neorhomae imperator aetatis auno 
quinquagesimo , ab orbe restituto qnadringente.sinio quinquagesimo 
5 1 ercio. uxor eius Eudocia, Leontis Atheniensis pbilosophi filia, Ho- 
merocentonas de Christo composuit. soror Theodosii, Pulcheria augusta, 
princeps eligendi augusti, Fl. Valerium Martianum, senem pacis stu- 
diosissimum, iliadeinate caesareo donat. hic dicere solitus fuit, quoad 
io pace esse licet, non sumamus arma. imperavit in Oriente annos 
sex, menhes totidem. quietissimum habuit orientein ab arniis, nisi quod 
superbia atque ambitio episcoporum, inipietas inouachorum orientein 
vexavit. Anatholius episcopns Constautinopolitanus usurpabat primas; 
alios sibi subesse episcopos volebat ; subscripsere Anatholio Dlyriciani 
eplscopi. Leo jirimus pontifex maximus seribit Martiano augusto, 
|s vere christiano, vere religioso principi; itidem Pulcherias augustae, 
ambitiouem Anatholii damnat. ille vero, inquit, erit magnus, qui 
fuerit totius ambitionis alienus. (11 kalendas Iun. Herculano consule; 
is est annus Christi 455). item Anatholium admonet, ut resipiscat; 
principes laudat Valentinianum atque Martianum et ait: elementissi- 
a morum principuin tarn sancta est fides, tarn religiosa devotio, ut in 
eis non solurn christianum, sed etiam sacerdotalem experiamur af- 
fectum (5 idus Iulii, Adelphio consule; est Christi 454). ad Eudociam 
qnoqne augustam, quae post mortem mariti in Palestina habitavit, 
Pulrheriamque augustam extant epistolae Leonis priini pontificis ma- 
s ximi. contra Dioscori Eutichetis, patris monachorum, heresiarchae at- 
que Nestorii factionem Pulcheriam augustam orat, ut concilium con- 
vocetur ab imperatore, Eudociam, ne faveat illis erroribus. Nestorius 
Christum de matre virgiue hominem solum adserit natum eamque 
hominis tantum fuisse geuitricem , qui postmodum sit a verbi deitate 
:I1 susceptus, duabus scilicet distinctis persouis. Eutyches de eadem vir- 
gine natum, non nostrae credidit esse naturae. Dioscorus eius socius; 
attamen in unitatem iiersonae deitas atque liuinanitas et eonceptu vir- 
ginis convenit et partu. 

Tum quoque ob ferias paschales conteutio discordiaiiue inter 
orientem ac occidentem oritur, anno a Christi nativitate 450. in fastis, 
qttos Theophilus episcopns Alexandrinus (cuius et Hieronymus me 
minit) ad Theodosium Magnum scripsit, in octavum diem ante calen- 
das Maias signata erant paschalia. annales vero pontificii Ronianorum 

9 Zonar. XII J. ,25 15 Leon rp. 54; zum Jlyl. rb. 55. 53. 46. 35. 66 

33 eb. 13. 16. 52. i)7. 1‘iosp. Aq. I, 633. 



Digitized by Google 




302 



Annales. 



transferebant ea in duodecimum diem ante calendas Mains. Martianus 
augustus consalit Aegyptios, quod ea regio autiquitus syderum stu- 
diosa fuerit, ut occidentales cum orientalibns concordes forent. sen- 
tentia Theophili recepta est octavo<iue calendas Maii eins anni ce- 
lebratae sunt vernae feriae. cunique Martianus augnstus numerum 5 
divorum auxisset, Constantino et Ruffo consulibus, anno Christi 400, 
Eutychianistae excitant tumnltum, saeviunt in adversarios, Proterium 
Alexandriae episcopum interficiunt. Leo pontifex romanus Leoni 
augusto scribit, pet.it, obsecrat, ut Eutychianorum furorem conprimat. 
gratulatur primum qnidein, quod oninium electione ad imperium eoop - 10 
tatus fuerit, in cuius virtutibus et romana respublica et religio 
christiaua gaudet, Leone et Maioriano AA consulibus, anno Christi 401. 

Contra in occidentem saevissimae armorum procellae ingruerunt; 
provinciae vastabantur. nam Attila rex Gerinaniae, Seythiae, Sar 
matiae potentissimus, orbis imperium animo agitans , cum Gaenserico » 
rege Vandalorum Africam tenente foedus icit; Grimyldam, Gnntheri 
regis Turogorum liliam, uxorem ducit; omnes principes Germaniae 
Magnae receptos ad se in aulam, in conmilitium accivit sociosque sibi 
adsciscit. nt autem Vessogetarum, Burgundionum , Francorum vires 
sibi coniungeret , in Galliam ad Rhenutn expeditionem edicit. aliud » 
tarnen (uti erat consilio quam manu promptior) aptid imperatorem 
Valentinianum simulat. et Yessogetas hostes reipublicae romanae 
sibi deposcit, quos Gallia depulsurus sit. Theodericus Veronensis, 
Triarii filius, et Matrinus, Anthemius consul, gener Yalentiniani itn 
peratoris, praeses Danubii et Yindeliciae, qui post imperavit, Dann- » 
biani limitis duces provinciarumque, quas possidemus, legati, annuente 
augusto cum Attila pacem his conditionibus ineunt: oppidis quidem 
clausis, itineris faciuudi facultatem exercitui copiisque Attilae con- 
cedunt, rati eum reipublicae romanae ergo haue subiisse expeditionem. 

Fuit sane Attila, snpra quam cuiquam credibile est, supplicibus *> 
mitis et perquam benignns erga eos, quos semel in fidem accepit. 
conplura extant apud nos de eius virtutibus carmina, patrio sermone 
more maiorum perscripta. nam et aduc vulgo cantatur et est po- 
pularibus nostris, etiam literarum rudibus, notissimus. angusto fuisse 
corpore fertur , at lato et ingenti pectore et qui animi inagnitudinem » 

0 u. 12 anno Christi fehlt A 24 Am Ramie in A: casu equi examinatus est. 

5 Leon. ep. 64. 65. 68. 85. Prosp. Aq. I, 635. Hier. cp. 96 — 98 7 Leon, 

ep. 69. 75 12 eb. 59. 68. 65. 73. 75. 78 IG Iord. Gef. 36 23 Iord. a. a. O. 

(H. M. X V’, 3) 33 41« Kimiq Etzel u. a. im XiMunycnlicde. Vergl. IV. Grimm. 
Die Deutsche Heldensage, 8. 409. 



Digitized by Google 




Lib. IT, cap. 53. 



303 



incessu prae se ferret. reperi Reginoburgii in bibliotheca divi Hae- 
merani de rebus ab Attila gestis opus heroieo versu et latina lingua 
non ineleganter factum, unde istaec de Hunnis et Attila carmina excepi : 

Foedera snpplicibns donat steniitque rebelles; | ultra mülenos 
5 fertur dominarier annos. 

Porro Valentinianus interim astutia Attilae intellecta, Aetium 
praefeetum militiae in Gallias mittit, qui per Avitnra, postea impera- 
torem, Vessogetas, Rurgundionas et F ran cos foedere Romanis coniun- 
git et adversus Attilam , bumanae gentis et orbis latronem, concitat. 
'•conveniunt copiae ducum in Galliis. Attila ubi hoc aecepii, nihilo- 
minus, quod constitnerat, facere conatur. ubi iam se ad eam rem 
paratum esse arbitratus est, Danubium cnm Hunnis, Turogis, Boiis, 
Suevis, Alemanis, quoruni rex Gibuldus erat, traiicit. una cum 
Attila proficiscuntur Hardaricus, rex Gepidarum, et Ostrogetarum 
«reges, tres fratres, Tlieodomarus, Vidomarus et Valomarus. Attila 
enm omnibus copiis per Noricum, Vindeliciam, per Rhetiarum tiues 
ad lacum Brigantinum et Rauracornm Basileaeque fines pervenit. ibi 
Gundaricus et Segimundus reges Burgundionum annati occurrunt, 
Attilam transsitu Rheni amnis prohibituri; sed facile ab exercitu 
“Attilae caeduntnr, funduntur, ad internecionem cum copiis delentur. 

Inde Gallium Belgicam invadit Attila; urbium portae clauduntur ; 
agricolae relictis casis in sylvas, montes tutaque loca se recipiunt. 
cives , qui oppida non ita munita incolebant, ad firmiora moenium 
praesidia confugiunt atque cum uxoribus et liberis conmigi'ant. Oc- 
“tavia Tungrorum urbs, tum maxima inferioris Germaniae, quae est 
in Gallia, expugnatur, diripitnr, incenditur. Azauarius urbis epis- 
copus, vir perquam sanctus, praecibus eam seque servare non potuit. 
ipse Traiecti Mosae periit; diu praedixit Gladem banc, nemo credidit; 
rnina ostendit, quid fuerit illa. Mediomatricum postea civitas simili 
“clade pridie paschalibns devastatur; urbis episcopus Auctor captus; 
in aedificia flamma saevit , cives passim , sacerdotes ante aras truci- 
ilantur. clementiorem Attilam sensere Trecasses ob pontificis Lupi 
facetiam, qui ante moenia urbis Attilam excipiens: salvum advenisse, 
inquit, gaudeo, flabrum et iram domini deique mei. pro cognomine 
r, et elogio posthac Attilam usunt esse, fama est. Parisii Luthetiam 

8 imperium */. impcratorem B 27 Azauarius in A durchstrkhen ; daneljen: 
Servatius. 

1 lord. Get. H5 5 WaWutrius, r. 9, 10. Jac. Grimm u. Schmrller, Lat. 
Grduhtr d. 10. «. 11. Jahrh., S. 3 14 Kugipp. Vit. Ser. 19 16 lord. G. 38 

32 Greg. Tur. II, 6. 



Digitized by Google 




304 



Annales. 



suam cum coniugibus et pignoribus relinquere, ad eas urbes confugere, 
qua» intactas hoc bello fore sperabant, decreverant. verum renmnsere 
monente et praedicente diva Genovepha, sancta virgine, omnes urbes. 
ad quas migrare constituerant, iamiain iuterituras, Luthetiam quidem 
nunc securam tutamque ab omni periculo esse, paucos post aunos * 
tarnen obsidentibus Francis fame expugnandam, sicnti postea narra- 
bimus. 

Depopulatis item reliquis Galliae urbibns Aureliam Attila obsidet. 
Anianus episcopus, vir maximus, servavit urbem caelitus. cives bono 
animo esse iubet; ad Aetium legatus proficiscitur Arelatem, ubi le- 10 
giones et auxilia coibant delectusqne agitabant; rem in diem consul- 
tationibus coptrahebant. nam Getae auxilio Romanis gravabantur 
venire, domi Hunnos expectaturi. de hac re ita Sidonius ad Avituni 
imperatorem socerum suum scribit: 

Mox subito cum rupta tumultu | Barbaries totas iu te transfun- 
deret arctos | Gallia, pugnacem Rugum comitante Gelono | Gepida 
trux sequitur, Scotum Burgundio cogit | Chunnus. Bellonothus, Neurus, 
Basterna, Toringus, | Bructerus, ulvosa quem Volicer abluit unda, | 
Prorumpit Francus, cecidit cito secta bipenni | Hercynia in Untres et 
Rhenum texuit alvo. | Et iam terrificis diffuderat Attila tunnis | ln ■» 
campos se, Belga, tuos vix liquerat Alpes, | Aethius tenue et rarum 
sine milite ducens j Robur, in auxiliis Geticum male credulus agmen, ; 

Tn cassum propriis praesumens atlfore castris. 

Aetius supplex Avitum rogat, ad Getas mittit, per deum enm, 
hos exorat. deinde cum legionibus roinanis et Tlieodericus Magnus, rex » 
Vessogetarum cum fllio Thurisomundo, Franci cum regibus Meroveo 
ac Hilderico urbi auxilium laturi manusque cum Attila conserturi, 
Aureliam armati castra movent, Attilam obsidionem solvere cogunt. 
ipse ab obsidione repulstjs, campuni Mauriacuin (quem Catalaunieum 
etiam vocant) petit. ibi cum copiis suis cousidet. Romani quoque so 
vires suas explicant, erat in medio castrorum collis, quem ntraque 
pars armis occupare conabatur; dum certatim quisque superare con- 
tendit et alter alteruni lacessit, a tumultuaria pugna in apertnm legiti- 
mumque Martern res exarsit; totis pugnatnr undique viribus, fit prae- 
lium atrox et diu anceps; utrimque maxinta vi decertatur, neinine » 

1 7 Chunus A 21 tuis A 24 deum fehlt B 

5 Brev. Rom. d. 3. Ian. I. V. ( Votum. 8) 8 Bau figd. nach Gregor. Turon. 

II, 7. Vit. Ania/n. Boug. I, 645 18 Carm. VII, 319 80 Greg. Tw. a. a. O. 

V'if. An. 646. lord. Get. 36. 



Digitized by Google 




Lib. II, eap. 53. 



305 



caedente aut pedem referente. rivulns ibi hmnano cruore auctus in 
modum rapidissimi torrentis inundavit. Tlieodericus Magnus ab An- 
dagiso Ostrogeta telo eonfossus equoque delapsus oppetiit. Guudarieus 
Uurgundionum , Meroveus rex Francorum quoque interiere. caesa 
'■> utrimque fuisse referuntur centum octoginta millia hominum. nox prae 
linm diremit. Attila receptui canit et in castra, quae more Germa- 
norum carris et rliedis vallaverat, cum superstitibus se recepit. ubi 
inluxit, in castris suos Vota die continuit; tu bar um tarnen clangore et 
strepitu armorum vociferationeque milituin eruptionem minatur. apud 
»roinana castra de reliquiis belli huiusmodi profligandis consultatur. 
Franci et Vessogetae castra hostium obsidenda, instandum esse cen- 
sent, tarn inconditum vulgus et ex tarn variis nationibus cunfusum 
conmeatu prohibendum, facillime citra sanguinem et periculum fame 
edomari posse. praecipue Thurisomundus et Tlieodericus iunior, ubi 
a de interitu pareiitis accepere, terocins castris iusultant et luind dulde 
sanguine Attilae manibus genitoris parentassent. ferunt uamque 
Attilam desperata Salute pyram ex impedimentis construxisse, in quam 
subiecta liamma. si hostis ingruisset, se coniiceret, ne in potestatem 
hostium [»erveniret. 

20 At Aetius non minus Getas et Francos, si sublatis et excisis 
llunnis invaluissent, perniciosos reipublieae romanae arbitratus, suadet 
Thurisomundo, uti ipse domum redeat, ne audita morte patris fratres, 
quos domi reliquerat, regnum praeripiant, erant Thurisomundo quin- 
que fratres, Fridericus, Euricus, Rotomarus, Himericus et Tlieodericus. 
25 Thurisomundus haec ex animo et syncere sibi dicta credens, Tholossant 
contendit. ibi rex a Vessogetis ad]iellatur; regnat tris annos. suc- 
cedit frater Theodericus iunior, annos tredecim fidus imperatori Avito. 
hunc excipit frater Euricus, pater Alarici occisi a Francis, quorum 
regem Aetius sirnilr conmento et vaframento (sicut divus Gregorius 
* Turonensis narrat) ftigat domumque properare conpellit. Franci nostri 
hinc libertatis suae initium auspicantur et in publicis celebribusque 
conventibus procerum iactant. depugnata est haec pugna (secunduui 
Cassiodori chronicon) anno instauratae salutis quadringentesimo quin- 
quagesimo quarto, Martiano Augusto et Adelphio consulibus. 

B Attila ubi Vessogetas et Francos discessisse et se metn periculo- 

2, 14, 24 u. 27 Theodorieu» II 

2 Grrg. a. a. O. Iord. 3H. 40 3 lord. 40 4 t’u**. Chv. 4M. dl. M. XV', 4 

5 H. M. XV, 5. Iord. 41 23 Iord. O. 40, 41 ; zum ftf/d. SO. 43—45 30 Lib. II, 

cap. 7 33 p 4M. 

Atmtiuc« U. 20 



Digitized by Google 




30*5 



A finales. 



que liberatura esse videt, omnem impetum belli in Italiam conveptit. 
primo omni um Aquileiam, caput Venetiae (quae decima est regio 
Italiae) invadit; qnam cum vacuam offendisset, solo aequavit, moenia 
dirui iussit, aedificia incendit. inde oppida Histriae, Venetiae, Galliae 
Togatae, Insubrium, hoc est Longobardiae , Vicetiam, Veronam, Ti- ^ 
cinum, Mediolanum et alia plaeraque oppida siuiili clade strageque 
adterit. plaerique in iusnlas Hadriatici sinus aufugiunt, ibi civitatem 
in mediis fluctibus condunt, quam conmuni regionis, unde migrarant, 
vocabulo Venetias adpellant. ea nunc est omnium urbium potentis- 
sima in Europa, Asia, Atrien , in tot© terrarum orbe celebratissima, 10 
Attila posthaec deinde ad Mintium amnem castra metatur deliberatque, 
Komam ne infestis signis petat. verum territus exemplo Alarici, qui 
post captam urbem subito periit, substitit, et dum variis huc atque 
illuc curis animus anxius impellitur, adsunt supplices a Valentiniano 
imperatore missi oratores. Leo primus pontifex maximus, Aurelius u 
Candidus scriba imperatoris, pater Cassidori, amici.ssimus Aetio, et 
Carpilio Gaudentius, filius Aetii, pacem et foedus a rege potentissimo 
depraecationibus et muneribus impetrant. Attila cum omnibus copiis 
ultra üauubium in Daciam, quae nunc est Ungaria transdanubiaua, 
revertitur. dum cum nova nupta Hyldegunda , lilia Herrici regnli 
Fraucorum, sese oblectat, subito invitam exhalavit animarn. cantatur 
apud nos antiquis carminibus, Sycambriae, quam nos Ophen, Ugri 
Budam vocare solent, Attilam habitasse et oppetiisse. Sidonius Apol- 
linaris, qui eo tempore has calamitates sensit, res gestas Attilae scri- 
bere coepit, sed victus magnitudine obtieuit. r. 

Sub idem tempus crimine Maximi patricii Aetius magister equi- 
tum ab augusto occiditur. Boethius praefectus praetorio, aiuicus 
Aetii, a stipatoribus prim-ipis gladiis confoditur. subsequenti anno 
Valentinianus eiusdeni Maximi fraude Roinae in campo Marti© con- 
cionabundus a militibus Aetii interfeetus est , iwtestatis anno altero * 
et tricesimo, aetatis nndequadragesimo. imperavit cum Theodosio, 
amitino et socero suo, annos septera et viginti, cum Fl. Valerio Martiano 
quinque. hi enim in Oriente et Neorhomae re rum potiebantur. 

4 lord. 42. H. M. XV, 6. Hin. n. h. III, 12H 7 H. M. AT. 7. lord. a. a. O. 

15 lord. a. a. O. H. M. JT, 8 20 JProsp. J , 634. Cass. Var. I, 4. Chr. 43t. 

Iord. a. o. O. 21 lord. 49. H. M. XV, 9 22 Die Etzelbmrg des Xibelunyn- 

liedes siheint in der That Ofen z« sein ; vrrtß. hierüber und über die obige Stelle 
ilullmhoff in Haupts Zeitsrhr. XII, 432 flyd. 25 Sid. ep. VIII, 13 33 Drosp. 

I, 635. Cass. 451. H. M. XV, 12. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 54. 



307 . 



MAXIMÜS. 52. 

Cap. 54. Maximus paricida post uecem Valentiniani imperium 
Romae arripit; nec diu scelere laetatus est. Franci et Saxones Gallias 
invadunt, Alamani, Suitones Rhenum iuxta caput. Maximus Avitum, 
iqui postea imperavit, pedituin equitumque mngistruin legit; is liberat 
(iallias. Alamani missis legatis veniam petuut. 

Saxonis incursus cessat Cattusque palustri 
Alligat Albis aqua naves. 

Avitus legatus ad Vessogetas vadit in Aqnitaniam et ad Garum- 
10 nani Humen. Theodericum iuniorem regem Vestrogotorum cum fratre 
Eurico in Hde continet; Tolossae foedus icitur, ubi Vesorum proceres, 
hoc est, Vessogotorum convenere, qui et Vestrogoti. inter haec Eu- 
doxia, uxor Valentiniani, in ultionem mariti Gaensericum regem Van- 
dalorum ex Africa accersit. ipse navibus ad Italiam adpulit, Romani 
“invadit, capit, diripit, spoliat, senatus patresque consulti ad Tyrrhe- 
num mare aufugiunt. Maximus tercio tyrannidis mense a militibus 
interemptus, a populo uiembratim discerptus, in Tiberim abiicitur. 

Gaensericus quarto decimo die urbe egreditur, abducit secum 
angustam Eudoxiam cum duabus filiis, quarurn altera Thrasomundo, 
20 Gaeuserici filio, nupsit; ea Hyldericum peperit, qui matri morem gerens, 
verus Christi cultor extitit. miles Gaenserici avidus praedae in Cam- 
paniam incursat; Capuam evertit, Xeapolim expugnat, Nolam obsidet, 
urbes reliquas diripit. ßrutios et Siciliam tutatus est Cassiodorus, 
avus Cassiodori, qui postea scriba Theoderici regis Ostrogetarum fuit 
B et sacrarum literarum interpres censetur. Vandali ouusti praeda cum 
ingeuti captivorum numero Africam repetunt. Roma mundi et orbis 
terrarum caput intra sex et quadraginta annos ter a Germanis Omnibus 
opibus spoliata est. Nolae episcopus divus Paulinus, vir eloquentissi- 
mus, senatorius, cum multi ex Campania in Africam eaptivi Irans- 
» ferrentur a Vandalis. ipse sese pro filio vidnae nitro obtulit genero 
regis Vandalorum ; filium unicum viduae redemit, sese in servitutem 
dicavit; coluit hortos domino diligenter; eidem industriam suarn ad- 
miranti ad colloquiumqne saepius admittenti praedixit mortem regis. 
gener socerum certiorem tacit. turbatus rex accersit Paulinum, in 



10 Theodoricum A 12 Eudoxa B 1(1 Eudoxam B 24 Tlitudorici B 

3 Cat». ehr. 451. Iord. Brev. 5ti. II. M. XV, 13 5 Sidon. Carm. VII, 

330-7*1 - rb. 339-01 ü eb. 391 ftj. 11 r b. 430— 36 cb. 499 l'J I‘ro*p. 

Aq. I, 635. Iord. Brei’. 59. U. 31. XV, 13. Kkkeh. 133 21 H. 3t. XV, 16. Ekkrh. 

23 H. . 1 / X V, 14. Ekk. 136 24 Von». Var. 1, 4 28 periit Gregor, ilial. III, 1. 

20 * 



Digitized by Google 




308 



Annales. 



somnis sibi Visum refert. rogat, quinam siet, episcopum se fatetur 
Paulinus, libertate donatur et facultas petendi, quicquid velit. omnes 
suae civitatis captivos impetravit; lateris dolorein terrae motu exani- 
matus periit. 

Possedere Vandali Africam sub sex regibus annos quatnor et s 
nonaginta. Gaensericus primus regnavit annos septem et triginta; 
rei bellica* peritissimns, medio corporis habitu et casn equi claudus; 
ingentis animi, callidus et astutus ad serendas discordias gentesque 
turliandas, voluptatum contemptor. hic tris liabuit lilios, quorum 
maximo natu lege guberuacula addixit. is fuit Honoricus, explerit w 
potestatis annos octo. snecedit frater alter Gnndamundus annos duo- 
decim. post hunc regnat tercius fratrum, Thrasomundns. cum sex 
et viginti annos regnasset, successorem reliquit filium Hyldericum 
christianuni, quem octavo regni anno Gelomarns interemit. qui tres 
annos scelere laetatus, a Iustiniano imperatore victus et captns, Bi- 
zantium deductns, limitis deinde Persici dux ad hostes arcendos con- 
stitutus est. crudelissime hi reges omnes ]>raeter Hyldericum in no- 
men christianum saevierunt in Africa, linde peculiare cognomen carni 
ficina illa accepit, de qua etiam libros editos legi. 

f'um Valentiniano augusto fortitudo italiea felicitasque sepulta » 
est. degeneravit roraana virtus scnectute defessa. Neorhoma et 
Graeculi iam veteri Romae caesares mittere et dare solebant. accessit 
ad hoc malum, quod hi, dum intestinis bellis et armis plus quam 
civilibus se ipsos eoncidunt, rem romanam alioquin in casum pronam 
pessumdederunt et Germanis eam invadendi ansam praebuerunt atqne » 
fenestram aperuerunt. 

AVITUS. 53. 

Cap. 55. Avitus magister militiae, civilium morum reique bellica* 
peritissimns, cum Martiano augusto foedus iniit. fretus auxilio Theo- 
deriei regis Vessogetarum, in Galliis apud Treveros purpuram imluit ; » 
a Gallis, senatu populoque romano augustus adpellatur; cum patribus 
conscriptis et Gallis deducentibus Romani proflciscitur. Pannonias 
amissas restituit post multa saecula romano imperio. ipsi eins gener 

29 augusto fehlt B Theodorici B 

16 Iord. Get. 33. leid. Hist. Hand. 19 Vietoria Yitensis liistoria perse- 
eutionis Africanae provinciae, herausgegeben zuerst von Jehan Petit in Paris, dann 
von Beatus Iiheruinus, jetzt von Balm in J Ion. Germ. Auctor. antupiiss. III, 1 ßgd. 

21 Vgl. H. M. XT, 12 31 Idat. I, 620; vgl. Cass. 461. Isid. ehr. Kra 491 

33 Sid. VII, 589. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 55. 



309 



Sidonius Apollinaris, poeta et Arvernoruni episcopus, Romae pane- 
gyricum dixit, vitam describeus. fuitque imperator Avitns ex claris- 
siinis natalilms proguatus et de rornano imperio bene meritus, amicus 
Aethio, praeclarus rebus gestis. Aethius nihil sine eo, ipse conplura 
»sine Aethio gessit. praefectus Galliae praetorio, magister militiae, 
peditum equitumque fnit, amicissimus Vessogetis; ideo adiuvarunt partes 
eius; linde Sidonius de rege eorum The<iderico iuuiore: 

Hine te Marti us ilie rector atque | Magno patre prior, decus 
Getarum. | llomauae columen salusque gentis, | Theodoricus amut sibi- 
loque fidum | Adversos probat ante per tumultus. 

Theodericus umgntim inde sibi nouien apud Germauos, Romanos, 
Fersas peperit, servator ab oinnibus cognominatur; omnes eius aini- 
ciciam ambiunt, sicut Sidonius eleganter describit. 

Istic Saxona caerulum videmus | Adsuetum ante salo solnm 
iä timere. | Cuius verticis extiinas per orus | Non contenta suos teuere 
morsus | Altat lamina marginem comarum, | Et sic crinibus ad cutem 
recisis | Decrescit caput additurque vultus, | Sic tonso occipiti senex 
Sycamber, j Postquam victus es, elicis retrorsum | Cervicem ad vete- 
rem novos capillos. | Hic glaueis Herulus genis vagatur, ] Imos Oceaui 
sicolens recessus | Algoso prope concolor profundo. | Hic Burguudio 
septipes frequenter | Flexo poplite supplicat quieteni ; | Istis Ostrogotus 
viget patronis | Vicinosque premens subinde Chunnos. | Iis quod sub- 
ditur, hinc superbit illis; | Hinc, Romane, tibi petis salutem. | Et 
contra Scythicae plagae catervas, | Si quos Parrhasis ursa fert tu- 
a multiis, | Theodorice, tuae manus rogantur, | Ut Martern validus per 
inquilinum | Defenset tenuem Garumna Tibrim. | Ipse hic Parthicus 
Arsaces praecatur, | Aulae Susidis ut teuere culmen | Possit foedere 
sub stipendiali. | Nain quod partibus arma Bosphoranis | Grandi hinc 
surgere sentit adparatu, | Mestam Persida iam sonum ad duelli | Ripa 
M Euphratide vix putat tuendam. | Qui cognata licet sibi astra fingens, 
Phaebea tumeat propinquitate, | Mortalem hic tarnen implet obsecrando. 

Sidonii ad fines et maiores functi praefecturis nrbanis, praetorianis 
militaribus; ipse conviva et conlusor regis Theoderici Vessogetae. 
Galliae Belgicae tum praeflcitur Aegidius Romanus magister equitum 
» cum Siagrio consule filio legato. Galliam Lugduneuseni regere iubentur 
Paulus et Servandus praefecti. Narbonensi praesedit Decius, tilius 

6 auiicissimis B 

5 Sid. VII, 232 7 XX .111, 69 ftj. 13 ep. VIII, 9 33 Sidon. ep. I, 2 

34 Groj. Tur. 11, 11 36 eb. 16 Sid. ep. I, 7 lord. Gut. 15. 



Digitized by Google 




310 



Annalrs. 






Aviti imperatoris , <|iii liabenas iussu senatus tenebat. Domitius 
Severus praefectus praetorio atque aulae legitur. Conseutins in anlam 
expetitur, solis moribus inter arnia tutus. Trigetius tractui Dann- 
biano contra incursantes Massagetas praefiritnr. verum Martianus 
augustus inter haec anno ab orbe servato 4t>0 moritnr. Leon Mag- j 
nus tribunus militnm omnium sutfragiis eligitur (uti scribit Leo 
primns pontifex nmximus, in cuius virtutibus et romana respubliea et 
religio christiana gaudebat). Maiorianus tum quoque caesar declara- 
tur; is copias legit, cum Avito inanus conserit, Avitum vincit, eun- 
dem de l'astigio imperii Placentiae abdicavit in privatamque redegit 10 
vitam. Sidonitim poetam, postea episcopum Arvernorum, qui cum 
socero bello interfuerat et ex clarissimis progenitoribus, bellicis rebus 
[«•l itis, genus ducebat, ob eruditionem vita et patria Arvernorum urbe 
donat, convivam adhibuit. ipse poeta panegyricum imperatori dixit 
Rhomae, Petro sucri scrinii magistro dedicavit hisce versiculis: » 

Et tibi, Flacce acies Bniti Cassique secute, | Carminis est author, 
qui fuit et veniae. | Sic mihi diverso nuper sub Marte cadeuti | Ius- 
sisti, placido victor ut essem animo. | Serviat ergo tibi servati lingua 
poetae [ Atque meae vitae laus tua sit praecium. 

MAIORIANUS. 54. =» 

Cap. 50. Inlius Valerius Maiorianus Maioriano avo tractus Histri 
praeside, patre Anthemio, socero Tbeodosii Magni natus est. Suitoues 
tum partem Rhetiae ac Galliae iuxta caput Rheni occuj)ant. Maio- 
rianus Burdonem Rbetiae praeticit. is pecunia sibi conciliat animos 
Germanorum Danubium adcolentiuui Petroque sacrorum scriniorum 24 
magistro interprete cum Suitonibus pacem conponit. de bis ita Sido- 
nius ad Avitum: 

Conscenderat Alpes | Rhetorumque iugo per longa silentia ductns | 
Romano exierat populato trux Alamanus, | In praedam centum novies 
demiserat hosteis. | Obsequitim geus una negat, quae nuper ab Histro ™ 
Rettulit, indomitum solito truculentior agiuen, j Quod dominis per bella 
caret populoque superbo | Turgida plectendas in praelia suggerit iras. 

Porro Maiorianum, cum imperasset annos quatuor, menses sex, 
Richomarus patre Suevus, matre Geta, uepos Valliae regis Getorum 
ex tilia, patricius, fretus auxilio Suevorum, Dertonae interficit. * 

4 incurgitantcs B 

3 Si id. XXIII, 247 4 Sid. ep. VIII, 12 6 Iord. Brev. 58. Ekkeh. 137 

11 Iord. Grf. 45. Cm», ehr. 451 15 Sid. Carm. 3 u 4 24 Sid. Canti, r, 378 

20 eh. 564 — 07 27 eh. 373 fy. 485 fl/. 35 Sidon. II, 301. Cum. 452. Iord. Gel. 45. 



Digitized by Google 




Lib. II, cnp. 57. 



311 



SEVERUS. 55. 

Severus Lucauus a Richomaro Ravennae cuesar designatur. liuc 
quoque potestatis anno qnarto Romae in palatiuis aedibus veneno sub- 
lato, Roma absque caesare bienniuni fere fuit. taudem Anthemius a 
j Leonte augusto caesar Neorliomae declaratur Romamque ad Italiam 
mittitur; Marcel liana coniuratio pro diademate turbata republica in 
Sicilia opprimitur. 

ANTHEMIUS. 56. 

Cap. 57. Anthemius Perhennus consul, geuer Valentiniaui augusti; 
io Euphemia uxor, tilia Valentiniaui; tilius Procopii magistri equitum; 
eins avus Anthemius. ipse Richomaro superiori filiam nuptnm conlocat. 
mortuo autem Severo Ostrogetae in Norico, Frauei in Gallia Italiae 
imninebant. et liuic Sidonius vocatus Romani interfuit uuptiis Ri- 
cimeris patricii. legatus Arvernornm Romae quoque consulatum im- 
i5 petatoris Anthemii celebravit, Romae praefectus annonae factus. post 
nuptias patricii Ricimeris, id est utriusque imperii opes veutilatas 
accusatus , quod satyraui scriberet , eonviva caesaris fuit. eius haec 
carmina et verba sunt: 

Facta priorum | Exuperas, augnste Leo, nam regna superstat, 

2« t^ui regnare iubet. | Auxerat augustus naturae lege Severus | lJivorum 
mimeruni. | Noricus Ostrogotum, qui continet, ille timetur; | Gallia, 
qnae Rheni Martern ligat, lila, pavori est. | Anthemium concede mihi, 
sit partibus istis | Augustus longumque, Leo, mea iura gubernet, | 
(juem petii patrio vestiri murice natam | Gaudeat Euphemiam sydus 
»di vale parentis. | Sit socer Augustus genero Ricimere beatus, | In- 
victus Ricimer, quem publica fata | Respiciunt. 

Tum Amandus praefectus Galliae accusatur Rhomae a legatis 
Gallia rum. literae eins interceptae ad regem Gotorum , quibus dis- 
suadebat paeem et foedus cum imperatore graeco; Britanos super 
*> Ligen oppugnandos, cum Burgundionibus Gallias gentium dividundas 
esse ceusebat. imperium adfectat; in exilium relegatur. Hedicius 
Sereuatus praefectus Gallis Romanenses opprimit, praecipue Arvernos, 
exultans Gotis, insultans Romanis, leges Theodosianas calcat, Theo- 
dorisianas proponit. si nulla a republica opes, nulla praesidia; si 
® nullae, quantuni rumor est, Anthemii principis opes, statuit Sidonius 

6 Macclliaim B 32 Avernos B 

7 Iord. Catn. a. a. O. Sulun, ep. I, 11 11 Sillon. Cartn. 11, 88. 83 — 90. 482. 

ep. I, li 14 Sidnn. cp. 1, 5 16 eb. I, 9 17 eb. I, 11 20 t'b. Carm. II, 28 

21 eb. 317 22 cb. 377 25 eb. 479 eb. 484 26 eb. 352 31 eb. ep. I, 7. 

Ca», ehr. 452. 



Digitized by Google 




312 



Annales. 



atque nobilitas seit patriam dimittere seu capillos. Licinianns quaestor 
Ravenna venit, codieillos portat; Hedicio honor patrieius defertur. 
hic aerarinni publicum privatis manubiis locnpletavit. post quintum 
ipse Anthemius anniim traude Rirhomari generi sui occiditur, gravi 
civitatis olade. 40. post die Richomarus nioritur; imperii habeuas j 
O lybrius arripit Romae ■septemque mensibus potitur. postea Glycerins 
Ravennae, Iulins Nepos Romae armis pariter ac moribus sumnius 
augustus, qui decessores Anthemii fldem obligat am absolvit. caesares 
adpellantur. utrumque extrudit Augustulus, filius Orestis patricii, 
sub quo imperium romanum in occidente intercidit a Germanisqae m 
solutum est, sicut iam explicabimus. 

Iluin enim Italia erebra principum successione cum malis suis 
conflictatnr, Scoti, Saxonum pars, Britanias, romauam aduc provineiam 
incursant, vastant, lacerant. Britani cum a romanis principibus 
nulluiu auxilium sperarent, Anglios, itidem Saxonum (aut si Tacito u 
credimus) Suevorum nationem, ex Germania contra Scotos accersunt 
Viridogero rege, verum Anglii sibi deminuta esse stipendia causantes 
et munera promissa ex fide non esse siduta vociferantes , cum Scotis 
pacem Hrmant. atque liae gentes arma in Britanos vertunt, ipsos 
et Romanos, veteres colonos, partim occidunt , partim insula exigunt. » 
inter se aequo iure insulam partiuntur ibique duo regna condunt, 
quae regna Angliae et Scotiae adpellare solemus. 

Alia item Saxonum manus, Picti cognöminati, Odagrio ductore 
in oram Galliae Belgicae Lugdunensisque irrumpit; varia fortuna 
cum Romanis decertat. pars Galliarum aduc ab ipsis nomen retinet. » 
Britani in Gulliam navigant, sedes ibi conlocant in romano solo, pe- 
cora abigere et ipsi depraedarique Gallias coeperunt. verum de 
Saxonilms ita Sidonius Nammatio, duci romano contra Saxonas misse, 
refert: archipyratae Saxones siuiul omnes imperant parentque, docent, 
discunt latrocinari; hostis est oniui hoste truculentior, improvisus ad-» 
greditur, provisus elabitur; spernit obiectos, sternit incautos, si se- 
quatur, intercipit, si fugiat, evadit. ad haec exercent illum naufragia. 
non terient. est eis quaedam cum discriminibus pelagi non solum 
notitia sed et familiaritas; si qua tempestus est, securos efflcit in- 
cautosque eos, qui petuntur, atque Saxonas hostes nihilominus ir-» 
ruentes prospici vetat ; in medio tluctuuui, scopulorum confragosorum. 
spe inminentis lethi periclitautur. praeterea priusqiiam de continenti 
vela laxant, liostico vado anchoras vellunt. in patriam redituris at- 

1 Sid. < 7 1 . II. I 3 eh. V, IG 10 Cut», ehr. 453. Sid. a. a. 0. Iord. Get. 46. 

Ut flrrm. 40 11 t I Beil. II. 'E. 1, 14, 15 28 Sidtm. ep. VIII, G. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 57. 



313 



qne remeatnris mos est, decimum quemque captivorum sorte legeie, 
superstitioso ritu necare in crucemqne apere, talibus votis atqne 
victimis aolvnnt hocque saorilego sacriticio; de captivo magis exigunt 
tomienta quam preeia. 

s Franei quoque homines bellandi cupidi (in quos Graecum extat 
proverbium crebrum olim Romanis: 1 öv ‘bpidepiov siXov 1/1,;, ftlmva o~>% 
v/X' : hoc est. Francum amicum babeas, vicinum ne liabueris) saepius 
Gallias uberioris soli gratia et praedae dulcedine adfectarant, saepius 
iude a Romanis pulsi amiserant. hi tum pro multitudine hominum et 
u pro gloria belli atque fortitudine nngustos tines se habere arbitra- 
hantur. et iam tempus venisse sibi persnasere, quo facile Galliae 
totius imperio potiantur. quod bactenus toties per multos annos maiores 
nequicquam conati fuissent. cognatos suos ex Germania profectos, 
Burgundiones Narbonensem Gallium, Vessogetas Aquitaniam possi- 
adere. Vandalos Africam, Suevos, Alanos Hispanias protritis Ronmnis 
tenere, Saxones Britanias occu passe et Gallium infestare. bis rebus 
udducti et authoritate Lueii Treverensis patricii permoti (huius uxorem 
praeses romanus stupnirat ; ipse ad Franconas in Germanium Magnain 
profngerat, eos in Romanos concitabat) constitnunt ea, quae ad pro- 
» ficiscendum pertinent, quod unqm tantae rei imparem fore opi- 
nareutur, dnodecim proceres deligunt summae<iue rerum praeficiunt 
et reges adpellant, quorum tarnen primus sit Hyldericus rex, filins 
Merovei regis. eo modo putabant se magis formidolosos et firmiores 
futuros , ut hostes tot regibus se posse resistere desperarent et pro 
Jidignitate rerum maiores copias suspicarentur. omnibus itaque com- 
paratis Rhenum traiiciunt, Romanos fundunt, caedunt, superiorem Ger- 
maniam in Gallia occupant, templa diripiunt, nrbes Mogonciacum, 
Vangionum Borbetomagum , Nemetum Augnstam recipiunt huicque 
tractui, ne quis a tergo metus inmineat, quinque reges praeficiunt, 
Arbogastnm , Drogum, Gebericum cum filio Gnnthario, Garovicum, 
Hagauonem. 

lnde castra in Germanium secundatn adversns Agrippinensem 
Colouiam moventur, quam Aegidius Romanus legatus Galliae Belgicae 
lirmo praesidio finnarat frustra. urbe Franei potiuntur regesque ci- 
» vibns et tinitimis dant Segibertum cum tiliis Litavico et Herrico. 
|K>stea Belgicam inferiorem in obsequium redigunt; Morini, Remi, 

7 t/r," A 35 üaerrico A 

S KinJi. Vit. Car. M. 16 8 Tac. Grrm. 31 (33) U — poti&ntur Car*, 

b. G. I, 2 20 cb. 3 25 eb. 6 34 Gert. Hey. Franc. 6. 



Digitized by Google 




314 



Anniles. 



fameracnro. plaeraeque ornnes civitates de pace legatos ad Franc«* 
mittnnt declaranturque his n-ges tres fratres Litomarus. Raeuouiarus 
et Riebarius. Aegidius «Ins rmnanus cnm filio. Syagrio iutra moenia 
Angustae Suessonum iPtidemaeus Vessonunt vocat impellitur. horum 
agro vastato Frauci ad Gailiam Belgicam primarn pergunt. Lucius s 
su|<eri«>r <-is Treviros tradit, quibus Heribertus praeficitur. dedunt 
se et Mediomatrices Leucorumque urbs Tullum, quibns Melo et Go- 
dogisalus Patauridosque. nepos es sorore superioris üaganouis. im- 
|H)iitintur. dehinc Hyldericus iuito f«*edere et iunctis copiis cnm 
Odagrio Saxone Gailiam Lugdunensein adgreditur. cui das romanas io 
nomine Paulus praesidebat. Luthetiam Parisiornm fame ad deditionem 
cogit, Anreliam inde capit. circa Andegarios eongressus cnm Romanis. 
Paulum praesidem praelio iuterficit; reliquae tum civitates Galliae 
oratores ad Francos ire gratulatum iubeut. iam enim pertesae igua- 
viam ac avariciam Romanorum victori sine certamine subiiciuntur. i» 
odiurn Romauorum Gallis incusserat praesidum rapacitas atqne libido, 
exactio pnblicanorum et calumniae litiurn. 

Qnod tarn facile romauae provinciae caesaribus , licet ambo 
christiaui essent, eripiebantur. a Gemianis etsi alieuis a religione 
nostra obtinebantur , tris potissimum refert causas Cains Sollius Si-s> 
donitts Apollinaris poeta et Arvernorum episcopus, gener augustorum. 
qui sensit has calamitates («(nippe eo tempore vixit): ignaviam cae- 
sarum, magnitudineni tributornm, avariciam ac superbiam praesidum 
et episcopornm. imi»eratores avaris et fbeneratoribos inagistratus et 
rempublicam non tarn conmittebant quam venditabant. nnlla virtutis s 
praemia erant . nttlla praesidia viro forti . nulla enudumenta fido rei- 
publicae a principe contingebant. praesides avari. quaestores rapaces, 
popnlum et provinciales noris vectigalibus et inulctis atterebant; ser 
vitute urbes. cives, agricolas ad egestatem redigebant, aerarium pu- 
blicum privatis manubiis ccdlocnpletabaut. sed Sidonii verba referam: » 
..romana respublica in extrema haec miseriarum defluxit, quod stu- 
diosos sui mmquam remuneretur. natio ac tribus foeueratorum uon 
solum inciviliter romanas vires administrant , verum etiam funditus 
a fundameuto eruunt. uobilium virorumque inilitariumque praeter 
spem atque opinionem adversae partes ; bellicoso non tarn facta quam a» 
praemia desunt. partim quoque in commune consuluut episcopi. 

2 Kaenarius .4 3 Acstagrio ft. Syagrio B 

3 Greg. Tnr. II, 431 13 G. B. Fr. 8. 9. Greg. Tur. II, 18. 19. 37. W$t. 

Epitom. 19. 13. 1‘tot. p. 141 36 Sid. ep. 111, 8. 



Digitized by Google 




Lib. II, oap. 57. 



315 



qnibus traetanda a principe conmittuntur. cum in consilinm con- 
veniunt, nou tarn euriae publicae mederi periculis, quam privatis 
Student fortunis. praesides, praefecti provincianim Romanos opprimunt, 
fidis rei publicae insnltant, cum liostibus paciscuntur. illis tarnen co- 
sdicilli a quaestoribus, ab imperatore patricius bonor defertur. nullae 
reipublicae opes, nulla praesidia, nullae opes romani priucipis. ego 
atque caetera nobilitas cogimur aut patriam dimittere aut capillos.“ 

Sed ad historiam redeo. Frauci et Saxones oppidatim inde distri- 
buti sunt. Gallia Ltigdunensis et Jielgica praereptae sunt romauo 
io itnperio, in German iam translatap hasque nostrates Franconrich, hoc 
est, Francomm imperium, regiouem vero Germania«, unde Franci 
profecti sunt, Franconland, hoc est, Francorum patriam vocare solent, 
quod hie nati sint, illic impereut Franci. Aegidius dux romanns, 
dum se cum filio moenibus Suessonum ignavus defemlit, mortem obiit. 
i4 in proverbii lndicrum venit. mim in usu aduc apud nos est, ab ipso 
uatum crebritm in meticulosos ignavosqne dictum vel vulgo indocto 
protritum: Gyli Franzol, hoc est, Aegidius Frauzolus; Aegidium 
uamque Germani Gylonem adpellant. 

Filius Hylderici, Litavicus Magnus, ferre parem non valens, fraude 
»omnes superiores reges Francorum sustulit, opes eornm occupavit. 
Suessonum quoqne urbem coepit; Oestagrium dueem romanum in 
Aqnitaniam pulsum et redditum occidit; Romanos omnino Galliis ex- 
turbavit. Luthetiam Parisiorum regiam constituit, quae couventu 
celebri Gallornm et Germauorum (sieut. scribit Hildovinus praesul 
»divi Dionysii ad imperatorem Litavicum primum) clarissima erat, 
inter haec ad Rhenum et in Gulliis gesta in Germania etiam interiore, 
iutra Albim et Danubium ainnes interque sinum Codanum, post mor- 
tem Attilae tumultuatum est. mutatis cultoribus nomina quoque 
regionum et urbium conmutata sunt, tilii Attilae, quos plurimos 
*>ex diversis uxoribus habuit, dum de dividundo imperio a patre parto 
discordia contendunt, vitam simul cum reguo amisere. ab ipsis eniin 
universae gentes deficiunt. Hunnorumque solvunt imperium, ipsos quin 
avitis sedibus eliininant. primus Hardaricus rex Gepidarum correptis 
armis invadit tilium Attilae maximum natu, Hellacum nomine; pugna 
»s superatum interimit; Hunnorum triginta millia occidit. caeteri fra- 
tres Hellaci, quos bellum non absumpsit, fugam capessnnt. extorres 
sine certis sedibus, quo tempestas detulit, palantes per Germaniam, 
per Sarmatiam dispersi vagantur. Gepidae eorum loca occupant, 

3 eb. VII, 7 5 eb. II, 1. I, 7. V, 16 23 Greg. Tur. II, S17 eb. 3(1 

36 lord. Gel. 50. 



Digitized by Google 




) 



316 Annales. 

quam Daciam antiquain rerum scriptores, vulgus literatonun partim 
ITngariam, partim Septem Castrenses Transsylvaniamque nunc vocare 
solent. cum imperatore romano Martiano foedus ictum eat. Ostro- 
getae trucidatis Hnnnis Sirmium Pannoniamque ab imperatore impe- 
trarunt, sicnti Theoderieus rex Getarum ad Pannonios scribit. reges i 
Ostrogetarum Theodomarus, Valomarus et Vidomarus, duces limitis 
Danubiani ab augusto adpellantur et constituuntur daturque obses 
Leonti primo augusto Theodomari filius Theodericus, oeto dumtaxat 
annos natns. 

Ea item tempestate Venetli (ipsi se Selavos vocant) antiquissima » 
Germania« natio, qui autliore Tacito, quicquid inter Peucinos Fennos- 
que sylvarum et montiuui erigitur, latrociniis hactenus pererrarant, 
ob scelera (inquit Iordanus scriba et pontifex) nostra saevire, incre- 
scere, convalescere coeperunt, adeo ut quicquid inter Albirn et Tanaim 
amnes, inter Oodanum et Hadriaticum sinum longe lateque porrigitur, u 
paulatim inundaverint atque impleverint. (ab his siuus Venedicus 
Ptolomaeo nouien habet; plura de ipsis in primo libro retulimns). hi 
igitur primo Vistulam transgressi usque ad Albim adcolas siuus Co- 
dani invaserunt. tenebant eo tempore ea loca Suevorum gentes for- 
tissimae et valentissimae, Longobardi, ltugii, Suitones. Longobardi » 
ab occidente Albim contigere cervicemque peniusulae Cimbricae, ad 
septentrionem spectarunt Scandiam insulam, quam nos Selandiaui 
Danorum dicimus. Suitones ab orientis ora Vistulae, a septeutrione 
Suionibus continuabantur. ltugii medii inter hos fuere, qui aduc ibi 
nominantur, in sinn Codano, ad hostia Chalusi Üuminis, qui nunc * 
Spraeus est, ex adverso Sudae, principum Pomariorum oppidi. eos 
uterque et regulus Brandeburgensis et rector Pomeranorum sibi ven- 
dicat, atque Rugiam ad religionem Christi convertisse reperio Honori- 
cnm Leonem reguluin Gotorum atcpie Saxonum poteutissimum. 

Hi omnes Venedis cessere Danubiumque versus perrexeruut. » 
Longobardi per Marvingos, l T sipetes, Usipios (Suevorum nationes sunt) 
ad Gothinos Gothonasque secesserunt et hi Sueviae populi ferruin 
effodere solebant. pauca campestrium, caeterum saltus et vertices 
montium iugum insidebaut, quo continuo tum Suevia, nunc Boiemia, 
Silesia, Moravia scinditur atque dirimitur. Suitones rege Sidone ad 
Rheni amnis caput fontesque penetrarunt; utranque ripatu pulsis 

2t continuebantur B 25 Spraens B 34 Sitones A 

3 Iord. Get. 52 5 Caan. Var. III, 24 8 Iord. a. a. O. 10 Germ. 46 

12 Iord. Get. 23 16 Ptol. p. 260 17 s. oben S. 57, 65 fitjd. 2t Tac. Germ. 40. 

44. 45. Ptol. p. 148 34 Tac. G. 43. 32. 



Digitized by Google 




■lab. IT, cap. 57. 



317 



Romanis Burgnndionibusque occnparunt, a qnibus aduc ea loca liomina 
servant. de. his omnibus ita Sidonius episcopus, qui eo tempore vixit, 
ad Avitum imperatorem socerum suum scribit. Aethio mactato, impe- 
ratore Valeutiniano eaeso, vix diadema Maxime impositum erat, illico : 
5 Francas Germannm primum Belgantque secundum | Sternebat 
Rhennmque ferox, Alamane, teuebas ; | Romanis ripis et utroque super- 
bus in agro | Quin et. Aremoricns piratam Saxona tractus [ Spora bat, 
eni pelle salum sulcare Britauum | Lndus et adsuto glancnm mare 
tindere lembo. | . . . . Sic perdita cernens | Terraruin spacia prineepx iam 
t» Maximus, unum, | Qnod fuit in rebus peditumque equitumque magi- 
strum, | Te sibi, Avite, legit. 

Cum Rugiis rex Flaccitheus Danubianain ripam insedit, qua 
Noricum, boc est Austriam Hister praeterfluit. confoederata tributaria- 
que fuit Rngiis Favianorum tirbs, quam Viennain nunc nominant. 
o author est Eugypius, discipulus et cotnes. divi Severini. hic enim 
Africa oriundus, sub idem tempus in Norico Vindeliciaque celebri 
faina vixit. ipse pietate inclytus, vitae integritate venerabilis, venera- 
bilior caelestium arcanornm miraculo etiam (iermaniae feris nationibus, 
post mortem Attilae, baud scio, an cnideli taten! Vandalorum devitans, 
»ad bas Romanorum provineias cum fratre Victoriuo concessit. fre- 
quens et Batbaviae et Quintianae (Quintanorum colonia est) in Vin- 
delicia atque Viennae in Norico hahitavit. Batbaviae in ripa Oeni 
eidem extat dedicatnm teniplum estque, nti adpellatur, parocbia. a 
Vienna vero ad tercinm lapidem pagus est Severinus, cognomen aduc 
a ab eo retinens. utroque habitasse divum Severinum fama et literis 
proditur. divinitus liunc tnlem viruni ab illa summa et providentis- 
sima maiestate, domino et parente indulgentissimo tum missum fuisse 
crediderim, qui Romanos bas regiones aduc inc<dentes, destitutos a 
principibus suis et Germanis circumfrementibus expositos, sua devo- 
■* tione, virtute, iusticia servaret pietateque, voto et suppliciis, non iaculo 
nec arcu tueretur. quippe oppida Noricorum, Vindelicorum certatim 
enm accersebant; quocunque advenerat, adventus eius saluti esse, pro 
certo liabebatnr. Romanos nempe, qui aduc. hasce provineias posside- 
bant, non aliter quam parens re ipsa consolando erexit. ipsi eius 
^treti pietate tuti fuerunt. 

11 tibi st. sibi B 

2 Siel. C. VII, 359 11 Bei Sidonius [VII, 369 — 78] ist die Reihenfolge 

der Verse: Quin — lembo; Franeus — bibebns (teuebas); ged (sie) perdita eer- 
nens — legit 15 Für das flgd. rgl. Kugippii rita st. Severini, re c. Sauppe in 
Mo». (Term. Auctter. antiquiss. T. I, pars posier. 24 Siefring bei Klosterneuburg. 



Digitized by Google 




318 



Anmilcs. 



Ad reges Germanornm adversam Danubii ripam tenentium, 
Gibuldum, qui Suevos, Boieiniae incolas et finitima loca regebat, Flar- 
citheuni, Filitheum, Fridericnra, Rugiorum principes, legatus non seiuel 
profectus est ; illos sua authoritate ab iucursationibus repressit, socie- 
tate et foederibus Romanis coniunxit; captivos romanos partim praeci- s 
bns, partim pecunia redemit et impetravit; Lucillas et divus Valen- 
tinas, divus Sylvin us, Vindelicorum mystae, Constantins, Paulinus, 
Maximus, Noricorum episcopi, sine Severini consilio nihil egerunt, 
saepius ad ipsum accesserunt, saepius nuncios miserunt. Mamertinus 
et Pierius, harum regionum ’ praesides, consilia et monitus Severini 10 
secuti, Germanornm maximam multitudinem latrocinia agitautium 
coepernnt, proviucias tutas ab buiusmodi proeella reddideritnt. divus 
Severinus in Universum omnes ad meliorem frugem ducere conabatur; 
omnes in commune, in genuinam gerroanamque Christ ianam aequitatem 
et aequalitatem hortabatnr. exemplis docebat deo inmortali confldere » 
et spem omnem in Christo domiuo praesideque mundi sitam esse, qui 
saepe maiores nostros in maximis periculis servaverit. Germanos ho- 
stes romanae reipublicae et religionis non armis nec sagittis, sed in- 
nocentia et liberalitate in pauperes vinci posse. 

Sacerdotibus nihil tum salacius, opulentis nihil parcius ac tenacius a> 
erat; pauperum in omnibus oppidis maxima colluvies versabatur. (uti 
necesse est, ubi metu belli et tinitimorum hostium agricolae vulgnsque 
promiscuum et inconditum relicto rare in oppida confugiunt ibique 
victum dnriter quaeritare conpelluntnr) , divites frumenta coemere 
atque condere solebant futuraeqne farni reservabant, quam in huius- ® 
modi rerum alea crebro accidere certum erat, illa Severinus libera- 
liter et benigne pauperibus elargiri iubet, alioquin barbaris mox diri- 
pienda. sacerdotum quoque luxuin carpens, decimas pauperibus distri- 
buere inssit et, ne fabulas neve quaestum sunm, sed Christum prae- 
dicarent, enndem sectarentur, sednlo admonuit. romanas provincias, » 
Noricum atque Viudeliciam, haud ita longo tempore post mortem 
suam perituraS, in his romanum omnino uomen extiuguendum prae- 
dixit; nec templa inmunia fore, omnia humano sangnine lustrari ex- 
piarique oportere. oppida, inquit, Vindelicorum Noricorumque excin- 
dentur, templa evertentur, aedificia cuncta solo aequabuntur, gentes » 
et populi, cives delebuntnr, sacerdotes trucidabuntur; in vastissimam 
redigentur cuncta solitudinem, adeo ut hostes comlitoria cadavernm, 
suspicati ibi latere aurum, dirnent. proinde contempta fragilium 

3 princeps nt. prim’ifn's B 33 tur trmpla. inquit, inmunin erunt ; nmnia 
oportrt A 34 inquit frhlt in ,4 



Digitized by Google 




Ijib. II, csp. 57. 



319 



rerum sorde, spreto caducorum stercore, quae caelo nos adserant, in- 
mortalitatis candidati cogitate. 

Nec ulluin (quoad ipse vixit) oppidum neque Noricorum nec Vin- 
delicorum, quod quidem eins mandatis paruit, aliquid nialeficii aut in- ' 
s commodi accepit. solum quatuor civitates, quae dicto esse obedientes 
dedignabantur ac ipsum nt insanuin vatem irridebant, a Germania 
excisae sunt: duae Vindelieiae et totidem Noricorum. tres ab liost.i- 
bus, quarta a civibus alio migrantibus, dedita opera exusta. As tu rum 
oppidum in confinio Norici Ripensis et Pannoniae periit. aperuerat 
>« Severinus civibus calamitatem, in templo boram quoque indicans; uti 
resipiscerent, obsecrabat. verum surdis cantat. Astures ipsum irri- 
dent, eo magis voluptati operam dant, ne, ut iamiam morituri, genium 
snum defraudarent. effugit inde Severinns, Germani inruunt, capiunt, 
vastant, delent, omnes trucidant ; senex unus, qni nuncius cladis foret, 
e evasit ad Severinum Comagenas. oppidum id Noricum erat triginta 
millia passuum a Caeciis, itidem urbe Noricorum. Bathaviam deinde 
Severinus vocatus a civibus ob crebras incursationes Alemanorum 
migrat; habitavit in ripa Oeni, ubi iam templum eius colitur. dum 
ibidem vitam agitat, Gibuldus rex Alemanorum, Visums (ut simulabat) 
» Severinum, Batbaviam cum exercitu properat. ne urbs adventu tanti 
regis adtereretur, Severinus it obviam Gitruldo; ipsum tanta Constantia 
allocutus est. ut rex eins anthoritate pennotus iter inceptum reliquerit 
abiensque optionem postulandi Severino, quicquid velit, ultro obtulerit. 
Severinus nihil aliud ab opulentissimo rege.petiit, quam uti gentem 
2' suam abs Romanorum infestatione cobibeat, pacem cum Romanis servet, 
captivos ipsi condonet. promisit rex se omnia facturum domumque 
rediit. 

Vidomarus snb idem tempus, patruus Thenderici regis Ostroge- 
tarum, cum Gotis, Herulis. Turogis, Alemanis, Nariscis, et aliae Ger- 
* inanorum nationes Noricorum incursant provincias. hoc facturos prae- 
dixit ante Severinus Paulino pontifici Tiburniae ; baec tum erat caput 
Norici, quod Charini, Cbarioues et Carni nunc possident. Paulinus 
per suam proviuciam, dioecesim et parochiam triduano ieiunio deum 
placat. cuncta foris in agris vastantur; nullum castellum, quod moni- 
55 tis paruit. captum est. luvavensibiis quoque per Moderatnin psalten 
Bathavensem nunciat, mandat, ut salnti suae consulant. omnes sine 
mora, si salvi esse velint, oppido excedant; inexorabile exitium fatnrn- 

21 adterctur A u. B 33 diocesim B 

15 Anton. Ith. p. llii 35 Ah Canti »• erdeniae bezeichnet in Vita Severini 

24, I. 



Digitized by Google 




320 



Annales. 



que impendere urbi renunciat. illi parere recusant. rursus Quintasium 
qaendam inittit, qui aperiat subsequenti nocte interituros, nisi e vestigio 
aufugiant. sed Iuvavenses, Maximum quoque pontificem frustra ad- 
monet Severinus; ipsi, velut hoc fieri non posset, confisi viribus, et 
quod hostes longius abessent, pro vano imperiti terriculamento duce- s 
bant. Quintasius, ubi obstimtta mente in fata praecipites agitari 
videt, ipse urbem devotam relinquit, fugam ad Severinum Bathaviam 
capessit. eadem nocte inopinato adsunt Germani, urbem invadunt, 
capiunt, diripiunt, incendunt, populum captivum abducunt. Maximum 
iu crucem agunt, amplius quinquaginta quinque cum ipso symmystas i# 
contrucidant e rupiunique cavernis, <iuo fugerant, sicut aduc monstra- 
tur, praecipites agunt. liumati esse referuntur in aede divi Amandi. 
quae nunc ,est divae Margaritae. id factum esse ab orbe liberato 
anno quadringentesimo septuagesimo sexto reperio. qno etiaui anno 
imperator Fl. Valerius Ijeon primus decessit Neoromae, Fl. Val. Leonte is 
secundo, suo nepote ex filia Ariadna, augusto designato. qui paucos 
post dies eodem fato avum comitatus, capiti Zenonis patris sui dia- 
deina caesareum prius imposuit ipsuntque successorem reliquit. impe- 
rarunt ambo Leontes annos sexdecim, inenses sex. 

Posteaquam imperatores romani C'onstantinopoli considere, oeio » 
et ignavia corporisque gamliis vitam transsigere coeperunt; luxu asiatico 
perditi graecisque mundiciis euervati torpnerunt, occidentales provin- 
cias neglexerunt. paucorum arbitrio belli domique respublica agitata 
est, qui abusi ocio principum aerarium expilarunt; penes eosden» 
inagistratus, provinciae, honores, muuera, imeuniae erant. milites » 
riparii et limitum ctistodes ad inopiam urgebantur, stipeudiis defr&u- 
dabantur nec in demortuorum locum alii sufficiebantur; ita paulatim 
deminuto limitaneorum ripariolorumque militum nnmero, Germani 
crebro tlumina indiligenter custodita transsibant, igne, ferro, praeda 
omnia devastabant, Romanos captivos quasi pecora in Germanium trans 
Danubium al)ducebant, id, quod hae tempestate Turcas factitare sen- 
timus. Quintanorum urbis incolae, huiuscemodi calamitatibus conmoti, 
ex urbe sua conununi suffragio, cum uxoribus, liberis et omni supel- 
lectile Bathaviam conmigrant, rati duarum civitatum populos coniunc 
tis viribus facilius barbaris inruentibus posse resistere. Quintaui ss 
abeuntes tectis suis ipsi ignem inmittunt, moenia diruunt, aediticia 
solo aequant. villae ibi aduc nomen servant extatque ibi templum. 
ubi divus Sylvin us, mysta Vindelicorum, familiaris Severino, huinatus 
colittir. Alemani Gertnanique, posteaquam accepere unis moeuibus 

19 lord. Brev. p. 58. Com. ehr. 452. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 57. 



321 



duarum nrbium oppidanos claudi, magis inlecti, infesto exercitu Boio- 
darum invadunt; sperabant se duorum oppidorum praeda facile uno 
impetn potituros. Bathavenses animati verbis Severini, eins suppli- 
cationibus freti et divina ope confisi, Alemanos fortiter excipiunt in 
i Germaniamque repellunt. parta victoria hostibusque exturbatis honor 
Christo deo inmortali habitus gratiaeque aetae sunt. Bathavensibus 
deinceps negociandi conmeatum a Filotheo Rugioruni rege sibi impe- 
trari flagitantibus Severinus denunciat, non conmercia hoc tempns 
poseere; bona, opes, vitam, dignitatem, animain denique omnium, 
n> liberos pan’os, coniuges in periculo versari; extremnm exitium snpra 
caput esse; fatnm inevitabile Boioduro inminere; ne sacras quidem 
aedes templaque intacta fore. proinde suadet, saluti snae consulant, 
sec um Lanreacum demigrent. quod cum persuadere non posset et 
abiturum se minaretur, mysta Bathavensium : abi sane, quo vis gen- 
ß tium, respondet; nam si diutius hic manseris, inedia Omnibus nobis, 
quemadmodum minitaris, pereundum est. Severinus execratam civi- 
tatem relinquit; cum suis, qui ipsum audivere, Lanreacum concessit. 

Cum res imperii romani validiores essent, milites, qui limites 
custodia munirent, publicis alebantur stipendiis; ubi imperatores ocio 
»se manciparunt negociaque in paucorum potentiam a se relegarunt, 
rebus praefecti pecuniae gratiaeque servire coeperunt. peculatus 
aerarii factus est; publice egestas, privatim opulentia crevit; militibus 
stipendia et praedia stipendiaria intercepta, militares copiae deminutae, 
simul cum limitibus ruptae sunt, Bathavino utcunque numero durante. 
»hi tum quosdam conmilitonibus Stipendium allaturos Romam ire iubent; 
verum intercepti a Germanis obtruncantur ; cadavera in Danubium 
proiiciuntur. erat iam messis et Bathavenses plaerique, quo nlimenta 
futurae hiernis conveherent, per agros feraces (qui procul ab urbe 
distant) dimetendo frumento intendebant. nam Boiodurum undique 
* rupibus praeruptis et sterilibus cinctum est. quadrageni custodes ad 
portas urbis excubabant. Hunimundus rex Alemanorum civitati in- 
sidias ponit, quae de improviso erumpunt, portas occupant, custodes 
caedunt, urbe potiuntur. adest Hunimundus cum exercitu; Bathaviam 
intrat; fit miseranda caedes. pontifex in templo supra labrum lustri- 
»cum, ad quod confugerat, interficitur; oppidum diripitur ac igni vasta- 
tur, in solitudinem redigitur. reliquiae captivae in Germaniam traus 
Danubium abducuntur. fuit is annus Christi regis et domini nostri 
quadringentesimus septnagesimus septimus. qui fuga elapsi sunt et 
oppidula in ripa Danubii sita minusque firma metu hostium vacua 
40 reliquerant, frequentes Lanreacum migrant. quos Severinus consolatur 
Avtunsi» II. 21 



Digitized by Google 




322 



Annales. 



docetque, nusquam nisi in clementia dei spem habere; magis spiri- 
talihus armis quam canialibus fldendum esse, si instantium hostium 
vires et robur superare, insidias dedinare cupiant, admonetque, uti 
rem omnem, pecora, frumenta, foenum intra moenia ex agris abigant 
devebantque. Constantium Laureacensem archiepiscopum proceresqne 5 
per Valentem comitem suum cohortari non desinit, nt deo optimo 
maximo confisi noctem pervigilio celebrent, excnbias per mumm agi- 
tent. adoriuntur nocte silenti Alemani, Suevi, Narisci, Turogi nrbem ; 
scalas moenibus admovent; sed animadversi niuro deturbantnr. et 
cum nil in agris foris offenderent, penuria annonae et fame coacti, xo 
abactis pecoribus eorum, qui Consilium Severini contempserant, traiecto 
Histro domos redeunt. 

Post baec continuo Filetheus Rugiorum rex (quem Favam Fa- 
vianumque vocant annales) cum exercitu Laureacum petit, ut capta 
urbe incolas abducat ar. in oppidis sibi tributariis finitimisque distri- 15 
buat, quorum unum Favium erat, quod Danubio amne a Rugiis dum- 
taxat separabatur. Severinus vicesimo ab urbe lapide regi occurrit, 
pacem aequis conditionibus impetrat. prodeunt cives Laureaco, cum 
Rugiis aequo iure foedus faciunt. inde Severinus Favium discedit, 
extra Vianae moenia deo et religioni vacat. Odagrius regulus ad a> 
ipsum venerabundus venit; nominatur ibi aduc ab illo Odagria pagns. 
Severini vaticinio confirmatus Odagrius cum variis Germaniae genti- 
bus, cum parte Rugiorum, quibus praeerat, Italiam invadit anno 
christianae salutis, secundum Cassiodorum et lordanuin quadringen- 
tesimo septuagesimo octavo, Basilisco iterum et Armato consulibus. 25 
Orestes et Paulus fratres, militiae praefecti, capti atque interempti 
sunt. Augustulus veteris Romae imperator in Campauiam in exilium 
relegatus est. Odacer terciam partem agrorum suis distribut; Italiam 
cum Roma quatuordecim annos teunit, decem quiete et solus, quatuor 
cum Tbeoderico rege Ostrogetaruin. Odacer adepta Italia se regem » 
adpellari iussit, cum tarnen nec diademate nec regiis insigniis usus sit. 

Eodem tempore Flaccitheus Rugiorum rex, qui plurimum Severino 
tribuere solebat (nam Severini ope a Gotis antea sibi infestis socie- 
tatem impetrarat) obiit mortem; reliquit duos filios, Filetheum et 
Fridericum. ille in regtio patri succedit, bic a fratre Favianorum » 
nrbem ex paucis oppidis, quae in ripa Histri extabant, accepit. erat 
Filetheo coniunx, Gisa mulier avara, crudelis et imperiosa; Romanos 
captivos abduci non solum iubebat sed gravissima Servitute quoque 
velut vilissima mancipia premebat; captos etiam auxiflces et pbrygiones 

21 Ardukcr, Flecken a. d. Donau, Bez. Amotetten. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 57. 



323 



mraanos arctissima custodia clauserat , ad ergastula condemnarat, 
ohiurj^anti midierem Severino respondet: quid tu homuntio? aliena, 
qua« nihil ad te adtineut, curas, quin in conclavi preculas inmurmuras; 
cuni servis nostris quidnam iure nostro agauius, ne cogitare quidera 
s tibi fas est mox Fridericus, tilius Gisae et Filethei, morbo corripitur. 
Gisa onuies Romanos carcere solvit, liberos postliminio redire dimittit; 
veniam a Severino petit. Severinus gratiam facit., praecibus filium 
sanitati restituit. post paucos annos, cum sibi iinem vitae adesse in- 
telligeret, Filetheum, Gisam, Friderictim, Uugiorum principes, ad se 
avocat; ipsis Romanos, qni ea loca aduc incolebant, conmendat; ut 
foedus cum eis observent, Rugios obtestatur, clementiam reges sec- 
tari hortatur. Rugii omnia pollicentur. vicinos deinde Severinus 
Romanos morte eius turbatos consolatur bonoque animo esse iubet. 
quamquam haec, inquit, loca nunc frequentata hominibus in solitudiuem 
oredigentur vastissimam, tarnen vos bene sperare licet; brevi omnes 
incolomes in Italiam profecturi estis atque tum vobiscum ossa mea 
auferte. decessit sexto idus Ianuarii anno a restituta salute quadrin- 
gentesimu octogesimo primo. 

Postea Fridericus» Viennae princeps, a Friderico fratris filio in- 
» terficitnr. Filetheus, pater huius Friderid, opes oceisi oceupat. 
Odaeer rex Italiae vindicaturus paricidium, variarum gentium, quibus 
praeerat, conlecto milite, in Noricum arma movet; Filetheum regem 
pngna victum cum uxore Gisa capit; vinctos in Italiam deportat; ibi 
exules extincti sunt. Viennam et totum Noricum recipit; Rugios re- 
»liquos in obsequium deditionemque redigit; Fridericus fuga elapsus 
est. ast Odaeer cum ingenti captivorum numero in Italiam revertitur. 
Fridericus rursus Viennam Noricumque occupat. Odaeer cum valida 
manu Auulphum trat rem contra Fridericum proficisci iubet. Fridericus 
denuo pellitur ad Theodericumque regem, qui ad Savum Neostadii 
» habitabat, aufugit. 

Anulphus fratris mandato omnes Romanos ea loca incolentes 
migrare in Italiam imperat, et quae huiusmodi itineri necessaria forent, 
comparare inbet; reliquias Rugiorum secum transfert. post haec Pierius 
praeses, divus Lucilius episcopus omnes Romanos finitimos Favio in 
»Italiam abire cogunt; ipsi secum ossa divi Severini aufferunt. pro- 
vinciales igitur oppidis Dannbio et Viennae contiguis relietis simul 
pergunt; per diversas Italiae regiones sedes sortiti capiunt. Engy- 

6 postilimimo -1 u. B 36 continui» A u. B 

8 Kug. V. Sr v. 8. 33 (ein Alissecrständniss Aventins, i nie cs scheint .) 

21 * 



Digitized by Google 




324 



Annales. 



pius etiam harum rernra scriptor tum Norico genitali solo relicto in 
Italiam migravit; ossa divi Severini in agro Neapolitano recondidit 

Longobardi per Suevorum sedes, qui tum Boiemiam et Moraviam 
aduc tenebant, eam partem Germaniae Histro conterminam oceupant, 
quam Rugii possedere, et nunc communi voeabulo Austria vocatur, i 
proprio vero Mareoveltae. inter haec Fl. Val. Zenon imperator Theo- 
dericum regem Ostrogetarum (arcta sibi familiaritate coniunctum iam 
iDde ab eo tempore, dum Theodericus obses Byzantii fuit apud im- 
peratorem Leontem primum, socerum Zenonis) eonsulem romanum cum 
Venantio designat, magistrum militum, ducem militiae romanae de- 10 
clarat , imperii procuratorem (quem nostri vicarium , prisci legatum 
imperatoris vocarnnt) nuncupat. eidem senatum populumque romanum, 
Italiam, occidentale imperium, provincias snpra Savum, Favonium 
versus, Pannonias, Noricum, Vindeliciam, Rhetias conmittit, quemad- 
modum etiam apud nos cani solet. Theodericus igitur iussu impera- is 
toris cum Ostrogetis et Arthemidoro adflne augusti, quo maior autho- 
ritas foret, castra ex Pannonia movet, intento exercitu in Italiam 
procedit. haud procul Aquileia vires Odacris resistentes superat, 
fundit. inde in agro Veronensr Odacer iterum a Getis superatur. 
tercium praelium ad Adduam Humen fuit; ibi quoque Odacer non » 
meliore fortuna aleam belli tentavit. victus Romam aufugit; Roma 
venienti portas clausit. 

Odacer Ravennam retro properat eamqne munit; ibi triennio ob- 
sidetur; noctu saepius erumpit, Gotos adfligit. convenit tandem pax 
inter reges ita , ut ambo pari iure ex aequo regnent. sed dissocia- 2s 
bile regnum est; Odacer caesus est; Theodericus nemine pugnante 
Italia nrbeque Roma potitur; Dalmatiam, Pannonias, Noricum, Vin- 
deliciam, item Siciliam, provincias romanas recipit. Dalmatiae Oso- 
vinum, Pannoniis Colosseum, Norico Severinum, Vindelicis Servatnm 
praeficit praesidesque cum exercitibus mittit. leges regendi prae- » 
scribit, quibns iubet milites cnm Romanis civiliter vivere, provincias 
ab incursatione hostili defendere. ducibns imperat, ut armis cmlitos 
populos tutentur, abstinentiam iusticiamqne sectentur aemulenturque 
veterum Romanorum prudentiam, nti provinciales plane intelligant at- 
que sentiant, eos a principe romano datos esse rectores. et quam- » 
quam omnia ad veterem romanae reipublicae statum et morem revo- 

11 lord. 0. 52. 57. Cass. 452 14 Iori I 0. 57. Bre r. 60 15 Vgl. Kaisrr- 

dironik, Vers 14036 — 14045 18 Cass. Var. I, 43. Iord. Ort. 57 27 lord. 6. 57. 

Brev. 60. Cass. 452. 453 28 — Servatnm vcrgl. Cass. T'or. III. 26. IX, 8, 9. 

111, 23, 24. V, 14, 15. 1, 11 35 eb. VII, 4. 



Digitized by Google 




Lib. II, cap. 57. 



325 



care et occidentis imperium (ut videri voluit) instaurare prae se 
ferret et sununopere operam navaret, attaraen fortunae inconstantiam 
veritus, memor rerum humanarum, ne facile pelli posset, omnes Ger- 
manos reges, qui vel in Germania imperitabaut vel in provinciis Ro- 
s manorum regnabant, invicem foedere sibi et adfinitate iunxit. Heru- 
lornm reliquias ad se in Italiam ex Germania accivit. ipse Hadofredam, 
tiliam Litavici Magni regis Francorum, uxorem duxit. filias suas, 
Theodogutam Alarico Vessogetarum, alteram Ostrogutam Segimundo 
Burgundionum regibus nuptum dedit. terciam tiliam Amalovindam 
wEutharico Cillicae, Getae et consuli romano counubio iungit; inde 
uatus est Adalaricus, qui cum matre Theoderico successit. germanam 
itidem suam Amalofredam Tbrasomundo Vandalorum, Amalopyrgam, 
Amalofredae tiliam, neptem suam, literis institutam, Herminofredo 
Turogornm regi connubio copulavit. 

n Multa praeclara magnitice in Italia extruxit; studiosissimus li- 
terarum, morum pacisque fuit; liberalitate omnes superavit ; munerum 
editione veteres aequavit Romanos, nec quisquam Theoderico acceptior 
fuit. crebras legationes ex Germania cum donis gratulatum missas, 
etiam ab intimis sinus Codani Veuedicique adcolis legi; cani aduc a 
»uostratibus solet nec temere alius quisquam veterum regum iu ore 
vulgi imperiti frequentior est. 

Hac tempestate Theodoras Laureacensis arcliimystes cbristianos 
romanos in Pannoniis, Norico , Vindelicia caelesti doctrina pavit. 
extat ad eum epistola Symmachi pontificis roinani, qui regis Tlieo- 
»derici iussu contra Laurwitium romanus episcopus nuucupatus est. 
urbium regina Roma dominaque terrarum intra annos septem et Sep- 
tuaginta quinquies Germanorum robori cessit, quinquies a Germanis 
sub iugum missa est. sub idem tempus, dum haec in occidente fiunt, 
Omstantinojioli Zenon imperator moritur, anno Christi, secundum 
«o Cassiodorum , quadringentesimo nonagesimo primo, Olybrio iterum 
unico consule. succedit Fl. Valerius Anastasius Dicoros, opera et 
stndio Ariadnae uxoris Zenonis. obiit mortem subito seu, ut alii 
tradunt, de caelo fulmiue tactus, vitae anno octavo et octogesimo, 
imperii et potestatis septimo atque vicesimo , christianae aerae (si 
äs Aurel io Cassiodoro, scribae Theoderici regis credimus) quingentesimo 

3 — copulavit vergl. Ekkeh . , M. O. Scr. VI, 129; Iordan. Ott. SS; Cassioduri 
thron. zu SIS 20 Uebrr Dietrich v. Bern in der deutschen Sage und Literatur s. 
K- «. ly. Grimm , Die Deutsche Heldensage, 8. 407 22 Schrciticcin, Catalog. I. c. 451 

24 L. c. 24 — nuucupatus est Ekkeh. zu 492, p. 13S 30 Cassiodor. chron. zu 491 
31 — Zenonis Ekkeh. p. 138. 



Digitized by Google 




326 



Annalen. 



duodevicesimo, Magno unico consule. per idem tempus Italiam. 
urbern romanam, occidentis provincias romani imperatores (qnemad- 
modnm et hoc saeculo) titulotenus dumtaxat possedere. idcirco ego 
nnnc omissis romanis rebus et aliaram nationum historiis iam dein- 
ceps, perpetuo ab exitu Attilae, ad meam usque memoriam, faustis s 
avibus bonisque ominibns, dnees et reges, regulos et principes, tetrar- 
chas, dynastas, caesares, imperatores Boiorum prosequar, qnoram 
auspicio id operis a me inceptum est. atque hinc tercium librum 
exordior. 



R incaeptum A 9 In A u. B folgt: finis secundi libri annaliuni Boiorum ; 
subsnquitur tereius authore Avcntino. 



Digitized by Google 




ANNALIUM BOIORUM LIBER TERCIUS 

AUT IIORE 

IOAXNE AYEXTIXO. 



Tercio libro annalium Boiorum istaec insunt: 

> Adalogerio rex Boiorum; migratio ad Nariscos; pugna et foedns 
cum Francis; Theodo primus dux Boiorum; inruptio in Vindeliciam; 
Theodo Magnns et secundns, pugnae et bellum cum Romanis; iu- 
ruptio in Noricum; Theodo tercius, Uto, Theodovalda fratres, divus 
Rupertus hos in religione Christi instituit; Thessalonus primus et 
» Theodope rtns patrueles, divus Columbauus in Boiaria Venedis prae- 
dicaturus; Gariovalda rex Boiorum, ab Hyldeberto rege Francorum 
pellitur ; Tliessalouus, cni Gariovalda Boiariam praeripuerat, resti- 
tuitur; Gariovalda dux, filius Thessalonis; Theodo qnartus cum filiis 
Theodoperto et Thessalono secundis, divus Eustasius in Boiariam 
isvenit. ad liosce: Theodo quintus, Grimoldus, Theodopertus tercius, 
fratres, divus Haemeranus occiditur; Theodo sextus cum filiis Theo- 
done septimo, Grimoldo secundo et Hugoberto, divus Corbinianus 
Boios pascit; Dtilo, divus Bonifacius sacerdotes in Boiaria in ordinem 
redigit; Thessalonus tercius, cum filio Theodoue octavo a Carolo 
»dignitate abdicatur; item reges Francorum a Litavico Magno ad 
Caroium Magnum; item Guntholdus, filius Gariovaldae regis Boiorum, 
cum posteritate, quae Italia et regno Longobardorum potita est. 

Uomesiicis posthac dumtaxat utar testiraoniis; praeter superiores 
rerura nostrarum et auualium scriptores, Volcomarus et Herimanus, 
» monachorum antistites, non infeliciter huic rei operam navarunt, 
quorum industria multum (fateor) adiutus sum ; hic Aldaechio inferiori, 
alter Fürst» veltis praefuit; Volcomarus Litavico, imperatoris Litavici 

1 In J «. B steht diese Ueberschrift zairischen Qucllenverzeichniss und Brologus. 
3 Adalagorio B 17 redegit B 

21 S. ob n S. 1, Z. 14 fyd. 27 Abt Folkmar von FUrstcnfeld (Uber seine Be- 

nutzung durch Arentin vcrgl. Martin Mayr, Zur Kritik der älteren Furstenfeldrr 
t leschichtsijurllm , Oberbayer. Archiv, 1877); und Abt Hermann von Xicderaltaich 
(Mo n. Germ. Script. XVII). 



Digitized by Google 




328 



Annales. 



quarti parenti, at huins avo et patruo Otoni et Houorico Herimanus 
a consiliis fuit. 

RROLOGUS. 

Caeci sunt et excordes liominuin animi, furiosa est mortalium 
libido, qui iure humano divinoque violato mare et caelum, iraa summis » 
miscent, sudore et sanguine innocentiuui iuopumque opes, imperia, 
triumplios sibi eomparare consueverunt. quiequid delirant reges, 
plectuntur Acliivi. ut uuus auro rutilet, unus ostro purpurave niteat, 
tot ad egestatem redigeudi, tot clientes spoliandi, tot loculi expilandi 
sunt, unus est tarnen interitus pauperis et divitis. opulentus et 10 
mendieus iuxta occidunt, sed graviore casu illi ab alto decidunt, qui 
aeternis animae inmortalis bonis contemptis veluti pecora corpori ca- 
dueo et fragili serviunt et nullum finem, divicias, honores, gloriam, 
poteutiam (fluxa niuiirum ac temporaräa, quae levissimo moniento liue 
illucque transferuntur) auibiendi et eonsectandi sibi faeiunt. con- ts 
quirunt anxie illa, at nesciunt, cui. eisdem saepius liostis aut capitalis 
inimicus potitur. Romani, rerum domini, patriam meam nataleque 
solutn aboriginibus captis, eoutrucidatis invaserunt, quingentos triginta 
quinque annos tenuerunt. Boii tum, ulti indigenas, romanas profli 
gare coeperunt vires, tanto teinporis spacio ego qnideni hactenus ne 20 
nomen quidem Boiorum apud aliquem scriptorum offendi. ne opus 
hiulcum foret, romanos principes usque ad Anastasium (qui Vindelicis 
Norieisque potiti sunt) et res gestas Germanorum ostendi dumtaxat, 
ut praeclara nostratium ingenia ad istaec luee historiae inlustranda 
excitarem. quae si, uti pro maguitudine par est, disserere tentarem, 0 
tempus me desereret. sub Anastasio imperatore inaiores nostri in 
Vindeliciam et Noricum inruperunt, Romanos fuderunt, ceciderunt et 
exegerunt, atavis sanguinem Rümanorum inferias retulerunt. possi- 
demus mille super undecim annos liasce regiones. quod si Turcae 
limites ditionis suae adversum uos usque, quantum mea memoria, so 
promoverint et nos, sieuti soliti sumus, superbi erecta cervice, huius 

2 In A folgt, mn Aventin nachgetragen: Madcgotus ab epistolis Theodoms 
tcreii ; Creontius scriba Theasaloni 3. de suis temporibns. [Uebcr liieite Quelle rgl. 
meine Untersuchung : Ein verlorenes bairisches Gesehiehtstrerk des 8. Jahrh., Sit:.- 
Ber. der Münchener Ak. d. irias., Hist. CI. 1881, S. 247 — 291]. -4m Bande in .1 
ferner : Sub Zenone Attiliae [sie] iunioria filii Fritelinus et Blädelein oceisi a Gotia; 
Odachar inarchio Stiriae opc Actii fit rex Komae; Aetiua, Aal, ab Theoderieo 
occisux in Uugaria [1, folgen zieei unleserliche Worte] Odagrii. Eemer unten: Sub 
Severo imp. Adelgvr dux Boiua; qnia autem Severus fuerit, dubium; aecundum 
opinor fuisae; apud Brixiam bellum, Severus oceisus a Volkwein duce Adelger. 

3 Prologus fehlt in A 24 nostratuum A «. B 

4 — animi Lact. I. I, 8, 3; V, 13, 1 7 — Achivi Horat. epist. I, 2, 14, 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 1. 



329 



modi rem despexerimus, profecto nobis trans Dannbium in Gerraaniam 
Magnum, ad rupes et in sylvas rursus redeundum est. 

Valet ima summis | Mutare et insignem attenuat deus, | Obscura 
promens, hinc apiceni rapax | Fortuna cum Stridore acuto | Sustnlit, 
i hic posuisse gandet. 

Cap. 1. Cum Christi regis viventium et domini dominorum anno 
(Cassiodorum sequor) quadringentesimo quinquagesimo sexto Attila, 
metus orbis terrarum, German iae et Sarmatiae rex potentissimus, vita 
defunctus esset, variarum gentium nationes, quas Attila in conmilitium 
io acciverat, pacem exuere, saevire et regna conturbare coeperunt. ut 
quisque plurimum viribus pollebat, ita maxiine imbecilliores opprimere 
conabatur, sicuti fleri solet, ubi inqieria capite ac praeside orba tan- 
quam corpus sine anima dissolvuntur et tabescuut. id quod uimirum 
hoc anno ipsi sentimus, quo imperator Maximilianus caesar augustus 
io mortem obiit. Hyldericus quippe dux Viridobergensis nondum innere 
caesaris complorato, pacem exosus, amia in finitiinos vertit minacis- 
sitnus. dux noster Vilelmius, Suevici foederis imperator, cum sociis 
illum terris avitis exegit. Hyldericus aliquot menses extorris, nemo 
seit ubi nam gentium, ignotus delituit. ut dum liaec scribo, ipse 
“subito apparet, civibtis sine vi ultro se dedentibus oppidum Stutogar- 
dam recuperat. princeps Vilelmius cum foederatis copias eius ailgre- 
ditur, sternit. fundit, ipsum in fugam vertit, omnia rursus occupat, 
qnae ille receperat, Hyldericus, denuo exterminatus patriis sedibus, 
ubi nam gentium agat, ego mihi quidem incompertum reliuquo et ad 
® coeptum redeo. 

Res humanae tluxae et mobiles ex fortuna pendent, saepius in 
adversa mutantur, atqui omnes rerum mutationes etiam in secunda 
ah ailversis caedem, fugam aliaque hostilia portendunt, praesertim ubi 
temere multorum arbitrio distrahuntur. huiuscemodi proinde causis 
» conmoti Boiorum populi, Schiratii, Hirri, Schiri, Traui, Salii, Saliugi, 
Stiri, Stiratii, Halii, Buri, pluriuiis et valentissimis cincti nationibus, 

5 Finig prologi; narratin subgoquitur .1 u. B 13 id — redeo in B einge- 
klammert, in Zieglers und Cisners Ausgaben iccggelasscn 15 Viridoburgenais B 
30 Schiracii B 31 Stiracii B Am Rande in A: vide Ptolemeum ; ferner; 
Iloromathae, Britolaehi, Carpi, Guthungi, Gaucini [?], Lucii. 

3 Borat. C. I, 34 7 Dir Chronik des Cassiodorus, herausgeg. v. Monimsen, 

s etzt jedoch S. 654 Attila s Tod in das Jahr 453 23 Herzog Ulrich kehrte aus 

der Pfalz am 15. August 1510 nach Stuttgart zurück; am 16. Octobrr hielt Herzog 
Wilhelm v. Baiern dort seinen Hinzug 26 • — mutantur Sallust. lug. 104, 2. — por 
tendunt l. c. 3, 2. 



Digitized by Google 




330 



Anna] es. 



Snevis. Vulgaribus, Hunnis, Rugiis, Gepidis, Ostrogetis, Alanis, Sar- 
matis. quo finuiures tutioresqae forent, coeuut, Adalogerionem, Hirni 
Veliphonis filium, virum fortem et prndentem, qui paternam originem 
ad Alemanum Hereuleni referret, regem creant atqne salutant et, quo 
utilitas vocat, nuuc Getis ac Suevis, nunc Hunnis et Rngiis coniuncti, * 
transsito Dannbio praedaticia ex romanis provinciis annona victitarnnt. 
oritur post haec certamen inter Suevos Ostroge tasque propter abaeta 
pecora. Boii concitati a Sueris adversus Gotos, Valomarum regem 
pugna interficinnt. nec Goti inultum regiuin sanguinem reliqnerunt. 
Theodomarus, pater Theoderici. frater Valomari, rex Ostrogotorum. io 
bieme rigeiite, cum iam Danubius (sicut in liis regionibus fieri solet) 
gelu constitisset. snperato amne Suevos, Boios (qiios communi rocabulo 
Alemanos rocabant) non parva elade ita et in vernaeulis annalibus 
scriptum lego) adfecit, eorum opes adtrivit. 

A tergo quoque Venedi in Germania interiore convalescere coe- is 
perunt. inde iu finitimos saevire, Suevos, Boios lacessere, infestare, 
opprimere non eessarunt. rex Alaricns Snevorum cum popularibus 
suis Boiemiam, Silesiam, Lusaciam et fiuitimas regiones boream ac 
enrum versus deserit. discedit ad occidentem. agrum propinqnnm 
Dauubio, RUeno, Xigro, Alemano flutninibns capit; traiecto deinde *> 
Rheno atque Danubio partem Galliarum et Rhetiam supra Lycum 
occidentem versus Italiam usque paulatim occupavit. Boii quoque 
Suevorum vestigia insecuti, ab orientis ora per Histri ripam ad 
Nariscos, avitos agros incunabulaque geutis. cnius Xoreioberga caput 
tum erat, concessernnt. Venedorum reges Zecho et Crocus loca a s« 
Suevis et Boiis deserta invaserunt et aduc possident. 

Consedere quieti maiores uostri apud Xariscos. nonnihil rei cum 
vicinis Francorum regibus Hylderico et Litavico fuit hi pares ferre 
non poterant et soli regio nomine imperitare in Gallia et Germania con- 
tendebant. indignabantnr etiam, Boios, et Suevos vicinos sibi suis» 
legibus vivere inmunesque imperii Francorum agitare. Litaricns ita- 
que Magnus, rex Francorum, iuveuis natura ferox. victis tum Turogis 
et viribus romanis cum Aestagrio legato penitus in Galliis deletis 
ferocior, Alemanis bellum indicit, Omnibus nervis expeditionem in hos 
meditatur. colebat ipse deos, uxor vero eius Grothylda, filia Hyldenci » 



6 Am Knude in A - canitur liaoe apnd nos pooticae [sie] (»eregrinatio Boiorum 
sub «liier Arioniato et nirans reditus a Maeondia pahidibu» ad Amerothalos, 
Amerobergomum, Norciobergam, Adelgerspurg. - s dos Lied rom Herroy Emrt 

14 VergL Iordanis, de Getar . orig. c. 55. 



Digitized by Google 




Lib. ITT, oap. 1. 



331 



regis Burgundiae. christiana erat, crebro, frustra tiimen, virum ad 
reritatem amplectendam cohortabatur. Suevi et Boii ubi animum 
Litavici acceperunt, rati potius esse extra fines suos liosti occurrere 
quam domi kostium adventum expectare, transsito Rheno cum regibus 
5 suis Alarico et Adalogeriune kaud procul a Tubbiaco oppido, ab 
Agrippinensi colonia ad secundum et tricesimum lapidem, Francum 
Land imparati alaeriter excipiunt, Segibertum regulum Agrippinensem, 
ducem copiarum, in genu saucinnt (quo ex rulnere claudus semper fuit 
et iude cognuineu sortitus). Franci deinde terga vertunt, in fugam 
io passim effunduntur. Buii et Suevi fugientibus instant, fugitantium 
tergo haerent, ipsos caeduut, fundunt. Litavicus rex ubi nullam spem 
salntis, nec in armis nec in fuga esse videt, ad Vota et caelum con- 
versus ait: Christe po tens rerum, quem uxor mea colit, veneratur, 
praedicat, siste foedam fugam, deine Francis metum; tu miki solus 
u postkac iam eris deus, ego tua sacra cum Francis meis recipiam et 
tibi templa dicabo; quod erit perpetuum posteris monumentum, tua 
praesenti ope servatos esse Francos. vix kaec fatus erat, Franci 
resistunt, redintegratur praelium. uterque rex kostium eecidit, Franci 
superiores fiunt. Suevi ad Theodericnm regem in Italiam confugiunt, 
»eo depraecatore erga Francos utuntur. extat kuiusmodi epistola. 

Boii cum Francis foedus societatemque perpetuo faciunt kisce 
comlitionibus : Boii de corpore suo, ubi opus fuerit, principem legant, 
at ducem, non regem adpellent; reges Francorum authores fiant; in 
bellis auxilio Francis sint Boii, eosdem pro amicis et kostibus liabe- 
ssant; caeterum suis institutis ac nioribus liberi vivant, koc foedus per - 
sancte a Boiis observatum est et amicicia Boiorum bona atque honesta 
Francis permansit adeo, ut postkac Francorum reges nihil penitus 
quicquam praeclari sine ope Boiorum, neque in rebus bellicis ac do- 
mesticis neque in divinis atque humanis unquam gesserint; quemad- 
wiuudum res ipsa iudicabit et Hatto arckitlamen Mogontinus ad Ioannem 
nonum pontificem maximnm scribit (quae epistola aduc extat in biblio- 
tkecis nostris et actis pontificnm Boiariae). hoc praelium factum esse 
reperio anno ckristianae salutis quadringeutesimo nonagesimo tercio. 
Litavicus rex Francus parta victoria, ubi prius suos de diis abiici- 
sciundis consuluit, philosophiam christianam recepit cum ftlio Tkeode- 
rico, sororibus suis Albefleda et Lautkylda; simul cum tribus millibus 

34 abu-iiindis A 

11 — Hupcriores fiunt vergl. Gregor. Tttron. TI, SO 20 Cassuxlor. Var. 17 y il 
31 Wahrscheinlich euie Fälschung; gedruckt bei Gewold, Chron. Reicher sberg, append. 
p. 20— 23, 



Digitized by Google 




332 



Annales 



liominum de exercitu et amplius lavacro spiritali tinctus est. at Boii 
Theodonem, filium Adalagerionis superioris, rectorem sciant atque in- 
beut in eiusrpie verba iurant. paucis post annis Litavicus rex Fran- 
corum in Godogisalum et Gundabodum, parentem divi Segimundi, 
fratres, reges Burgundionum paricidiali bello ob gubernacula decer- s 
tantes, arma movet; Bnrgundiones tributa qaotannis pendere vi cogit. 
iude rtipto foedere, seu libidine dominandi seu, ut prae se tulit, ob 
pollutani toties religionem, Vessogetis et Alarico regi ipsomm, quod 
Arriani essent, bellum indicit. vires, tela, arma, iacula, annonam, 
tormenta comparat, socios, auxilia accersit. trahit etiam in partes 10 
Boios Theodonemque ipsorum regnlum in conmilitium ex pacto accivit. 
rex Theodericus ubi hoc in Italia accepit, nihil intentatum reliquit, 
sedulo operam navavit, si qua aequitate hominum res ad ocium dednci 
posset et Yessogetas Francosque in pace et societate, quam sacra- 
meuto soleunibus ceremoniis inierant, ipse contineret. ad utrunqne is 
regem legatos cum mandatis et literis proficisci iubet, utrunque monet, 
obtestatur et pro iure adfinitatis, quo ambobus devinctus erat, postulat, 
uti ab armis discedant, sanguine cognato belloqüe ipsis suisque per- 
niciosissimo manus abstineant. si sfe mutuis vulueribus conficere per- 
rexerint, rem gratissimam facturos iucundissimumque spectaculum a> 
edituros Romanis, hostibus suis, qui haud dubie exaugues et defatigatos 
ipsi recentes et integri invadent suaque vi et armis repetent. si quid 
peccatnm sit, se arbitrum fore pollicetur; utrique parti iuxta favere, 
se alterius socerum, alterius generum esse. 

Nec hisce contentus Theodericus ad Burgundionum, Hernlorum, » 
Varinorum, Turogorum reges oratores cum epistolis legat, quarum 
sententia (quemadmodum in bibliothecis legi nostris) haec fuit: princeps 
absque iusticia nil aliud profecto est, quam gentium latro publicns. 
quippe ubi leges regi, non regere solent, pro iure libido et licentia 
iuvadit; maliciosus. fallax, versutus sapiens nominatur; calliditas et *> 
astutia prudentia adpellantur; pro aequitate superbia, pro abstinentia 
avaritia, pessiina vicia sub specie virtutnm dominantur. ambae pestes 
invident, rapiunt, opprimunt, aliorum opibus inhiant, omnes pro hoste 
ducunt, cuncta sibi servire adpetunt. hac via nuper Attila grassatus, 
etsi Vessogetarum robore fractus, furoris tarnen sui heredem et suc- » 
cessorem reliquit Litavicum regem Francorum, qui iam pridem (ut 

1 ae et. at A 

9 Vrrgl. Gregor. Turou. II, 37 15 Vergl. Thcoderiche Briefe, Caeriodor. 

Var. III. 1, 4 2f> Caemoilor. Var. III, 2, 3 29 — solent Salluet. lug. 1, 5 

36 ut — cupidinem l. c. 6, 3. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 1. 



333 



est natura mortalium avida imperii et praereps ad explendam animi 
cupidinem) animo imperiuni orbis invasit et tantos sibi Spiritus, tan- 
tam sibi arrogantiam sumpsit, ut neminem secum dignitate exaequari 
velit. Alarico Vessogetarum regi citra adfinitatis adfectum vinculo 
s societatis, fidei sacramento violato, nefandum et impium indixit bellum, 
nemini dubium esse potest, quin superutis Gotis signa victricia in 
tos convertat. Euricus genitor Alarici non solum opibus, peennia, 
stipendiis vos adiuvit, verum etiam ab hostium irapetu et oppugnatione 
defendit, vires romanas a cervicibus vestris avertit. obsecro itaque 
loatqne obtestor per ea beneficia, uti cum amicis meis vestri quoque 
ad Francos Litavicumque legeutur, qui verbis omnium nostnim, utpote 
maximorum et opulentissimorum regum nuncient, veile et censere, eos 
ab armis discedere; ita seque illisque dignum esse, sed frustra omnis 
conatus, frustra omnes minae fuerunt. Fraucus decimo ab urbe Pic- 
ntonum lapide Alaricum pugna victum interimit, Gotos in fugam vertit, 
Tolossam capit, totam Aquitaniam (Galliarum partem proximam Pyreneis 
montibus et Hispaniae) subigit. Amalaricus, fllius Alarici, nepos ex 
filia Theoderici, in Hispaniam fuga elapsus, regnum ibi Yessogetanun 
atque parentis recepit; sub tutela avi Theoderici regis Ostrogetarum 
»quiete possedit. 

Dum haec in Galliis et Aquitania geruntur, Theodericns, cog- 
natis suis Vessogetis et genero quam socero amicicior, Ibbam ducem 
cum exercitu in Galliam Narbonensem mittit. triginta Francorum 
millibus occisis Avinionem, Arelatem, Massiliam recepit. et ut ipse 
o ad provinciales Galliarum gloriatur, eam portionem Galliae a barba- 
rorum, id est, Francorum iugo eripuit, romanae libertati et iuri Italiae 
restituit. dat inde praesides et legatos, viros legujji romanorum et 
morum peritos aequitatisque amatores ; Gemellum Arelateusibus, Maru- 
bodum Massiliensibus, Aviuioni Vaudilum praefecit. moenia insuper 
» urbium suo surnptu instaurari iubet, conmeatum et stipendia exercitui 
(qui pro custodia Galliae contra Francos excubaret) ex Italia misit, 
ne Galli tributo gravarentur. 

Litavicus rex Francorum exactis Vessogetis ex Gallia in Hispa- 
niam, subacta omni Aquitania, parta victoria, Luthetiam Parisiorum 
K contendit, ibi regiam sedem constituit, ubi ad se amotis omnibus 

7 Am Rande in A: vidc de hoc Iordnnum, dum Arvemorum urbem vendicat. 
[Iordanis, Oetar. orig. e. 45]. 

2 tantos — sumpsit Caesar, Ml. Gail. I, 33 14 — recepit rer gl. Gregor. 

Turm. II, 37 24 lordanis c. 53 — gloriatur Cassiodnr. Var. III, 17 28 Ge- 

mellum — Vaudilum l. c. III, IG, 32, 38; IV, 12. 



Digitized by Google 




334 



Anna]«*. 



arbitris Theodonem vocat et huiusmndi verbis (quo par pari referret 
et »trägem inlatam Theoderico compensaret) regulum Boiornm alle- 
qnitur: egregia tua virtus atque fides spectata et grata mihi faciunt, 
ut ingratus esse videar, nisi te magnnm et darum, tuaiorem et clario- 
rem omnibus principibus Germaniae mihique fere parem opibus et » 
gloria meo consilio, inea denique Opera reddidero. vides Suevos Hi- 
»pauias, Gotos Italiam, Bnrgundiones et nos Gallias, relicta inculta 
Germania, solum romanum feracissimum et amoenissimum tenere et 
ex pauperrimis opulentissimos factos esse, quid tu inglorius cnm tot 
viris fortibus in lapidosis sylvis obsolescis, quin tu quoque vestigia 10 
cognatorum tuorum aemularis, relictis horridis saltibus et rupibus 
asperis provincias romanas (a quibus Danubio dnmtaxat summoveris). 
fertiles et uberes agris occupas? ego arma vires, pecuniain prae- 
bebo. quiequid animo liliet tut», summe, utere. nec est, quod Romanos 
titneas, apud quos pluris aurunt est quam ferrum. iainpridem con- is 
senuere orbi romano, fatum excidii adventavit, iam salvi esse non 
possunt, nisi crudeiissimonim hostium opibus fuleiantur. Theoderici 
et Ostrogetarum robora, peidldia hostium, inter qtios versantur et 
quos gravissima servitute opprimunt, domi continebnnt. neque Theo- 
dericus se suorum praesidio nudabit. et iugulum feriendum iniinids 20 
praebebit. quod si hene novi animnm Theotlerici, nemo omninin roma- 
nas vires radieitns intercidere plus optat, quo ipse et sna posteritas 
perpetno Italia potiatur. falleris, si eum amari a Romanis credis, qni 
deorum proditor, saera qtioque christiana polluit, utrinsqne religionis 
desertor et, levissimus transfuga, neque in bac neque in illa parte « 
tidem habet, facto, non consilio et tantummodo incepto opus est; 
caetera res expediet. senties, crede mihi, bellum esse levissimum, 
in quo nihil penitus pericli, gloriae multum, praemii plurinnim erit. 

Theodo, ubi rex linem dicendi fecit, gratias agit, quod curae 
liaberetur; sibi neque maius quiequam nec charins authorilate regiss» 
Francorumque esse respondit; seque, quoad vires et vita suppetat, 
enisurum, uti voluntati et voto regis satisfaciat. post haec impetrata 
abeundi facnltate, dom um revertit. advocata concione mandata regis 
patefacit et hninscemodi verbn habuit: saepe maiores nostri (sicuti 
ego a senioribus accepi) melioris soli gratia bellandique Studio setles » 
conmutarunt; priscis saecnlis ex bis locis et Boiemia, quae aduc a 
nobis coguomen retinet., in Italiam conmigrarant ; cum Suevis urbem 
Romani incenderunt. inde pulsi a Romanis, ad Tauriscos et finitima 

26 — expedict Sallust. Cat. 43, 20 34 — profccti sunt tyt. Iustin. 24. 32; 

Utrab. j>. 213. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 1. 



335 



Histro loca concesserunt, quibus taedio vicinorum Romanorum desertia 
in Germaniam Magnam Irans Dannbium velut peregrinatum profecti 
sunt, uostro postremo saeculo quas regiones, quae loca in orientali 
Germania cum cognatis nostris, Rugiis, Suevis, Gotis, Hunnis, Ge- 
spidis, Alanis, Vandalis, Hcrulis, Vulgaribus, Marcomanis, Quadis, 
Sannatis conflictati, pervagati et peragrati sumus, in memoria re- 
cent.i habetis et singuli sensistis, donec perventum est. ail haec nostra 
incunabula et seminaria nobilitatis nostrae, angustiora et infecnn- 
diora, quam quae tantam mnltitndinem ferre ac alere diutius possint. 
io ricinus est ager Romanorum fertilissimus, amplissimns et latissimus, 
Danubio dumtaxat a nobis separatus; hunc vi et arrnis facile oecnpa- 
bimus. liostes imbecilli, imbelles, opportuni iniuriae, metuentes magis 
qnam metnendi , foeminis timidiores , fugaciores cervis sunt, illorum 
imperatores dediti corporis gaudiis, per hixnm atque ignaviam aetatem 
is agunt, Graeculorum mnndiciis enervantur. alii populi Germauiae 
cngnati et adfines nostri Italiani, urbem Romain, domicilium imperii, 
Gallias, Hispanias, Britanias pulsis, trucidatis Romanis, eorum pro- 
vincias, opulentissima regna possident, nobis suppetitant exercitus, 
pecunia, sociornm auxilia. quo nos fortuna, dii inmortales, Alemanns 
»Hercules invictns, pareus et autlior generis nostri, vocat, ibimus, o 
socii coniitesque; atavis nostris sanguine Romanorum parentabimus. 
habetis enim ducem, qui et. consulere et defendere et per seipsum, 
quoad vivet, cuncta praestare possit. qui providebit, ut in perpetna 
pace vitam omnium vestrtim, bona, fortunas, coniuges, liberos com- 
sponat et tandein laborum requiem, fiuem aerumnarum, cursus nostri 
portum tranquillum atque optatum, omnibus salvis, vobiscum con- 
tingat. 

Theodo ubi haec dixit et omnium animos arrectos et alacres ad 
bellum esse videt, dimisso conventu arma, tela, rhedas, naves, copias, 
»conmeatum, stipendia, auxilia, pecuniam et alia hniusmodi tantae ex- 
peditioni utilia comparare studet. quo facilius exercitus traiicerent, 
Alemanum amnem pluribus quam uno loco pontibus lapideis coniungit; 
prope extimos villae et oppidum etiam nunc Theodophoros (hoc est 
Theodonis vaduin et transsitus) nuncupatur. ubi'iam regulus Boiorum 
»se ad eam rem paratum arbitratus est, re frumentaria pro Visa pro- 
fectionem indicit in anuum, qui fuit christianae salutis quingentesimus 

12 — metuendi Sallust. Ing. 30 14 — agunt I. c. 2 19 quo — coniites- 
que vergl. Hör. C. I, 7 34 Dirlfurt an der Altmühl. Aventin fand diese Angabe 

in dm Annalen von Mondsee, die er in seinen Adversarien excerpirte; (Münchener 
Hof- und Staatsbibliothek) T. I, fol, 6 v. 



Digitized by Google 




336 



Annales. 



super octavum, imperii Anastasii septimos decimus, Severino Boethio 
ea tempestate viro doctissimo consule romano. trahit in societatem 
belli rector Boius Hunnorum reliquias, Abares et Avaros, Angilos, 
Venedorum nationem, Charinos aduc incertis sedibus vagantes, auxilia 
quoque a Francis accivit. c-oeunt postea duces, de belli ineundi modo s 
Consultant, placuit copias partiri et diversis locis simul Romanos, ne 
alius alii auxilio esse possit, adoriri. et primo castella minora op- 
pugnanda censuerunt, ultimo omnibus viribus Augustam Tiberii, caput 
harum regionum, urbem munitissimam aggere , fossa, vallo et moeni- 
bus in quadrum ex ingentis molis saxis quadratis, quorum vestigia 10 
aduc videntur, constructis, cinctam arcta obsidione claudere eoque 
omnem belli fortunam transferre, periti rei militaris statuerunt, quo 
tanquam in caveam hostes relictis agris et aliis locis compellerentur 
et ibi tanquam ferae indagine cingerentur unoque impetu caperentur 
et inulti ferarum ritu velut in fovea depraebensi eaederentur. ea io 
civitas ab aquilone Danubio, uti nunc etiam accessu hostes arcebat, 
caeteris partibus aequo pede adibatur. 

Venedi igitur cum Gisalone duce in inferiore Boiaria, ubi pagus, 
montes praefectura Venedorum nominantur, supra ostia Isarae Histrum 
superant, Pisonium, Augustam, Aciliam, Moceniam, vetera castra et 20 
aestiva expugnant; fit fuga Augustam Tiberii. intra Oenum et Isaram 
Bathavia et Quintauorum urbs ante deletae fuerant. Giso Hunnorum, 
Abarorum, Angilorum rector, Aureato, Caesarea et ibi traiecto Da- 
nubio liibernis potitur eaque disiecit; Lycostoma, Callatinum, Atilia 
vacua cultoribus inventa; Remedius praefectus ad superiorem Vinde- 25 
liciam et Noricum evasit. Irinus cum Francis Eponam et Cenum 
adgreditur et occupat transsitqne Dannbium. Theodo cum maiore 
parte copiarum Artobrigam, maximam huius regionis urbem, quae ad 
Alemani fluenta usque protendebatur, sibi deposeit expugnavitque. 
plaerique fuga evasere, navibus delati suut Tiberii Augustam. Theodo so 
Chelamis, ubi Alemani hostia sunt, cum caeteris armatis Histrum 
traiecit. parvula leviaque ubique fuere praelia, quorum loca ab iu- 
colis aduc, iuxtim Danubium maxime, passim moustrantur. Romani 
magis de fuga quam pugna cogitavere; ipsos plus pedes quam arnia 
tutati sunt, plaeraque oppida et castella initio belli deserta sunt, ss 
oppidani cum uxoribus et liberis et, quaecunque auferre secum {>0- 
tuerunt, Augustam Tiberii aufugere. riparii quoque milites custodiae 

2ß Caenum B 

8 Beyensburg 19 Wtndbrrg. 



Digitized by Google 



Lib. III, cap. 1. 



337 



9 



Danubianae destinati omnes Augustam Tiberii concessere, Abudiaci 
quoque proximae urbis cives illuc migrnrunt. proxime patriam meam 
est sylva, in qua visuntur vestigia castrorum more romano; usus 
Italien nunciipat. haud inde proeul certamen fuisse incolae ferunt 
i Segiburgiumque trophaeuin esse; vicus est, in ripa Apsi ainnis cubat 
et victoriae castelluni significat; peculiares quondam principes habuit. 

Posteaquam vero Theodo, snperato cum omnibus copiis Danubio, 
hostes in una moenia conclusos esse animadvertit, adunatis omnibus 
viribus ad obsidendam Augustam Tiberii infesto intentoque exercitu 
loprocedit. milites romani pro porta cum accedentibus manus oon- 
serunt. sed impetum Boiorum fen'e non potuerunt , strenuissimus 
quisque et maxirne manu promptus interemptus est. caecidere ibi 
aliquot millia Romanorum. inde Romani intra moenia compulsi sunt 
urbsque coepta est circumsederi. ditiores Romani clam noctu nayieulis 
ad hune easum paratis fuga sibi consulunt. Laureacum et ad Nori- 
cum, quod aduc Romani tenebant, veniunt. interea intra nrbem 
Augustam Tiberii metus et funnido grassabantur , foris omnes viae, 
omnia itinera hostibus clausa, latronibus obsessa erant. mauere peri- 
culosnm, fugere perniciosius erat, vulgus inconditum ac promiseuum 
M niagis res snas atque parvos liberos deflebat quam defendebat. timore 
exanimatis civibus et incolis segniusqne agentibus nostri, quoniam 
copiis et numero abundalmnt, rescindunt ferramentis aggerem, vallum 
fossamque complent; circumieeta multitudine sagittariorum funditorum- 
que totis moenibus in mumm lapides, missilia, tela, sagittae spargi 
B coepta sunt, murus defensoribus nudatus, quod tum facile fiebat. 
uam Hunni et Venedi arcu spieulisque exercitatissimi erant tantaque 
corum multitudo spicula ae tela coniiciebant, nt in muro alioqui metu 
languesceptibus incolis consistendi potestas non esset. Boii undique 
ab omni parte urbem oppugnant; pars scalis moenia ascendunt, pars 
* testudine facta portis succedunt et hisce effractis magno impetu in- 
rnmpunt; citra omnem rationem aetatis, sexus et dignitatis fit caedes 
miseianda, cui finem satietas victoris fecit. praeda omnis militibus 
concessa et donata est. templa direpta, eversa, inceusa, omnia ferro, 
llamma vastata, sacerdotes ante aras sacrificantes conbusti. Lupus, 
s tum urbis pontifex , perieritne an aufugerit , incertum est. romani 
provinciales (nam duo genera Romanorum fuere: provinciales et Ttalici) 

7 Am Bande in A : qui nonuullis locis vado transsitur 30 In B int der 
Hatz: pars scalis — «mvedimt dem Boii — oppugnant voranyesteUt. 

6 Dir Edlen von Sieyenbury, i rahrnrhrinlich eine Seitenlinie der Abensberger. 

Atutinuh II- 22 



Digitized by Google 




338 



Annalcs. 



eaptivi in servitutein redart i, velnt vilissima mancipia vennndati, ad 
operas agrorum et ergastula condemnati sunt, inde arces, urbea et 
oppida solo aequantur, aedifieia diruuntur; sepulchra quoque inor- 
tuornm Victor suspicatus, ibi latere aurum. eft'odit et scrutatus est. 

Adiecit post haee animum Theodo ad parta tutanda; Danubii 
orain praesidiis firnnit. Hat ha via ad confluentes Oeni, Danubii, Ilissi. 
Augusla quoque Tiberii instauratur. hanc mutato veteri eognoiuine 
Reginoburgium a nomine Reginopyrgae (quod nonien celebre in fastis 
est) uxoris suae rector Hoioruni adpellat. veteres foeminarura no- 
mina auspicatiora credidere; atavi nostri praecipue, qni foeminis inesse >“ 
sanctum aliquid et providum putarunt nec aut eonsilia earum asper- 
nati sunt ant. responsa neglexerant. condita qnoqne sunt in ripa 
Danubii Neohurgium et Salingostadinm , quod nunc alio ad terciuin 
feriue lapidem translatum Neostadium vocari solet ; Hunnostadium, 
Angilopagus , Abarodoryphi regiae et pagi , oppiduin Angilostadium ' 
ab Hunnis, Angilis, Abaribus cognnmina servant. Irinosigae, id est 
Irini victoriae, Irinus praefectus nomen fecit, Gisoveltas Giso, Gisa- 
leriam Gisalo ita a suis voealnilis nuncuparunt; viei sunt, hunc La- 
varus, alteruni llmus praeterfluit; ille haml procul hibernis Gisonis 
castra, alter propter aestiva Romanorum Gisalonis exercitum declarat. » 
parentum memoria utriusque ossa inventa ett'ossaqne esse audivi. 

Et quoniam Romani (qni christiani erant) a Boiis alienis a veri- 
tatis agnitione adflicti et contriti sunt, religio nostra ab bis regionibus 
tum explosa est, templa diruta, sacerdotes eontrucidati sunt, ; quarun 
dam urbium nomina mutata, quarundam ad posternm memoriam ser '■ 
vata sunt. Tlieodo lucum et montem proxime Reginoburgium . Da 
nubio inminentem, more maiornm Aleinano Herculi victori et bellorum 
praesidi dedicavit eiusque nomine adpellari iussit; ibi sacris ritn patrio 
divis jiopnlum operari praecepit. ea sylva postea drnidibns divi 
Haemerani more maiornm dicata est. extahant in ripa Danubii et » 
ora Germaniae duae vetustissimae quemis, prodigiosae magnitudinis. 
millibus passnnm viginti distabant; altera inferior, altera snperior 
cognominabatur. has quoque gentili ceremonia Boius consecravit: 
eo frequens populus coiit victimasque inmolavit. Boii ubi religionem 
christianam receperunt, in templa et inde coenobia conmutarunt ,T , 

2 Am Rande in A sacerdotes, nobilcs cives trucidati, agricolae, qni agn>* 
cnlerent ac laborarent, aervirent, servati sunt — mucstcn leibaigen leit sein 
4 Ebendort: sicut ante triginta annos praedixerat chrislianis et Romanis st. Se 
vcrinus, a deo legatus. 

1 1 Tnc. Grnn. H k JI'> Krkhih. 



Digitized by Google 




Lib. m, cap. 1. 



339 



ntmmqne nomen vetus gervat Aldaechiumqne vocari solet. quod lingna 
Boia veterem quercum signifieat. nam nihil sacratius queren maiores 
nostri habuere; nulla sacra sine huius arboris fronde confecere sacri- 
ficiisque epulisqne rite sub lme arbore perpetratis deos adpreeati sunt. 

. viseum eius e caelo missuin putarunt signumque esse a deo electae 
arboris, ..omnia sanantem“ suo voeabulo adpellantes; foecunditatem 
en potn darf euiennque animalium sterili, arbitrati sunt, contra venena 
omnia esse remedio. eo perinde ac nos aqua lustrica in expiationibus 
solennibus usi sunt, manavit haee fama hucusqne, etiam nunc nnstra- 
wtibus admirationi est et religiöse observatur et curiosins inqniritur; 
praecinm auri apud quosdani habere et magis adtic in usu esse audivi. 

Romani praesides et praefecti Severinus, Reniedius et Servatus, 
ubi Vindeliciae eam portionem, quam nos inferiorem Boiariam ad- 
pellare solemus, amissam et a Boiis occupatam esse vident, Noricum 
r-et partem Vindelicornm Alpibus subditam, quam incolae superiorem 
Boiariam nuncupant, retinere et tutari enituntur, quod haec saltibus 
horrendis, crebris palndibus conmunita et fluminibus impedita sit. nec 
deerat bis animns perdita reenperandi; delectns itaque agunt, oppida 
mnnitiora confirmant, milites cogttnt. Theodericns ex Italia vice im- 
»peratoris Anastasii caesaris augusti exercitum, stipendia, annonam 
snpplet ac subministrat. rescissis reliquis pontibus urbem Norici 
(quam a re ipsa Pontes Oeni vocabant. nos Utinnm, vulgns Otingam 
nominat) praesidio tirmant, castra aggere, fossa, vallo muniunt. at 
Boii, ne copias Norici ac Vindelici coniungere neve alter alteri opem 
fene posse t, vires omnes in duos exercitus dividunt. auxiliäres Hun- 
norum cohortes in continio superioris inferiorisqne Boiariae, non longe 
a Moesoburgio supra Landesutam, ubi hostia Isarae et Senonis sunt, 
Isaram transseunt, locnm castris capiunt seqne carris et rhedis more 
Germanorum circumsepinnt. villae ibi aduc Hunnovangiones, hoc est, 
30 Hnnnorum currus nnncupantur. Theodo in inferiore Boiaria Isaram 
superat, propter Rhodanum amnem, ubi iam Otonisveltae , vicus ad- 
modum aedificiis cultns, situs est, eonsedit. nnde Theodophoro ntrique 
pago nomen est. in medio utriusque exercitus Pontes Oeni erant. 
Vindelici et Norici, si utrimque conmeare et vires coniungere tenta- 
baut, inter duos nostratiuiu exercitus intercipiebantur. 

Cap. 2. Theodo, dum exp«litionem in Noricum meditatur et 
castra romana invadere in animo habet, naturae concedit qnarto anno, 

27 Moseburgio A 

2 Dir alle Same int vielmehr Allalui — Altieasner. 

22 * 



Digitized by Google 




340 



Annales. 



posteaquam Vimleliciam iuvasit; is fuit annus orbis servati quingen- 
, tesimus undecimus, clarus duorurn poteutissimorum Gennaniae princi- 
pum Innere, Theodonis primi reguli Boiorum et Litavici Magni regis 
Francorum (author est divus Gregorius Turonensis). Boins duos re- 
liquit ftlios, Theodonem, cui cognomen Magni a rebus gestis postea » 
inditum est, et Utilonem. Francus vero quatuor filiis successoribus 
deeessit: Tbeoderico, Hyldeberto, Litomaro et Lutbario. atque hi 
imperium Francerum in quatuor dissecnere regna, quibus praeteria 
regum nomina fecerunt. Aurelianense Litomarus, Parisiorum Hylde- 
bertus, Suessonum Lutharius, Theoderieus maximus natu Mediomatri- w 
cum, sub quo Aqnitania, Turones, Rhemi, Belgioa prima et Gennaniae 
continentur, possedit. hic gener divi Segimundi regis Buigundiae fuit 

Perm Theodericus Ostrogotorum rex, imperatoris romani legatus, 
ubi de superiorum principum morte certior factus est, Vessogetas 
consanguineos suos in Francos excitavit. captae sunt nonnullae urbes n 
in Aquitania a Gotis. Danorum primum eadem tempestate audita 
sunt arma, incertum an authore Tbeoderico (extant certe eius epistolae 
ad sinus Codani iucolas). Cochelaricus rex Danorum inferioris Ger- 
maniae oram Gallicam graviter adflixit. Theodopertus, (ilius Tlieo- 
deriei regis Franeontm, et Utile Boius, filius Theodonis, arrnato 
milite adversns Danos properant, • terra marique hostes invadunt, fun- 
dunt, caedunt, interfecto rege Oochelarico praedam omnem ac captivos 
recuperant, Utilo, quod egregia virtute cognitus erat et eo belle 
fortiter fecerat, limiti Antoripensi praefectus est tinitimaeque orae 
rector datus (nos marcograpbionem vocamus); sororem Theoderid » 
Franci uxorem duxit. ab hoc Utilone prosapiam Caroli Magni de- 
ducunt, qui stemma principum nostrorum proposuerunt; utique rem 
se habere iidem putant, quam paucissimis in quarto dicam volumine; 
caeteruin fides eius rei penes authores erit. 

Turogorum inde regnum eversum excisumque est a Francis, tres » 
fratres germani, Bertharius, pater divae Radegundae, Baldericus, 
Herminofridus, gener Theoderici Getae, tum Turogis dumiuabantur 



26 Am Rande in A : Landshuld. 

4 A’tir flir Chlotltrigs Todesjahr; lib. II, c. 43 IS Ri» Brief an die Hurst t 
steht bei Cassiodor. Yar. F, 3 Croehilaieh bei Gregor. Turon. III , 3, der für 
lias flgd. Quelle ist, jedoeh ron eitler iliticirkung der Baiem nichts meidet 23 In 
der deutschen Chronik beruft sich Ace~ntin für diese Angaben über Utilo I ., den 
fabelhaften Stammvater Karl d. Gr., auf die, ,,die vor im ton den Baiet'n geschriben 
und den fürstlichen stam gemalt, auch ausgen lutbcn lassen int Itruck" 30 — /iti 
psit nach Gregor. Turon. III, 4 u. 7. 



Digitized by Google 




Lib. ITT, cap. 2. 



»41 



atque inter se nefario tumultuabantur bello, quo Bertharius extinctus 
est. reliquos duos fratres, dum mutuis vulneribus saeviunt, Frauei 
reges iuvitati sustulenint. diva Badegunda capta, abdueta in Galliam 
Belgicam secundam, Luthario regi Francoi'um nupsit. 
s Sed a Boios redeo, qni Theodnnein filium defuneto patre rebus 
imponunt. Anastasius imperator et Theoderiens imi)erii procurator, 
rati Boios principibus destitutos obnoxios esse fraudi atque iniuriae, 
quod Theodo adolescens rudis et imperitus rerum esset, legatos ad 
Boios mittunt. hi data eopia fandi huiuscemodi orationem habuerunt: 
netsi imperatores romani, rerum praesides rectoresqne mundi, iniuriae 
contnmeliaeque liaud temere obliviscantur et his dmntaxat, qni pro- 
mernerint, amiciciam dare consueverunt, sanetissimus tarnen atque 
felicissimus imperator Anastasius eaesar augustus, memor rei-um huma- 
uarum nee ignarus ludi fortunae, et quod illi, qui aliena iuiuste in- 
e vaserunt, deo optimo maximo poenas reddiderunt, gratiam facit, pacem 
et societatem ultro vobis, o Boii proceres, offert, provinciam, quam 
occupastis, licet armis et ferro reeuperare facile esset, ut humano 
parcatur sangnini, condonat. vos in clientulos accipit, reipublicae 
rumanae socio? asciscit, quos omnibus viribus defendet ac tutabitur 
x atque ab iniuriis barbarorum adseret. pro his benefteiis sicuti certae 
pignus amiciciae sane exiguum est, quod postulat, annuum niminim 
munusculum. quid stolidius est, quam qnae eitra i>ericulum compa- 
rare possis, malle sanguine tuorum tentare et incerta pro certis am- 
plectiv consuevit deus summus et inmortalis, quo gravius ex con- 
a mntatione rerum homines doleant. his seeundiores inteidum res con- 
cedere. nemo igitur eompos nientis victoria insolenter gloriari solet. 
quam fragiles, quam incertae sint res humanae, quotidie videmus; 
ipsae saepius in adversa conmutantur et tum maxime, ubi, quae ultro 
offertur, secunda fortuna sordeseit. proiude ne quid temere conmit- 
» tatur, dux vester Theodo cum paucis ad Theodericum in Italiam pro- 
ficiseatur; ibi de coumunibus uegociis consultabitur. nihil esse aequius 
ac utilius, nemo vestrum est, qui inticias ibit aut ambiget. haud 



8 Die älteste uns erhaltene Spur der im flgd. a uw fesch m tickten Ueberlirferung 
fitulet sieh in einer Mitnehmer . t n nalenha n dsrh rift (rod. lat. 245/1), aus weleher 
Wattenbach im 13. Bd. der M. G. Scr. Annalinm Salisburgtms. additammtum i 'er- 
lilfentlichm wird : (nach 512) Theodoricus ex parte imper. Anastasii Tlieodonem 
ducem ad sc vocavit, ceiismu ab eo exigens. Hierauf beruht vielteicht auch die, 
Hist.fundat. man. Tegemseens. bei Pez, 'Ilten. III, c, 493 .... misitque imperator 

ad dneem exigens censom Dieto indignaiiH cum turpi nuntio nuntium remisit 

24 — solet Caesar, bell. Gail. 1 , 14. 



Digitized by Google 




Annales. 



342 

credo vos tarn saperbos esse, qui lianc benignitatem atque deraentiam 
ultro oblatam flocci faeiatis, quae Omnibus inodis, si negaretur, ambienda 
foret. diutumioreni inipnnitatem band unquam snprema et aeterna 
illa caeli maiestas hostibus romani imperii concessit. sacrosancta est 
Koma et curia superuni, princeps romanus deus et dominus est orbis s 
terrarura. Alaricus et Attila, qui laedere romanam maiestatem ausi 
fuerunt, subito interierunt, subito raptati ad inferos aeteniis suppliciis 
mactantur. 

Ad haec Theodo paucis respondit. cuiusmodi est (inquit) Roma- 
noi'um pax et societas, maiores nostri experti sunt et nos a senibus i» 
audivimus. iumeuta eum locum, ubi semel lapsa sunt, semper cavere 
solent. Germani aliis tributa imperare, nou pendere insueverunt 
quisnam sit, Anastasius, ignorare nobis licet. Graeculos literiones et 
Asiae molles foeminas fabulin territet. Ltaliam nunquam nisi victor 
et cum exetcitu videbo. Theodericus, populäres eius Getae, ltaliam. u 
romani penetralia imperii, Hispanias vi et armis coeperunt, vi et 
armis tenent; nostra deterior non est conditio, quae ferro parta 
sunt, ferro, ut fortes decet viros, tntabiniur. baec pngnis coepinms, 
pugnis, retinebinius; sic stat sententia. liichic me, quicunque vult. 
quaerat necesse est ; hicliic Theodonem Anastasius et Theodericus, •-"» 
si lubet, invenient. ita re infecta, irritatis animis legati discesserunt. 
quos pars pro obsidibus retiuendis censuerat; vicit tarnen prüden- 
tioruui sententia et ius gentium plus quam libido valuit. 

Post haec utrimque duces bello intenti locis aequis se continere. 
insidias cavere studuerunt. neque pugnam faciebant neque ociuni pa- a 
tiebantur, hostem tantummodo ab incepto retinebant. neutri suos 
temere periculis obiectare aut loci iniquitate circumveniri consilium. 
uterque occasionem, tempus magis opportnnuiu expectabat et nisi 
aequo luco aut opportunitate data dimicandum non existimabat. et 
nec bis nee illis praelium tentantibus fortnua belli nun ita cito trans « 
acta, aliquandiu dilata et protracta est. 

Inter baec Anastasius fulmine adHatus (Jonstautiuopoli jteriit. 
Iustinus Thrax geilere deinde obtinuit imperium. hic a teneris aunis 
sues egit pavitque. ubi adolevit, annos natus sexdecim, relic.tis porcis 
militare coepit. . ubi mudestissiuie parendo et manu promptus , brevi •» 
enituit atque emersit. nani pollens viribus, bestes primus aut in 
primis terire, ubi maximum periculum, ibi potissimum versari con- 

3 — concessit Caemr l. c. 21 Vergl. 11 ixt. funilation. mon. T<<je nwrm, 
l. c. 4M: Theodo ullusit diccns: hic me, qui quacrit, itivenict 34 — charus 
esset vt'igl. Sulluxt. lug. ti. 



Digitized by Google 




Lib. III, eap. 2. 



343 



suevit et in tautam claritndinem brevi pervenit, ut hostibus lnaximu 
terrori, imperatoribus vehementer charos esset, ab his primo tribunus 
tactus, deinde rei militari praefectus est. ad ipsum Amantius, im- 
lieratorLs Anastasii eunuchus, caesaream gazam et ingentem peeuniatn 
• detulit uravitque , ut Iustinus' donativum longe maius quam priores 
principes militibus promitteret, si Theodocritianum queiidam a cubi- 
culo imperatorein legissent. Iustinus potitus pecnnia, eam quidem 
viritim tribnnis et militibus distribuit, sed beneflcium in se transtulit. 
atque hoc donativo animos sibi militum conciliavit, suftragia caute 
m mit. quocirea, cum exercitus de creando imperatore consultut, ne 
mm quidem discrepante, Iustinus augustus deligitur. Amantius et 
Theocritianus e medio sublati sunt. Vitaliano , qui Auastasio rebel- 
larat, et coniunctis sibi Seythis graviter orientem vastarat, gratia 
facta est; ipse cum Rustico consnl declaratur. 
is Dum haec Neohnnae geruntur, Theodo impatiens morae et fiuieudi 
belli cupidus, nactus tempus opportunum, superiorem exercitum ad 
Pontes Oeni aciem movere, Romanos lacessere, amnis traiectum simu- 
lare iussit. ipse interim cum copiis suis paultilum infra eum locum, 
nbi nunc Hrunduuum couditnm et hostia Ma tichae sunt, qui ibi Oeno 
-m miscetur, Oenum superat, unde Theodophoro campo ibidem nornen est, 
cum peritis postea locorum ductoribus, cum electissimo eqnitatu, cae- 
teris iussis se subsequi, emensis sylvis et fluminibus de iuiproviso ex 
proxima svlva Romanos inopinatos a tergo, nil mali suspicantes, magno 
irnpetu ante lucis ortum invadit; fit tumultus clamorque. nostri, qui 
sin altera ripa eraut et ipsi acrius instare, pro poute decertare coe- 
perunt, pulso praesidio tergo fugientium haerentes ponte potiuntur. 
pars Oenum traiicere tentat. interim et alia manus, quae Theodonem 
secuta fuerat, apparet. Romani nndique circumventi, caesi ad inter- 
necionem, pauci ex uostris desiderati sunt, locus ibi aduc Mortovelta, 

2) .li» Rande' in A : Cum Kvade rege Persarum re« et f’uit. Zeliobcs rex 
llunnnruni eum viginti millibu« uuxilio Romanis venit, «cd caesus cum toto exer- 
eitu est ab Kvadc tanquam proditor, utqui et a Rhomanis et a se muuera aece- 
l>erit. Zotu« quoque Laznrum rex cum gontc Byzantii eingitur sacraquc Christi- 
an» rccepit et contra l’ersarum irruptione« in limitibu« roinani imperii colloeatur. 
de hae gente mentionem facit et Stephanus in libro de urbibus [Sttphanwi Ry- 
zantiivt, de nrlnbm ct populis, cd. Amxtrlaedami 772.5, p. 412] et [ordanus pris 
[e. 37] Thcoderieus quoiiue ae Iustinus ob religiouem dissentiunt. Iustinus co- 
actus consentire Theoderieo regi (ietarum legatis. intcr cos fiiit papa Iohannes 
»ecundus [Ekkch. 139] 29 Martovelta R Am Rande in ,1 . ampla plani- 

cics est intcr Moerennaui et Oenum fluvius, patet latitudine 2000 passuum, lon- 
gitudiue äOOO, cireuitu 8000. 



Digitized by Google 




344 



Atmales. 



hoc est, caedis eamptts adpellari solet. effodiuntur etiam unnc quo 
tidie anna, ossa, calearia et huiuscemodi pugnae docnmenta. vetns 
lltini insigne est lupus sub fniticeto in insidiis delitescens, lmiusinodi 
trinmplii non vulgäre more gentis trophaenm atque monumentuni. 
incidit is clades Romanis (sicuti in annalibus et fastis adnotatum » 
reperio) in aunum christianae salutis quingentesimum atque vicesimnm, 
imperii lustini tercium, Valerio et Iustiniano, qui post imperavit, 
consnlibns. 

Profiigatis Romanis, Theodo reliquias belli perseqnendas, hostibus 
nietu perenlsis, fama victoriae recentis exanimatis instandum esse op- io 
timiun factu duxit. iam enitn sibi persuaserat, nullain requiera aut 
pacem laboribns fore, nisi omuia ad Italiam usque vi et arrnis in ob 
sequium et ditionem redigeret. ne igitur a tergo perioulum iumineret, 
quod Pannonias , Alpes Noricas , Laureacum , alias nrbes munitas et 
amplas aduc Rontani tenerent, praesidium Hunnorum inter Tranttm is 
Oenumque anines conloeat. regio aduc ibi Hunnorttcco (quod Hun- 
norum subdium valet) adpellari solet. regulus Boiorum cum reliqnis 
copiis oram Oeni usque ad angustias Alpium, qua« intrare expavit, 
subigit. tumultuarium praelium inter Carnodunum et Abudiacum 
propter Aurisium (tibi nunc Rhoda , contubernium monachorum est) --•» 
fuisse prodi tu r eo loco, qui ab accola Stritangero vocatur, hoc est 
certaminis pratum. 

Inde Theodo Augustam Vindelicorum versus (quam supra in se- 
cuudo libro in Augusto descripsi) infesto tendit exercitu; ad Magno 
valdam fluvium castra locat et huic loco Theodophoro nomen est. 2» 
romanae legiones obviam veniuut, belli alearn denuo tentare decreverunt. 
procedunt et Boii acie intenta inter anines Isaram et Magnovaldain, 
ubi iiagns et planicies spaciosa sub radicibns montium, cognoniine 
Perilacha, procumbit. arrnis concnrritur; victoria penes Boios fuit; 
legiones roiuauae perierunt. Augusta Vindelicorum evei'sa est et so 
solo aequata. similis clades alia castella et oppida involvit. perempti 
sunt inter caeteros sacerdotes divus Anianus et divus Mariuus epis- 
copus. hic ante aram sacrificans trucidatur; templum ignis consumpsit. 
divus Marinus ut expiravit, abs quercu pependit, ubi aduc religiöse 

15 11 . 10 .1 rn Sande in A zweimal: Iluumibcr^. Jiunnontcm — Hausruek. 

5 U. a. in dm Salzburger Annalen, Mondseer Annalen (Excerpte in .1 crntins 
Adrcrsarien, J, f. 6' v.) und in Historiae Cremifan., Man. Germ. Script. XX V, 
624 . 654 25 An o>Ur bei der Mangfall liegt kein Ort Dietfurt oder ähnlichen 

Namens. Wahrscheinlich ist das s. ran der Mangfall, s. w. von Aibling liegende 
Todtendenf gemeint 29 Verlach ö. von München. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 2. 



345 



colitur. os sa ambomni longo post tempore Rhodam snperiorem trans- 
lata sunt; ibi aduc roudita servantur. 

Romani , quibus fuga sibi consulere licuit , campis relietis Alpes 
ocenpant, fances et aditus praecludunt praesidiisque ftrmant. nam 
s Vindelicia , quam nunc Boiariam vocamus, clauditur ab austro per- 
petuis montium iugis et hoc dorsnni a Lyco ad Oenum pertinet, quod 
amplius, si anfractns sequeris, centum et viginti millia passunm per- 
ourrit, quod, si hisce quincuncem dempseris, reliquum est recti itiueris 
intervallum. Alpes a Ptolomaeo Penninae nuncupantur, sunt celsis- 
losimae, undiqne praeruptae et abscissae rupes; cacumina perpetua nive 
albicant, longe, late ad quadragesimum et amplins lapidem a peritis 
discernuntur. rector Roiorum Aljdum tenus cuncta teiraruin sibi 
snbiecit, quamobrem subdita montibus Bairge, at montium iugum 
Valonse et Valonge cognoniinarunt Boii; haec Italorum lacns ac terra, 
15 illud Boiorum regio valet. atque istaec nomina pagis aduc manent. 

Theodo tota potitus Vindelicia, captivos, quos coeperat, [»eritos 
locorum convocare inbet, qui docebant, per valles, qua Oenus et Isara 
et Libusa amues erumperent, viam plaustris patere, caetera esse ealles 
sylvestres vix singulis pervios. illis itaque ductoribus ad luutrium 
so (Mittovalda est) velut claustrnm tum munitissimum obiectum hostibua 
Boii pnlsis praesidiis penetrarunt. leve ibi praelinm fuit. Romanus 
iam fugere magis quam pugnare consuetus terga vertit, desertis 
castellis, oppidis, praesidiis, ad quintum et sexagesimum lapidem Italiam 
versus fugam capessit. fugientium vestigiis haerent Boii, emensis 
*■ sylvis, anfractibus Pyreni montis iugo. velut uno agmine utrique 
in planiciem, ubi Stirationun urbs condita extat, deveneruut. ibi Ro- 
manus restitit, manus conserit, si*d repulsus; inde vicesimo lapide 
inter Brixinam et Sabonam constitit. rursus praelinm redintegrat; 
Boii superiores facti Romanos sternunt, fundnnt. reliqui omnes bis 
3 « locis et finitimis omnibus excedunt. propter Pisonium , ubi Isacus 
Athesi miscetur, Romanorum legiones et auxilia conveuiunt castraque 
locant, pro salute ultimam belli aleam tentaturi. inter Tridentum et 
Pisonium ultimum certamen Boiis et Romanis fuit. Theodericus rex 
Getarum, qui pro legato et procuratore caesaris hactenus Italiam ad- 
35 ministrarat et occidenti praesederat, Tridentum moenibus ciugit, Ver- 
rucam montem Athesi contiguum munit contra ferocissimas, ut ipse 
ait, gentes. Theodo quoque cum copiis suis omnibus et auxiliis su- 
peratis montibus, gnaris locorum ducentibns, in vallem Athesis evasit. 

2 Klostir Kott. Vrrgl. Legenda vetuita st. Marini et Aniani, M. B. I, 34# 
26 -I roi/ tu meint Sterling 30 Bozen 36 Casemlor. Var. III, 4 #. 



Digitized by Goflgle. 




Annales. 



346 

hoc extremuni praelium et finem laboruni ratns, incensis animis suorum, 
romanas aeies avidius, quam maximo potest impctu , adgressus est. 
Volcovinus signifer eins Severinum praesidem iuterfecit. ipse Theodo 
Servatum vivnm captum in crucem egit. caeteri profligati deinde 
absque labore sunt, eiectis itaque hisce provinciis Romanis Victor 0 
Theodo Esiloprunnam (fontem Asinorum declarat et locus est pro|ie 
Pisonium in ora Athesis) terminuin inter Boios Italosque designavit. 
Pisonio et liiniti Athesino ducem praefecit, qui eam Noricorum partem 
tularetnr; nobis marichographio patrio sermone adpeUatur, qui longo 
liost tempore Andechysii ac deinde Tyrolii cognomen sortitus est. 10 

lila tempestate divum Vigilium poutificem Tridentinum cum 
quibiisdam syumystis interfectum esse a Boiis, divum Remedium 
Noricum praetectum cum sociis pulsuni, halieo, quos sequar. illud 
quoque literis proditnr, Theodorum archiflaminem Laureacensem tum 
interiisse et Laureacum eversum atqne a Boiis de iutegro instaura- » 
tum esse. 

Romani cum tocies cum Theodone et Boiis male pugnassent, despe- 
ratione debilitati et s|tccessibu 3 Tlieodonis fracti. Moesias, Panuonias, 
Noricum reliquum ditfidentes rebus suis deserunt, in Italiam aufugi 
mit. vernaculis quoque baec apud uos carniinibus celebrata sunt. ai 
cpme in bibliothecis servantur; id euiui unum aunalium geuus vulgo 
et rudibus literarnm. 

Theodericus Geta iam imperatoribus forniidulosus et Romanis 
invisus esse coeperat ob Romanorum et qnorundam senatorum neceni, 
quos ob snspicionem adfectatae libertatis inmissis delatoribus in carcere a 
ferro necnrat. inter cos fuit Boethius vir consularis, perquam eruditus 
et initio Theoderico admodum gratus, 11t literae Theoderici indicant. 
sepulclirum Boethii ostenditur Ticini. Ioannem quoque pontificem 
rouianiun adHigendo occidit, Symmachum patricium ferro trucidat 
loannes pontifex maximtis legatus ad imperatorem Iustinianum senio so 
rem profectus, paulo post et Agapetus papa Gotorum causa. Darins 
Mediolauensis episcopns aufugit ad Iustinianum. Galla tum, liiia 
Symmachi consulis ac patricii liobilissiiui, barbam enatam sibi ob con- 



3 Am ltnnde in .1/ Volk wein Ebendort: Sovenmi. 

:i Vergl. Knitterehronik, Vere 7OS0 flgd. 6 *Zuo dem heaeUnen bninnmi, 
h'aisi rchronik. I’. 7131 10 — esse rgt. Wut. rpisegp. Pntariens.t (Mim. Germ. 

Script. XX V, 61 A. 653 ) 20 Kniaerelironik ; etwa auch Annolied t s. in der A ies - 

gäbe von K. Unth S. Ü2 — 2ö 27 Cannudor. Var. I, 43 2S — tnieiilat Gregor. 

Dial. IV, .JO. — Iustinianum l. c. III, 2, 3, 4 32 — Uaussire l. c. IV, 13. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 2. 



347 



spersionem corporis igneani medicorum consilio atque arte vellere 

noluit; maliiit ita deo placere quam barba vacua ad seeundas nuptias 
transsire. Rustieiniana uxor Symmachi. 

Canitnr apud nos Theodericum subito uusquam couparuisse. 
Adalaricns, eius nepos ex tilia, nun matre Aimtlovinda Italiam, Sici- 
liam, Dalmatiam sub tutela et auspiciis imperatoris romani gubernavit. 
Eutbaricus Cillica, geuere Gotus, gelier Theoderici . quem Iustimis 
imperator secum consuleni nuncuparat, ante socerum ex hac vita 

migravit. Iustinus quoqne paucis post annis declarato Iustiniano, 

io sororis suae fllio, caesare, decessit Mavortio eonsule. porro neque 
Goti neque Roniatii post haee vires ac perditas provincias renqierare 
nisi sunt. Theodo Marte parta inter sodos atque Boios divisit. 

Venedi, Cliariones proprie dieti, eam Noriei portionem, quae iufra 
Taiinun inontem orientem speetat, inter fontes Murae. Dravi, Savi 
u iuclnditnr, usque Aquileieiisem agnim oenipanint et. adue possident. 
Abares et Huimi int'ra amnein Anassuni Noricum Ripense Danubio 
(onteruiinum invasere. ea regio in diplomatibus imperatorum et 
poutificuin i-onianoruni. in vetustis literarum monumentis Abaria sive 
Avaria. eadeni et Hunnia vocari solet; pars montiuin adue uomen 
Jiretiuet. plura perquam paucis cognita in vita ( 'an di Magui docebo. 
caetera Italiam et Histrum usque Boii tenuere inter seqne divisere. 
Noricum Halii, Stiri, Stiratii, Trani coepenmt. superiorem Vindeliciam 
Schiri et Schiratii, inferiorem Hirri. Salii, Salingi possedere. Venedi 
et Hunni propriis institutis liberi vixeruut, donec Venedos inssu 
Hyldeberti et Dagoberti regum Franciae Boii in obsequium et ditio- 
neui redegere. Hunnos radicitus mandato Caroli Magui exciderunt; 
ntroque postea coloniae Boiorum deductae sunt. 

Nain regulus Boius (quem Boiorum inaxiinnnt et sumniuin dncem 
atque niouarchen nostri authores, ut nunc. Austriacum et orientalem 
» Nnricorum priucipeni arcbiducem vocainus, adpellare cousiteverunl) 
qnatuor tetrarchas et liniitum praefectos dicto andieiites habuit, non 
perpetuos quidem prinium, sed, ut libuit, amovit praefecitque. ab 
Oriente contra Hunnos et Venedos Annssi et Stiriae coguominatus et 
dem u in Austriacus, id est orientalis limitis praefectus dictus est. ab 
■ au st ro adversus Italos Romanosqiie Athesinus, qni et Pisonii quondam, 

22 Am' Ha Hilf in A: Ciirpi 23 ebendort: Outbungi, Huri. 

4 vgl. .1/ uUcnlmtf in Haupts Zeitschrift XII. 431 17 n. (t. Man. Haie. 

XX VIII, a, 29 in Urk. K. Ludwigs v. 1436: provitteia Amrorum 18 „Htmia, 
’pmr rt Avaria" u. a. in Her ( gefälschten ) Hatte des Papstes Eugen bei I himmle r, 
Piligrim r. Passnu, S. 115, 116 20 vgl. oben 8. 344, Z. 14. 



Digitized by Google 




348 



Annales. 



nunc Tvrolii rector noiuinatur, institutus est. Lycatiorum occidentis 
ab ora praesidem varie cognominatum reperio; nam et Damasinm, 
Andeckysinm, Ambrogeom, Velipkoratusium, nt adpellant, com item 
huic limiti pracfuisse reperio. Chamabonnn et Narisconun niaxima 
tetrarchia fuit, adversum Boiemiae Venedos et Sorabes instituta; 5 
isque tetrarches Boethorum, velut patron 11s aliornm terminornm cog- 
nominatus est, quod is apud veteres et raaiores instanrator generis 
principalis habitus semper est. ubi reguloram soboles interciderat, 
Boethi limitis praefectns ducatui totins Boiariae sufficiebatur. verum 
hi terminornm praefeeti tandem per se principes et regnli esse coe- 10 
pernnt- et solo iniperatori obtemperare consnevernnt. Theodo tum 
Atbesino limiti Adalogerionem cognatnm snum, Lycatiis Heroldnm 
praefecit, Anassi tetrarchiae Hirandum, Budolpbum cum filio Boethis 
et Nariscis Chamabisqne custodes et rectores dedit. ipse Reginoburgii 
velut in medio consedit. is 

Longobardi sub idem tempus snecessu Boiorum invitati, in Pan- 
noniam, a qua Danubio discreti erant. processerunt. 

Porro regulus Boiorum divisis provinciis ad pacis artes auimum 
intendit iusticiaqne populum formare et regnum confirmare constituit. 
nt autem feroces animos gentis mitigaret, leges dedit, quibus, qno a> 
sanctiores forent, Theodericus rex Francas author factus est et eas 
suo auspicio promulgavit. extant in bibliothecis. in his, qnia Boii 
christiani nondum erant, plaeraque adversa veritati divinae permitte- 
bantur. quae Hyldebertus et Lutharius reges Francorum postea ab- 
rogaruut. sunt, qui tradant bunc Theodonem non abhorrnisse a pie- 2s 
täte christiana ad eumque venisse divum Rupertuni, regio Franeornm 
genere procreatum, quem nt nuncium et interpraetem sanctissimae 
philosophiae a Christo servatore nostro ad maiores nostros divinitus 
legatuni veneramur. verum Boiorum proceres vociferabautur, se non 
posse deserere avitas ceremonias, quae ipsis tot triuraphos praestitis- » 
sent; baue novam religionem adversam esse viris fortibus et rei 
bellicae studiosis; religionem christianam, ut vera sit, tarnen inutileiu 
esse reipublicae; principem, siquidem suo officio fnngi velit, non posse 
esse christianum. Romanos, quod a veteri cultu nnmiuum desciverint. 
bostilms suis inferiores esse. Christum omniuin deonim esse pauj>erri- v> 

13 Am Hunde in A : llircndum, Wirentus 17 ebendort : Odwein, Albtivrein. 

?2 Lee Rniuicarioruni, Mon. Germ. Le ; /. III. Zur obigen Stelle rergl. den 
Herenugeber Merkel a. a. 0. 23t. Anm. Hb': Hiezler. Ueber die Entstehungszeit der 
Le sc. Baiuw., Foreehtmgen z. deultch. Geneh. XVI; 43V. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 3. 349 

mum, qui snis eultoribus nihil aliud praeter quam contumelias et 
egestatem pollieeatur et tribuat. invidere denique ipsiim eaeteris diis 
deahusque conseusu ab aevo totius orbis receptis divinitatem. Rupertus 
cum frustra invitos servandi operam sibi suinpsisset, domuni revertit 
s paucis post annis. ubi Theodo pacem genti suae peperit, diutinae et 
longinquae peregTinationi finem fecit, Roiis hacteuus sine lare, sine 
foeis palantibus et vagis sedes fixas statasque adsignavit, ubi Noricum 
et Vindeliciam sub imperium suum coegit, haeque provinciae in nomen 
Roiorum concessere. cum potestatis sex et viginti annos implevisset, 
io mortem obiit anno a nato Christo quingentesimo super septimum et 
trieesimum. 

Cap. 3 . Theodo tercius, Uto, qui et Oto, Theodovalda, fratres 
germani, posteaquam parentis funeri ritu pati^o iusta fecerunt, Boia- 
riam in tris partis diviserunt. Theodo, qui maximus natu erat, 
15 Nariscos, Reginoburgium, ea loca, quae inferiorem Boiariam vocamus, 
inter Oennm et Danubium possedit. Theodovalda Pisonium, Athesinos, 
montes Oeno continuos, tinitima Italiae aceepit. Uto Laureacum, 
Noricum Ripense, quicquid inter Taurum et Alpes, inter Anassum, 
Danubium et Genuin arnnes clauditur, et Vindeliciam subditam Alpibus 
M sortitus est. pontes Oeni restauravit, a sno vocabulo Utinum ad- 
pellavit, Otingam vulgo vocant. ibi regiam constituit Uto atque habi- 
tavit; ubi tria flumina conflnunt: Oenus, Iseniscus, Merena. 

Ea tempestate Francis imperitabat Theodojiertus rex pientissimus, 
filius Theoderici snperioris, qui tris annos ante Theodonem Magnum 
25 regulnm Boiorum terras et vitam cum regno reliquerat. Tlieodopertus 
is flliant suam Reginodrudam Theodoni tercio Boiorum duci despondet 
et in matrimonium dat. iubet deinde ad Boios proficisci divum Ruper- 
tum (de quo iant supra diximus) cum duodecim mystis divinae sapientiae 



20 Am Rande in A: Gelismaro rege capto Neorhouiamqne rnisso Oarthago 
recepta post annos 9fi, quam Gennanis subiectus fiiit. imperator Iustinianus usus 
npera Gurmanuruin contra Persa». eoruiu rcx Gibcr in Phaside Colchorum urbe 
collocatus. Item Elliugerus et Zaberga llunnnriiui dnees adversus Kabadem et 
Cliosroem primum, reges l’crsarum, militarunt Iustiniano imperatore; Lazorum 
quoque gens, euius supra mentionem feei 22 Oenus — Merena in ß ron Aren- 
tm* Hand nachtjetragen, fehlt in A 

11 So auch Veit Ampeck, Chrem. Bttioar. ( Pez , The». III, c, 49), der auch 
für dwt obige zu vergleichen und in dem entspreehendm Abschnitte der deutschen 
Chronik ron Aventin angerufrn teird. Auch die Geschiihtsi/wllen ron KrrtiumuinsttT 
(M. G. Ser. XXV, 024) haben 537 al s Tttettdo's Totlesjahr. 



Digitized by Google 




350 



Annales. 



consultissimis, quornm haec nomina fuisse reperio: Gisolarins, Domin- 
frus, Maternus, Dignulns, Ohunaldns, Isenaixlns, Geranins. Arioffidns, 
Vitalis. Ratharius, Erchanofridus. soror quoqne Kuperti Ariodruda 
virgo sanetn et cordata ad Boios perrexit. Rupert ns cum sociis a 
Theodone Reginohurgii benigne receptus est; privatim et publice in r > 
coneionilms kortari, monere ad sapientiam caelestem non destitit 
populum Roioruin omuique modo intentns. aditum vitae et veritatis 
reseravit et in concione huiuscemodi vcrbis disseruit : omnes homines 
natura duce felices tltqne beati esse desiderant. nemo, quoad licet, 
vult fallt aut decipi aut miser esse, omnes bene vivere expetimns. 10 
quocunqne nomine illud snmnium bomiin (quod natura omnes expeti- 
mus et quo adepto nihil est equiilcm, qnml amplius ab hoinine desi- 
derart queat\ sive bona vita sive felicitas atque beatitinlo nuncu|ietur. 
in surnuio sit necesse est. verissinmm est illud poetae, tametsi a 
religione nostra alieni testimonium, qui in praeclaro opere ita ait: 

Pronaque cum spectent animalia caetera terram. | Ille opifex 
rerum, muudi melioris origo, | Os hmuini sublime dedit caelumque 
videre | lussit et erectos ad sidera tollere vult.lis. 

Animas non interire, vel maiorcs nostri atqm* druides docuerunt. 
caelestis nobis est origo; eo spectandum, liitendum est. si infelices et 
miseri mortalesque esse nolnmus. eo deuique per virtutis et iustieiae 
(•allem redeundum est, ne adpetitus natura nobis insitus frustra sit. 
quamobrem ceremonias deorum vanas plane, tictas ac falsas esse nemo 
nisi indoctus et incnltns negaverit; quae tarn multiplices, tarn variae, 
tarn multae ac pugnantes, tarn onerosae snnt, quae non solnm statis -■ 
diebus et roncionibus ad recte beateque vivendnm cultores suos non 
crmliunt, verum etiam ad scelerosa impiaqne facta nefaudo ritn fene 
stram impudentissime aperiunt. dii illi nocturni leniures sunt; non 
a viciis cohibent, sed ad scelera inliciunt. caelum, unde superbia 
depulsi sunt, mortalibus invident, sub noniinibus potentissimornm 
(darissimorumque regum sacra sibi conmenta sunt prophaua. divinos 
honores pervet sa religione falso sibi usnrparnnt hominnmqne mentihns 
simnluta et mentita divinitate tenebras offuderunt; tum maxime. cum 
bencfaccre videntur, nocent. multis doniinis send re miseria et j>er- 



3 Am Rande in A ferner: LithaUlus filins, Otlimarus, Mndilochua, Litouiari, 
Anialiuicus, Hunoldus. 

1 Oie flgd. Kamen aus Breves notitine Seih/mn/enses, cd. Keim (Indievln* 
drtioMi* «. ßr. not. S.), S. 35 18 Ond. metamorphos ., I. r. 84, 73, 8S, 

30 — iinrrnt La rinnt. Inxt. I 'dl ; //, 16. 



Digitized by Google 




Lib. III, eap. 3. 



351 



niciosa est multitndo imperatorum. «na anima infinit» corporis menbra 
ini-ubat, infinit» et diversa hominis munera defungitur, videt, sentit, 
audit, olfacit, ambulat, intelligit, loquitur, vescilur, potnt,, lavat, vigilat 
ac ne somtio quidem quiescit. et unus sol totum mundtini lurnine 
s eonlustrat, vices tempnruni ex usu miturae meatn suo temperat, ciincta 
ealore fovet atque aniinat. haud aliter unus caeli imperator totam 
molem administrat, astra, caelnin. res hominum atque deorum, man- 
et terra s variisque mnndiim temperat horis. ipse praesens rebus in 
eubat. tenebras hominum generi aufert, lucein et vitam largitur vera 
wigitnr ea solum religio est, quae nna et simplex apnd omnes gentes 
in universo terrarum orbe existit, ununi rernm numen Optimum 
maximum adorat et hominibus aditum ad caeluni reserat, viam, qua 
ad astra itur, patefacit liaec omnium facillima et commodissinm est. 
nil praecipit, nil oneris imponit, quam nt nos in alten» eogitemus; 
is ita cum alio agas. quemadmodom agi tecum velis, et ne alii feceris, 
qnod ab alio pati nolis. haec summa est iusticiae. hoc caput est legis 
divinae. satis pie, satis religiöse litavit, qui innocentiam deo authori 
suo oft'ert, qui, ut est erga pios indulgentissimus pater, ita adversus 
impios rectissimus iudex, ipse praemium. ipse merees iustorum est. 
» quibusdam saue cnltoribus suis opes, potentiam, regtui largitur, ne ea 
mala neve beneficia larrarum esse putarentur; plaerisque vero per- 
negat; qnae si omnibus condonaret, faeile, nt sunt omnes homines 
proclives natura ad vicia, aut nihil aliud a deo peterent et expectarent 
aut etiam oninino detts iiimortalis in oblivionem illis in rebus veniret. 
»quippe divieiue, imperia, bonores et alia huiusmodi omnia, quae caduea 
et fluxa sunt, brevi dilabuntur et postremo, ut corpus. intereunt; 
plaerunque seelestos, nunquam bonos faciunt; saepius fallaci specie 
amatores decipiunt ipsisque spinne sunt, secundae res animos sapien- 
tum quoque fatigant, nedum illi ineulti, imperiti, qnoritm maximu pars 
■■»est, licentiae et lihidini temperarent. adversae res patientiam prae- 
stant, quae prima virtutum caelo nos aequat et militein tidem servare 
imperatori suo probat, supremus ille et singnlaris largitor deus 
omnium bonorum Francos, cognatos vestros, posteaquam sacra christiana 
recepenmt, nnlli opibns secundos esse voluit. at romani proceres 
omnium snperstitionum (ut quidam ait) sentina, tjuod veluti canes 
rabiosi divinae iusticiae semper oblatrarunt, crimen lesae summae 
maiestatis luunt. nee est eniin qnicquain felicius ac dicius homine 

14 nt — nolis l. c. VI, 23, 32 18 — iudex l. c. I, 1 , 15 — iustorum 

est I. r. V, 22, 14 25 — dilabuntur Sali. lug. 2; Cat. 1 28 — temperarent 

.Sh«. t'«f. 11 , 8 . 



Digitized by GÄögle 




352 



Annalen. 



cbristiano, qui omnia bona sua secam portat, nihil perdere potest. 
omnia pnssidet. christiano nil niali accidere potent, utpote eui divini- 
tas praemium et merees est, haereditas caelum, diviciae virtntex. 
proinde atros genios et furiaa infetis relinquite, veritatem agnoscite, 
eam religionexn capessite, ubi homines pro mortalibus aeterni liunt, s 
ubi onines reges, omnes principes, omnes jtontifices, omnes sacerdotes 
et caelestia aulae cives eriinus. 

Haec; atque alia huiuscemodi saepe dicendo divus Rnpertus Boio- 
rum populum |>ersuadet, ut deserta avita superstitione, exploso atque 
exibilato gentili numinum cultu, sapientiam christianam reci|»erent et ■» 
unius dei cultuni amplectereutur. primuni Theodo cum filio Theodo- 
perto Keginoburgii aqua <«0168(1 lustratus est; deinde Kupertns in 
Danitbio navibus delatus, uliique conti neu tibus certatim Boiis mysteria 
philosophine nostrae edidit atque ita Laureacnm devenit. iude per 
Noricum Utiuinn perrexit, ibi Utonem ducem sacro lavacro, Theoval- u 
dam Pisonii abluit. l'tini tum atque Keginoburgii Christo de«, eius 
genit.rici prope praetoria principum templa extruuntur, a Ruperto 
consecrantur; utrunque aduc sacelluin aediculaque vetus vocari solet. 
post haec per omnes Boioriim regiones saerae. aedes passim aedifican- 
tur et a Ruperto et sociis eius dedicantur, ut Velteburgii haud longe * 
a patria mea, et extra moenia Reginoburgensium divo Georgio, tute- 
lari christiaiioruin niilitum nuiuini, tum templa inaugurata sunt, quae- 
dam divo Martine Maximilianoque dicata; ea aduc monstrantur. ponti- 
ficiam aedem Ruperto monstratore propter lacum Valerium apud 
Noricos, ubi Phischam amnem eftumlit, reguli Boiorum extruxere. iuxta* 
Cucullas, vetustissimam Romanoruin coloniam (cuius etiam Kugypius 
mentionem facit) octoginta amplius ibidem colonos vectigalia pensitare 
Ruperto imperant. fuere autem Cucullae Norici superioris oppidum 
iuxta Alpes Gauzonem atque Luduzonem in pago Aterogea et propter 
Phisclmm amnem, ubi post fata Attilae Martianus sacerdos et Severinus * 
locustas carminibus suppliciisque deorum fugarunt. 



20 Am Rande in A: aduc nomina servant 24 ebendort: Valerius lacus est 
Norieorum, Phiscain amnem omittit; ibi Hunnobcrgnmum ; supra Lavicauoa exo- 
neratur in luvaviain. ibi teinplum <livo Petro extructum, quaniobrem SKkirchon 
quasi Kkirchen vocatur; a Iuravia ilceuni millia passunm; ronfiuia omnia tradit. 
20 ebendort: Fuere autem Cucullae Norici superioris oppidum, quindecitu iuillia 
passuunt supra Haliburgium. 

1 1 Für da» Jiyd. — devenit veryl. Vita b. Rmtberli. Alm. Germ. Script. 
XI. 4, 6 25 Breves notitiae Stdzbury. p. d? 20 Enyippii Vita st. Srnrini. 

c. II. I'J 2S u. 29 Brei'es notitiae Salzbury. p. US. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 3. 



353 



Maiores nostri, religiosissimi mortales, viva dei simulacra et 
templa nos esse existimarunt et pro vero habuerunt; meutes nostras 
penetralia, pectora sacraria, corda aras esse spiritus caelestis; illa non 
auro, pictura aut pecunia, rebus nimirum prophanis ac quibns vera 
i sacra pollui solent, sed iusticia, modestia, benignitate et liberalitate 
in pauperes pietateque excoluerunt. certique in hac vita nequaquara 
se habitare. sed peregrinari dumtaxat, non sumptuosas aut magnificas 
aedes nec sibi nee superis construxerunt ; perangustis delubris ac 
doinibus, quae iniuriam caeli arcerent, contentos fuisse compertum 
luhabeo. nihil pompae datum est, pietatem magnifice coluerunt. nihil 
roluptati oculorum indulsere, paupertatis amatores, non luxus aut 
divitiarum admiratores, cuncta necessitate metiti sunt, nulla tum 
avaricia aut ambitio; concorilia maxima erat, victus et amictus in 
divieiis conputabantur. saeerdotes pil, casti divinae sapientiae vaca- 
15 bant. populus sacerdotibus decimas distribuebat. saeerdotes cum 
pauperibus et egenis, quorum noinina scripta habebant, aequo iure 
partiebantur; quemquam enim egere atque mendicare pati sunnnum 
eo tempore flagitium habebatur. quod si nostro saeculo christianorum 
animi virtus, uti decet, valeret, aequabilius ac constantius res humanae 
»sese haberent ueque aliud alio ferri (ut ait nobilis historieus) neque 
mutari ac misceri omnia ferneres, et profecto, si nobis bonarum 
rerum tanta cura esset, quanto Studio aliena ac nihil profutura, mul- 
tum etiain periculosa pelimus, sapientia Christians floreret neque 
regeremur magis casibus, quam regeremus Casus, res iam pridem et 
25 pietatem perdidimus, ntinam umbram rerum teueremus. virtuti nullus 
est honos. invicem invidere, flocci facere, mordere clamculum, fraudare, 
fallere longinqua consuetudo est ; nihil pensi , nihil sancti habere, 
aliena intercipere, vultum bonum simulare magis quam praestare 
summa prudentia adpellatur. iam ipsa pietas stulticia est. 

» Sed ad id, unde diverti, regredior. principes Boiorum, ubi phi- 
losophiam christianam receperunt, Romanos omnes, quos aduc captivos 
et servos inter ergastula et in agris veluti mancipia et pecora exer- 
cebant, divo Ruperto depraecatore solvunt liberosque in Italiam abire 
permittunt. iuvenere sub idem tempus salinas in Norico. Invaviam, 
* Romanorum olim coloniam, denuo aedificari iubent, a salis proventu 
Saleburgium vocant, ubi templa duo viris et sacratis foeminis dedi- 
carunt. virginmn maxima diva Ariodruda fuit, soror divi Ruperti. 

1 — mortale» Sali. Cat. 12, 3 20 Sali., Cat., 2, 3 21 — Casus Sali, 

lug. 1 , 5 37 Vielmehr Nichte. 

Atistots U. 23 



Digitized by Google 




354 



Aonales. 



pontificiam sedem eo transfernut et Rupertum migrare praecipiunt. 
accolae eircumcirca ad decem millia passuum pascere illnm cum tribn 
sua iussi. Ratharius Reginoburgensibus pontifex datur. Laureacensi 
templo Gerardus praeficitur, Boioram maximus poutifex et arcliiepis- 
copus nuncupatur. divum tum Iugenuiuum Sabonensem, qui nunc ' 
Brixinensis est, antistitem fuisse reperio. 

Dum haec in Boiaria gerantur, in Italia Amalovinda (nt supra 
diximus) mortuo patre Theoderico, regnum suscepit Ostrogotorum cum 
filio Adalarico, decem dumtaxat annos nato. qui ut bonis artibus 
moribusque institueretur, eruditis senibusque gravissimis a matre con- 1» 
missus est. id -aegre tnlerunt Gotorum proceres, ad reginam voci- 
ferantes veniunt: non placere Gotis regem in umbra seholae sub 
magistrorum et senum ferula obsolescere; decere magnum regem anna, 
equos tractare, muneribus bellicis excitari, non sub somniculosis seni- 
bus et ignavis literatoribus libris et calamo impallescere metuque, u. 
segnicie et socordia frangi atque torpescere; hisce animum et corpus 
enervari, illis robur et peritiam ali. nec ob id factum regem, ut 
ludi magister populum literas doceat, sed uti bello, armis tutetur at- 
que defendat. regina quamvis iiigentis animi esset, non ausa tarnen 
refragari , filio liberius vivendi potestatem fecit. ipse igitur cum » 
aequalibus noctes diesque ganeis, stupro, corporis gaudiis deditus, 
lascivire, potare, scortari insuevit, ut sunt ingenia adolescentnm pro- 
clivia ad luxum, maxinie ubi opes, aetas, assentatores, perniciosis- 
simum principibus genus, ad huiusmodi voluptatum inlecebras impellunt. 
ita Adalaricus nimio luxu aegritudinem contraxit letalem periitque » 
anno aetatis duodevicesimo. 

Mater eius orbata marito et filio, ne orbitas contemptni esset, 
Theothaduin amitinum suum, filinm Amalofredae, consortem matri- 
monii et regni adsciseit. sed homo omnium ingratissimus ignavis- 
simusque Theothadus , inmemor tanti beneficii , ubi ipse gubernacula » 
rerum adeptus est, uxorem in balneo extinxit. Gotorum plaerique 
inde infensi regi, iniquissimo tale faciuus perpetiebantur animo. 
Iustinianus imperator ubi haec accepit, ratus oportunum tempus li- 
berandae Italiae advenisse, expeditionem Italicam meditatur. incitabat 

3 Conradi de Mtgenberg rhron. epiacopor. Baliabon. bei Kccnrd, Corp. hiatori- 
cum, 11, 2244 4 Bischof Gerhard r. Bassau, der erst im 10. Jahrh. regierte, teirrl 

in drei wahrscheinlich gefälschten Aktenstücken, welche Aventin als echte benutzt und 
zu früh datirt zu haben scheint, Erzbischof t\ Lorch genannt. Vergl. Dümmler, 
l'üigrim v. Bassau, 22, 114 9 Für das flgd. rergl. Brocigni de bello Gothico, 

lib. 1, c. 2 27 Das flgd — extinxit nach lordanis c. 59. 



Digitized by Google 




Lib. ITT, cap. 3. 



355 



augustum felicitas imperii. nam Persas, Parthos victricibus signis 
trans Euphraten submoverat; Africam et Carthaginem domitis Van- 
dalis. capto Gilomaro, horum rege, (cuius in secundo libro mentionem 
feci) romano restitnerat intperio. diversis idcirco locis Gotos invadi 
j inbet, Belisarium eonsnlem in Italiam, Mundum ducem in Dalmatiaui 
ad versus Ostrogotos cum copiis mittit. Belisarius Siciliam primo- in- 
vasit, eandem victis, pulsis Gotis recuperavit. in Dalmatia res ad- 
versae fuere Romanis. Mundus cum Mauricio filio caesus est a Gotis. 
sunt authores, fatidica Sibyllae carmina pronunciata esse, quonim 
wsententia: periturum cum prole sua Mundum, ubi Africa denuo armis 
romanis recepta foret. hoc Sibyllae vaticiuium plaerosque mortalis 
conterrnerat, qui anxii tabefactique metu excidium orbi terrarum in- 
minens expectabant.. verum exitus et nex Mntidi ducis ftliique sui 
docuit probavitqne huiuscemodi vaticinia tarn obscura ambiguaque 
»esse, quam fallac.es sunt eorum artiflces atri genii. 

Constantinus deinde bello Dalmatico praeficitur. Grippo dux Go- 
torum inde pulsus mari Ravennam delatus est. Belisarius iussu 
Iustiniani in Italiam solvit. ex Sicilia. omnis ea ora ad imperatorem 
deficit a Gotis; sola Neapolis Belisario portas clausit, sed a Belisario 
fobsessa et expugnata est. Goti perfldiam et socordiam Theothadi 
exosi \'itigisum regem creant. Theothadus dum Ravennam aufugit, 
occisus est. Vitigisus romanum populum. Agapetnm pontificem maxi- 
mum iureiurando sibi devincit; inde Roma Ticinum ad eontrahenda 
nndique auxilia profieiscitur. foedus cum Theodoperto rege Gennaniae 
»et ducibus Boiorum facit, Massiliam et Galliam Narbonensem Ger- 
nianiae regibus concedit, quos imperator Instinianus missa pecunia 
in Gotos concitarat. nam Boios ex nsu sno auxilia nunc Gotis, nunc 
imperatori vendidisse reperio. 

Belisarius interea Romain infesto intentoque exercitu procedit. 
*> Romani fracta tide a Gotis deficiunt, Belisarium cum copiis in urbem 
recipiunt. Vitigisus Romain contendit, eam arctissima claudit obsidione 
menses quatuordeciin. Liberius romanus pontifex, quod cum Gotis 
sentire videbatur, in exilium actus est. itidem Maximus, pronepos 

5 u. 6 Bclesariuin, Bolesarius A u. B, unten aber slrls Belisarius 26 Am 
Rande in A: imperator Instinianus eonfinnat donationein. — et, ut Agathius 
(sic) (traeous, qui eo tempore Bcripsit, rcfert, Massiliae reges gennani monetam 
auream cum sua imagiue percussere, quod tum nemini regum praeter imperatorem 
romanum lieebat, ne regi quidem Peraarum, omnium ditissimo atquc potentissimo. 
sed Gennani flocci faciebant romani principi» rninas 32 Am Rande in B tu 
Liberius: Sylverius alii. 

3 S. oben S. 308 20 Bür da» flgd. vrrgl. Inrdani » c. 60. 

23 * 



Digitized by Google 




356 



Annalen. 



Maximi, (qui imperium post Valentiniani tercii mortem arripuerat). 
Vigilius a Belisario Romanis pontifex datur. 

Sub idem tempus Ariminum, Ancona, Comum, Bergomum, Medio- 
lanum et aliae conplures urbes a Gotis ad imperatorem desciverunt. 
Vitigisus a Theodoperto rege Germaniae et ducibus Boiorum auxiliäres s 
copiqs ex pacto accersit. Narses quoque eunuchus, quaestor et in- 
timus lustiniani, auxilia Germanorum emit, cum Herulis et aliis Ger- 
maniae populis, qui Histrum accolunt, in Italiam venit. sed continuo 
inter duces Belisarium et euuucbum discordia oritur; qnisque in se 
summam rerum trahehat. decem tum millia Germanorum a Theodo- >o 
perto rege in Italiam ex foedere missa sunt Gotis. hi coniunctis 
copiis obsedere Mediolanum; lustiniani miles non ausus fuit transsire 
Padum, nam et duces dissentiebant castrisque disiunctis bellum gere- 
bant. Mediolanum a Germanis capitur, solo aequatur; qui arma 
ferre potuerunt, omnes trucidati sunt, mulieres, pueri, senes dati r> 
Theodoperti regis Germania« copiis auxiliaribus ; civium triginta 
millia caesa sunt. Belisarius rem omnem Utens ordine Iustiniano 
aperit. Narses ab Italia in Graeciam revocatur. 

Theodopertus rursus et cum eo duces Boiorum cum ocloginta 
millibus in Italiam pergunt; Ticinum Padumque tranant, castra Beli a> 
sarii expugnant. Gotis quoque illorum adventus formidulosus fuit. 
verum ea regio crebris cladibus adtrita graviter erat. Theodopertus 
penuria conpieatus simul et pestilentia saeviente coactus , pluribus 
amissis, cum reliquiis domum revertit. Vitigisus soluta obsidione 
Romae Ravennam intravit ibique a Belisario obsessus est. Theodo- 
pertus factis induciis legatos Ravennam inittit, qui quinquaginta milUa 
militum Gotis polliceautur, si Theodopertum socium dominationis in 
Italia Goti admiserint. Belisarius quoque dolo adgressus \'itigisum, 
ei persuasit, ut se imperatori traderet; ductusque est. a Belisai'io 
Byzantium. » 

Interim Goti Hyldebrandum ducem Veronensem regem eligunt. 
ipse omnes urbes trans Padum et Venetiae recuperavit. nam avaritia 
praetorum imperatoris Italorum auimos ab Iustiniano abalienavit. 
Hyldebrando regi extincto Araricus succedit; hic quinto mense regnnm 
cum vita tinivit , intra biennium duobus regibus Gotorum sublatis. » 
Totila omninm consensu et favore, Taurisii antea rector, nepos ex 
fratre Hyldebrandi, rex salutatur. Veronam pulsis copiis imperatoris 
eodem die recipit; duces lustiniani ubique vicit; plaeraque Hetruriae 
oppida coepit; moenia Beneventi diruit, Neapolim obsedit recepitque 

S Am Ramie in A Albevino regi Longobartio confoederatis. 



Digitized by Google 



Lib. III, cap. 3. 



357 



cum Apulia, Lucania, Calabria; terra marique copias et classera im- 
peratoris superavit. ad divuni Benedictum Richonem ab annis, cultu 
regio praemittit cum Volone, Ruderico, Blidiuo purpuratis aulicoque 
famulicio subsequitur, de regno et rebus suis consultaturus. se Roma 
spotiturum, novem annos regnaturum, decimo moriturum audit. Perusia 
septem annis ab Totila obsessa, fame expugnata ; Floridus episcopus 
urbis capite truncatus ; Corbonius Popnlonii episcopus urso obiectus; 
Aquiua urbs vacua relicta ob anua hostium et pestileutiam. Goti ob 
iusticiam Totilae invalescebant ; lustiniani duces ob avariciam invisi 
m etiam suis erant. inilites defraudati stipendiis urbes relinquere ac 
pugnare recusabant. 

Sub hoc tempore Uto tetrarches et regulus Boioruui anno octavo 
post mortem Theodonis pareiitis sni decessit. Theodo frater eius reg- 
uum recipit cum filio Theodoperto. fuit is annus a Christo servatore 
is nostro nato quingentesimus super quintum et quadragesimum. 

Subsequenti anno Belisarius in Italiam rediit, Polam primo, deinde 
Kavennam appulit. considerato Italiae statu Iustiniano scribit, nisi 
auxilia Huuuorum et aliorum Germauorum adsciscat, Gotos insupera- 
biles esse, inter haec Totilas Roman» obsidet capitque sexto decimo 
»calendas Ianuarii anno christianae salutis quingentesimo duodequiu- 
quagesimo. Totila bona omnia militibus condonat; caeterum corpora 
esse libera edicto sanxit. inde legatos cum mandatis Neorhomain ad 
Instinianum ire iubet. postnlabat ab imper&tore Italiam foedusque, 
qnemadmodum sub imperatore Anastasio et Theoderico rege fnisset. 
aquod si non impetraret, minabatnr Totila, se urbem, quam retinere 
non posset, nomeuque romanum excisuram. Iustinianus respondit, 
Belisarium in Italia esse, eni ies Italicas conmisisset. Totila igitur, 
ubi postulatis imperator non anuuit, urbem Romain evertere decrevit. 
moenium partein maximam pluribns locis solo aequat, capitolium in- 
s* cendit; omnes cives cum coniugibus et liberis urbe excedere iubet. 
plaebs per oppida Campaniae dispersa est; senatores patiiciosque To- 
tila secum pro obsidibus retiuuit. inde aediticiis ignis inmissus est; 
iucensam omni parte Roman» Gotus vacuara reliquit. tredecim dies 
incendium emieuit. fuit urbs Roma amplius quadraginta diebus in ea 
»solitudine, ut nec mulier quidem nec vir qnisquam in ea fuerit. 



S Ebendort: Darias Mcdiolanensis episcopus aufugit ad Iustinianum. 

2 — pestilentiaiu Greyorii dialmji (Colonitte 1610), II, U, 15; III, 13, 11, 6 
»5 Historiae Cremifan., Handschrift C, M. G. Scr. XXV, 625 16 Eürtlasßijd. 

cergl. 1‘rocop. de bello Gothico III, c. 19—22. 



Digilized by Gapglg 




358 



Annaleg. 



Eo tempore obiit Theodopertus rex Francorum sive Germaniae. 
qui tres duces Buccelinum, Amingum, Lutheriura in Italiam adversas 
romanum imperatorem cum copiis abire inssit. Buccelinusque cnm 
Francis in Campania Fundense contubemium ab Honorato in Sanuiia 
extructnm (cuius praesul secundus erat tlivus Libertinus), quotl ditis- •> 
simum ingentes pecunias possidere ferebatur, diripere conatur. ipsique 
Franci sub hoc tumultu rerum per Italiam arinis vagati sunt prae- 
damque ingentem Tlieodoperto in Germaniani misernnt. succedit 
Theodovalda tilius aunos septem. 

Eversa urbe Totilas in Lucanos Calabrosque castra movet. Beli- io 
sarius vacuam urbem occupat, celerius omni um opinione fossa, vallo, 
aggere, turribus ligneis partem urbis munit ; nam tota instaurari non 
potuit bacteuus. Totilas adest, sed repulsus Tibur discedit. Beli- 
sarius in Graeciam ab imperatore revocatur. Totila Romam obsidet, 
capit. ita uno anno Roma, caput mundi gentiumque domina. ter capta » 
est. Totilas mutata mente, revocatis undique civibus. Romam instau 
rare decrevit atqne firmare; deinde ad Siciliam pergit. Germanns, 
patruelis Iustiniaui, ducta Amalovinda, nepte Theoderici, qno animos 
sibi Gotorum conciliaret, dux belli italici a Iustiniano declaratur. 
cum in Illyrico necessaria tantae expeditioni comparat, Venedorum » 
portio, qui et Sclavi, transmisso Danubio, provincias romanas Libur- 
niam, Dalmatiam iuvadunt; aduc possident; ab ipsis Sclavonia et Vene- 
doruiu marchia vocatur. territus lustinianus Germanum retro Byzan- 
tium tendere iubet. Nurses deinde eanuchus Italiae praeficitur. hic 
distribnta ingenti pecunia germanis adcolis Danubii Lougobardos, » 
Herulos, Boios, Hunnos, Gepidas secam in auxilia traxit. ; Totilaiu 
praelio occidit. decimo potestatis anno regnum cum vita linire cogit. 
simili fato Theiam regem successorem Totilae extinxit; Buccellinum 
Amingumque, duces Theodovaldae regis Germaniae. finlit, interfecit.. 
Lntherius tercius dux , dum praeda onustus iu Germaniani redire » 
parat, inter Veronam Tridentumque propter lacum Benäcum naturae 

3 Vor Buccelinusque steht am Rande in .1 Gregorius 13 Am Rande in .4.- 
■532 IHonysing paschales scribit cirenlns; qni egt annus Piocletiani 248, post oon 
gulatum Lampadii et Orestis, quo anno Codex Iustiniaui orbi proinulgatus est. 
Yietorque Capuanorum episcopus librum de paseha scribit ; Victorii arguit errores 
24 ebendort, ig paccm init cum Longobard» rege Albevino 28 ebendort qui biennio 
potitug est reruiu: ita regnum Ostrogetarum destructum, quod plus quam 2U00 
stctcrat annng. 

3 u. 6 — conatur Gregorii dialogi I, 2 2 6 Proeop. de bello GotUeo IV, 

c, 26 28 Buccellinum — eoncessit ; eergl. Pauli hist. Ixtngcbard. lib. II, c. 2, 

AI. G. Ser. rer. Lang>d>. 72, 73. 



Digitized by Google 




Lib. III, eap. 3. 



369 



concessit. tota Italia cnm urbe Roma a Narsete recipitur et post 
an num septiunun atque septuagesimum romano adseritur imperio. ad- 
ministravit Italiam urbemque Romani Narses annis sexdecim. finitum 
hoc bellum Geticum anno duodevicesimo, qui fuit liberati orbis aunus 
s quingentesimus quinquagesinms quiutus. 

In Germania tum Theodovalda, pronepos Litavici Magni regis 
Francorum, defunctus est. Lutharius priinus superstes fratribus et 
nepotibus suis tota potitur Francia. Germaniae et Galliae rursus ad 
uuius potestatem redactae sunt. Lutharius cum ducibus Boiorum 
u per Turogos profectus iulversus Saxouas ad Visurgim usque amnem 
penetravit. ipse paucis post annis uaturae concessit, cum uuum et 
quinquaginta anuos regnasset. imperium Francorum quatuor eius fllii 
divisere in tetrarchias, quarum singulae iustar reguorum fuerunt. 
Gutoramus Aureliam, ßurgundiam, Heriobertus Luthetiam Parisiorum 
»possedit; Suessonum Augusta. Gallia Belgien secunda a Scaldi flumine 
ad Sequanam Hylperico, regnuiu Rhemense, quod et Mediomatricum 
est, Segiberto traditur. portio huius regni Aquitania, Turoues, Ger- 
maniae, Gallia Belgien prima fuerunt. Austriam quoque vocari re- 
Iierio, sicut superiora Vestriam; hoc occidentale imperium, illud orien- 
» tale valet lingua germanica ; etiam nunc in usu sunt ea regionum 
cognomina, a situ et caeli cardine indita. verum Celtiei scriptores 
ignari liuguae Francae Neustriam atque Austrasiam corrupte, uti fit, 
nuncupant. 

Porro Hunnorum geus, quae ad utramque Dauubii ripam iufra 
»Anassum amnem in ea regioue, quam nunc Austriam nominamus, 
medii inter Boios et Longobardos consederat, audita morte Lutharii 
in Franciam antiquam et Turogos artna movent, ferro, ttamma, praeda 
omnia devastant. Segibertus rex Francorum, Theodovalda et Theodo 
duces Boiorum copias cogunt, Hunnos invadunt, praedam recuperant, 
»illos finibus suis pellunt. interim Hylpericus frater Segiberti regis 
Rhemos urbem occupat. Segibertus domitis Hunnis in fratrem arma 
movet, ablata recipit. Hunni redintegratis viribus rursus in superiores 
regiones inrumpunt, Segibertus rex Francus, reguli Boiorum hostibus 
armati obviam procedunt, sed impetum Hunnorum nec Franci nec 
» Boii ferre potuerunt. rex Segibertus terga vertit. Theodo et Theodo- 



5 Ebendort: 551 quinta synodus Byiantii contra Theodorum ; duas persona« 
in Christo posuit ut duas naturas. 

34 — Abaribiis feeerunt vergl. Gregor. Turon. IV, c. 23 «. 29, i co jedoch die 
Baiem nicht erwähnt werden. 



Digitized by Google 




360 



Annalen. 



valda Boiorum praesides in hostium potestatem vivi venerunt captique 
a Cacauo (ita enim regem sunm Hnuni Abaresque adpellabant) euidam 
praepotenti Hanno traditi sunt, hic ingentibns pollicitationibus et 
praemiis Boiorum oorruptus, duces damculum liberos dimisit atque 
ipsi eoactis denuo eopiis in Himnos de improviso iuruunt , Cacanum » 
capiunt. deinde aequo iure perpetuum foedus Segibertus et Boii cum 
Hunnis et Abaribus feeerunt. 

Celebres tum fuere Prisciauus Caesariensis grammaticus insignis 
Constantinopoli, Arator poeta Romae; res gestas legatorum Christi 
versu heroieo eelebravit dediearitque Vigilio pontitici romano. Yenan- w 
tius Honorius Clenientianus Fortunatas, Taurisio oriuudus. episcopus 
Pie ton um, ad dimm Gregorium Magnum pontifieem maximum undecim 
libros earminnm scripsit; libri secundi oda terria est hymnus, cuius 
inicium est: Crux tidelis inter omnes arbor una nobilis. 

At eiusdem libri ode sexta ad Felicem episcopum de (»asebate js 
illud elegiaeum: 

Salve festa dies toto venerabilis aevo, 

Qua deus inferuum vieit et. astra tenet. 

Hadem enim tempestate, ut ipse Fortunatus refert. tranavit Dravum. 
Muriun. Oeuum amnes. profectus per Aguntum. Brames, Boiariam. » 
Lycurn. Rhenum. Germaniam. sub idem qnoque tempus gravissima 
Ines in Italia usque ad limites Boiariae saevit; tunnae bellantium 
visae et tubae auditae sunt in eaelo. inter.. haec Theodo dux Boiorum 
anno ab hunrnno genere servato quingentesimo sexagesimo quinto de- 
cessit. ipsum cum nxore Saleburgii ainnt esse humatum. Theodovalda r. 
minimus natu, caeteris fratribus superstes. tota potitur Boiaria. 

Eodem tempore imperator Iustinianus morbo adfectns, non compos 
mentis. Byzantii obiit, declarato prius Iustino. nepote ex filia. caesare. 
Herminigy'ldus Yessogotorum rex, filius Levigyldus. Richaredns. alter 
tili us ab Leandro ab Arrhiana impietate convertuntnr ad pietatein » 
veram apud novum principem (uti dt in aulai Narses ennuchns 
aut hori täte, qua valuit apud Iustinianum. caruit, non solum amotus est 
administratione et sueeessor ei Longinus datus, verum a Sophia 

27 J« Bande in .1.- Bedae 500, Matthaeo 505 veros; ita Seyibertus} 
[Sigeberti Gtmblacentü chronica. Mm. Germ. Script. VI. 31$] : alii 500 29 Yesse^ 

golornm -1 30 Leander . . . convertit A 32 Hamit in i .• patrieius, er* 

marcchalk 33 ebendort: aceusatus, qnod premeret senricio Italiam. 

S Ekktk 110 9 Sigcbert. 315 14 Vowd/ii Forhmati poemata ; CoU. Pisa «- 

rot*. TZ, p. 10S 17 L. e. p. A *4 19 l'itu Martini; Bibi. max. patr . Lugd. 1677. 

X, 6L2 23 Pauli hist. Langob. II, c. 1 29 — verum Gregor, dulog 111, 31. 



Digitized by Google 




Lib. HI, cap. 4. 



361 



augusta quoqne contumelia insigni adfeetus est. revocavit augusta 
Narsetem ad muliebria munera in gynecion, ut colo pnrpuram neret, 
pensa inter virgines partiretur. nain Naives eunuchus erat, quod 
nomen a servandis cubilibns et mulieribus custodiendis deductnm esse 
5 volmit; id etiani Claudianus docet scribens: 

Quumque omnibus unica virtus 
Esset in eunuchis thalamos servare pudicos. 
nam bis solae reginae usae sunt, prinu» Semyramis regina Assyriorum 
hos fecisse fertur. de quibus idem Claudianus ita refert: 
w Hos fecere manus seu prima Semyramis astu | Assyriis mentita 
virum, nen vocis acutae | Mollicies levesqne genae se prodere possent; | 
Hos sibi eoniunxit similes, seu percita ferro | Luxuries vetuit nasci 
lanuginis umbram | Servatoque diu puerili flore coegit | Arte retar- 
datam Venen servire iuventam. 

»i Narses nimis impatienter tantam ignominiam ferens, dixisse fertur: 
ego quidem talem telam augustae ordiar, quam admodum dilficilem 
textu fore ipsa sentiet. inde eunuchus Theodovaldain ducem Boiorum 
conterminum Italiae contra Romanos haud difficulter concitat. 

Cap. 4. Theodovalda urbes Italiae cis Padum sibi proximas iu- 
»vadit ac in ubsequium redigit; idcirco a plaerisque regem Italiae 
vocari invenio. post paucos tarnen dies rebus humanis excessit, anno 
christianae salutis quingenteaimo sexagesimo septimo; regnavit aunos 
unum et triginta. eius filius Thessalonus et Theodopertus, filius 
Theodonis tercii, patrueles Boiariam aequis legibus partiuutur. ea 
r, pars Boiariae, quae ab Oeno ad Lycum, inde ad Francos veteres 
Boiemiamque porrigitur, Thessaloni, reliquum trans Oeni flueuta, inde 
usque ad Huunos, Veuedos, Italos Theodoperto evenit. atque hi 
reguli (a quibus post mortem Theodovaldae Itali defecerant) cum 
Longobardis societatem amiciciamque ineunt. 

» Boiis faventibus anno subsequenti mortem Theodovaldae Longo- 
bardi, invitati a Narsete, in Italiam cum uxoribus et liberis con- 
migrant. Pannoniam, quam reliquere, Hunnis et Abaribus, ab occi- 
dentis ora conterminis, ea lege concedunt, uti Hunni hisce locis rursus 
cedant, si Lougobardi remigrare cogantur. vix a bellorum i)rocellis 

22 4m Bande in A: Beda; 566 indictione 12 (?) Octobri ingressi Lougobardi 
comitante famc, peste Romani obeident. — Ferner : divo Gregorio anno Christi 56S 
30 BoiiBque .4 Am Bande in A: ita divus Gregorius scribit. 

5 Claudiani in Entropium lib. I, v. 98, 99. (opera, cd. Biponti 1T84) 9 L. 

c. f. 339 — 345 19 Zum Ji<jd. vergl. Hietoriae Cremifun. I. c. 635, 654. 



Digitized by Google 




362 



Annalcs. 



respirarat misera Italia, vehementiore continuo tnrbine involvitnr. 
truculentior oritur tempestas; acies igneae visae in caelo stragem 
protendebant. divus Gregorius orbi finem inminere et diera illum 
maximuni praetoria Christi instare opinabatur. t'ames quoque adriuxit; 
pestilentia in inguine, ut aduc solet, percutiebatur tenella illa pars. * 
Longobardi nemine obstante Italiam invadunt. Paulus Aquileiensis 
patriarcha aufUgit. ternpla Christi eversa sunt, sacerdotes occisi ac 
monaclii pedibus in crucem acti. hostes ternpla monachorum vi 
irrumpunt, diripiuut, monachos gladio obtruncant, arboribus suspen 
dnnt. diaconi capite truncati. vulgns et agricolae, quod caput caprae » 
consecratum adorare, inmolare diis et de carnibus inmolatis diis vesci 
nollent, interempti sunt, praeter ßavennam et Homam Italia sub 
imperium Longobardorum redacta est; aduc ab ipsis Lougobardia 
vocari vulgo solet. 

Gummarit crudelissimus dux Longobardorum eo tempore, dum u 
intraut Italiam, cuncta vastavit. ecclesia sancti Laurentii ab illis 
ineensa, diaconi capti, sacerdotes oceisi, quamvis sauctissimi (teste 
Gregorio) fuere. Longobardi euim niinium crudeles ad spectaeula 
mortis concurrebant. sed audi, si übet, verba divi Gregorii de hac 
calamitate: quid est, iam rogo, quod libeat in lioc mundo? undique» 
lnctns aspidmus, undiqne gemitns andimus; destructae urbes, eversa 
castra, depopulati sunt agri, in solitudinem terra redacta est. nullus 
in agris incola. jiene nullns in urbibus habitator remansit et ipsae 
parvae huinani generis reliquiae aduc quotidie sine cessatione feriun 
tur et finem uon habent flagella caelestis iusticiae, quia nec intern 
flagella directae sunt aetiones culpae. alios in capti vitatem duci, alios 
obtruncari, alios interfici videinus. quid est ergo, quod in hac vita 
libeat, fratres mei? si et talem aduc mundum diligimus, uon iam 
gaudia, sed vulnera amamus. ipsa antem, quae aliquando mundi 
domina esse videbatnr, qualis reraanserit Roma, conspicitis; inmensis » 
doloribns multipliciter attrita. desolatione civinm, impressione hostium 
frequentia ruinarnm. ubi iam senatns, ubi populus? omnis saecularium 
diguitatum ordo extinctus est in ea et iam varua ardet Roma, haec 
tum perpessa est a Longohardis ecclesia, Italia atque Roma, idem Gre- 
gorins dialogomm libro seeundo de Roma : vaticinium vetus est : Roma » 
a geutibus non exterminabitur, sed tempestatibus, ooruscationibus et 

5 percutiebat B 33 iam fehlt B 34 tum fehlt A 

3 Dialogi II, 15 7 /. e. IV, 21—23; III, 27, 15 — vastavit l ■ c. 

III, 11 18 Vialvyi u. a. I, 4 19 Homil. super Ezerh II, iS 35 II, 15. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 4. 



363 



tnrbinibus, a terrae motu fatigata marcescet in semet ipsa. et profecto 
(subdit Gregorius) in liae nrbe dissoluta moenia, eversas domos, de- 
strnctas ecclesias turbine cernimus eiusque aediflcia longo senio lassata, 
qnia rninis crebrescentibus prosternantur, videmus. idem divus Gre- 
gorius etiam nocturno martyruni responso asseruit, tinem mundo uni- 
versaeqne cami instare. invulgavit scriptis et praedicavit, regnare 
Antichistrum. praestat verbis talis viri uti : mox terribilia in caelo 
signa, hastae, acies, ignes ab aqtiilonis parte videbantur. mox Longo- 
bardi gens effera in nostras cervices grassata est. hnmanum genns, 
i«qnod in hae terra prae multitudine nimia, quasi spissae segetes exi- 
erat, saeeisum, arva, urbes depopulatae, eversa castra, conerematae 
erclesiae, destructa sunt monasteria virorum atque foeminarum, deso- 
lata ab hominibus praedia atque omni cultura destituta. in solitudine 
vacat terra, nullns hanc possessor inhabitat ; occupaverunt bestiae 
aloca, quae prius multitndo hominum tenebat. et quid in aliis tnundi 
partibus agatur, ignoro; in hac terra, in qua nos quidera vivimns, 
tinem snum mundus non iam nuneiat sed ostendit. 

Sub idem tempns divus Columbanus ad Boios, Venedos petiturus, 
perrexit. decreverat aperire Venedis religionis ehrist ianae mysteria. 
*> Thessalontis anno a nato Christo quingentesimo septuagesimo quinto 
in ripa Dannbii (ubi olim Artobriga colonia romana haruin regionum 
maxiraa fuerat) contubernium inonachis condidit; Veltebuigium adpel- 
lamus. ab aquilone Danubius, ab austro et orientis ora undique prae- 
rtipti rupes cingunt, ab occiduo cardine unus aditus patet, sed quem 
s vix singula plaustra permeent. extant ibi vestigia Artobrigae, quae 
satis supra in secundo libro explicavimus. Velteburgii primus antistes 
fnit Visundus. obscura fama manat , ibidem Thessaloni fllittm ab 
apro in venatione percussum interiisse. monumentum huiusce rei 
esse aiuut regul um cum apro depictum in specularibus adyti. 

Nihil pervicatius est libidine dominandi, nihil perfldins societate 
regni. Hylpericns rex Francorum regnum fratris sni Segiberti in- 
vadit, urbes in Aquitania vastat, evertit, templa incendit, sacerdotes 
interficit, coenobia diripit, virgines stuprat. cum fratre Gutoramo 
conspirat. Segibertns accitis Germanis transrhenanis , Thessalone 
13 duce Boiorum, vint vi pulsurus, adversus fratrein Hylpericuni arma 
rnovet. Theodopertum tiliuni Hylperici praelio occidit, Suessonum 

2o quae in .4 nachy einigen, fehlt in B 

7 L. c. III, 38 26 ff. obm S. 152 , Z. 20 31 Hylpcrieus — Ianuarii 

eeryl. Gregor. Turan. I V, 23, 50, 52, V, 1. 



Digitized by Google 




364 



Annales. 



Augustam, Parisioruni Luthetiam aliasque Hylperiei urbes occupat. 
Hylpericus cum filiis et uxore Froedeguuda Tornacum fuga elabitur 
ibique se munit. Segibertus ad se Luthetiam Brunyldam uxorem 
cum filio Hyldeberto adduci iubet,. deiude praemissis eopiis ad obsi- 
dendum Tornaci Hylpericum tratrem contendit. huc omnes, qui prius » 
Hvlperico parebant, ad Segibertum eonveniunt in eiusque verba iurant. 
sed f'raude Froedegundae uxoris Hylperici a duobus perfugis Segiber- 
tus nihil minus metuens, quippe ab eisdein fratris consilia exploraus, 
confoditur. exercitus sine duoe, quo quemque timor tulit, fuga dilapsus 
est. Brunylda capta, Hyldebertus impubis inminenti periculo ereptus, 10 
a Gundovalda duce in Germanium abdncitur; in Mediomatricum urbe 
rex salutatur, oetavo calendas Ianuarii. 

Dum liaec in Galliis geruntur, Theudopertus regulus Boiorum ex 
hac vita migrat. quo tempore et imperator lustinus, cum Tiberium 
Goustantiriuin Thracem adoptasset, obiit. liie cum septem imperasset i» 
anuos, Mauriciuui generum suum suceessorem habuit, anno Christi 
584, teste divo Gregorio. quem, cum viginti imperasset annos, Focas 
occidit et is oetavo imperii anno ab Eraclio iuterimitur. porro Theo- 
doperti lilius Gariovalda Segiberti mortem divulgat, Thessalonum 
simul periisse dictitans. deinde ducatum Boiariae intercipit, Boios * 
in sua verba iurare cogit et, quo augustior foret (contempta Hylde- 
berti puericia, Hyl[>erici et Gutorami regum Franciae ignavia, quod 
stupris luxuque perditi, mutuis insuper se ipsos vulneribus conficerent) 
regem se adpellat. deinde, ut opes tirmaret suas, Longobardorum 
proceres atfinitate sibi iungit; dat in matrimonium Evino duci Tri- s 
dentino filiam ; alteram Theodolindam nomine (muliebris sexus uuicum 
decus, ad quam divi Gregorii Magni extant epistolae) Uthario regi 
Longobardorum despondet. qui fama sponsae motus in aulam soceri 
cum paucis ineognitus venit; visa sponsa, nemini aguitus, rursus ab- 
ivit. Thessalonus domo apud Hyldebertum exulavit. qui ubi adolevit, » 
Argeutorati (Strassoburgium est) copias cogit, cum exercitu in Sueviam, 
ubi Laudofridum rebus deturbat l T ncilenumque Suevis irapouit, inde 

11 Am Rande in .1 : et Thessalone 14 -4»i Rande in A: 576 Segibertus 
amen» effectus pecluni dolore interiit 16 In A ubergeschriebcn : virum seientem; 
am Ramie: Cappadocem 17 Ebenso in A mit arabischen Zahlzeichen, mit römischen 
dagegen: DLXXXIII; ein weitere » l ist durrhstriehai 30 -4m Rande in 
accepta ingenti pecunia a Mauritio, ut Longobanlos Italia jiellat. 

24 So nennt ihn Paul. hist. Lamj. III, 10, 30 25 Dat — abivit rergl. Paul. 

III, 10, 30 32 Landofrediim — imponit Eredegarii ehron. cap. 8, wo jedoeh der 

abgesetzte Herzog LeutleJ'ridus heisst. 



Digitized by Google 




Lib. IIT, cap. 4. 



365 



in Boiariam proficiscitnr, Gariovaldam superat, Thessalonum restituit 
Boiariaeqne praeficit, qui se ducem, non regem nuncuparet. Theode- 
linda, tilia Gariovaldae regis Boiorum, cum fratre Gnntholdo in Italiam 
fuga elabitur; in agro Veronensi honorifice, non vnlgari gaudio ab 
5 llthario excipiuntur. Utharius continuo Theodelindam nxorem ducit 
et legatos cum mandatis ad Goteramum et Hyldebertum reges Fran- 
corum mittit. pacem et foedus postnlabant perpetuo; nihil enim ntilius 
concordia et soeietate et Bongobardis et etiam Francis, quo tuti forent., 
esse asseverabant ; ntramque gentem ex Germania oriumlam inter 
lohostes suos habitare. interim Utharius rex Ticini moritur. 

Hisce temporibus, nernpe anno Christi 591, divus Gregorius 
pontifex non Romanorum (ut ipse inquit Ioanni patricio consuli) factus 
est, sed Longobardorum. et tum Sclavorum gens, quae et Venedorum, 
ex Germania Magna oriuuda, transgressa Danubium, irruit in Illyri- 
ii cum, quemadmodum scribit divus Gregorius ad Iovium Illyrici prae- 
fectum, Mauricii augusti anno septimo, quemadmodum et episcopis 
Illyrici scribit divus Gregorius ; praecipit, ut edicto augustali obediant, 
episcopos ab hostibus pulsos pascant. de calamitatibus horum tempo- 
rum, quas Illyrici a Venedis, Itali a Longobardis, Germaniae natio- 
20 nibus. perpessi sunt, verba divi Gregorii huc transferre placuit: mulieres 
cum viris ad insulas confugere. Iamgobardorum saeviciem declinantes. 
•ipse Gregorius episcopatus alio transfert ob Longobardos. 

Bongobardi destituti rege ad tntelam muliebrem confugiunt. ad 
reginam (tanta indoles in Theodelinda erat) frequentes conveniunt. 
25 quod felix, faustum prosperumque sit (inquiunt) Bongobardis et tibi, 
Theodelinda, salutem," fortunam, coniuges, liberos omninm nostrum 
tuae fidei tradimus atque conmittimus. tu pro tua summa sapientia 
principem coopta, qui tuus coniunx, noster vero rex siet. Theodelinda 
ex omnibus Agilulphum dueem Taurinomm cognatum Utharii absen- 
»tem delegit ipsumque nihil tale sperantem accersit. venerabundum 
sibi apparentem, thalami simul et regni consortem nuncnpat; inde 
nnptiae regio apparatu Mediolani Hunt. Evinus dux Tridentinus, 
cuius uxor soror Theodelindae erat, in Germanium et Gallias ad 
Gutoraraum et Hyldebertum reges legatns ivit; foedus perpetuum cum 

5 Ebendort: Autharins (Iregorio; Autharith; alienus a fide Christi; 592 
13 In /> folgt nach Longobardorum, aue demflgd. irrig herauf gezogen: Venedorum 
— Danubium 16 * tatt i|uemadmodum hat II quatnobreni. 

2 Vergl. Historiae Cremifan. I. c. 625, 65 4 12 Epistolae Qregorii I. papae 

(Tenet. 1505), lib. 1, ep. 30. fol. 9 15 I. c. II, 17 17 l. c. I, 43, fol. 13 

23 Longobardi — finnt vergl. Faul. UI, c. 35. 



Digitized by Google 




366 



Aunalos. 



Francis ictura est. fuit saue Theodelinda egregia et perliberali facie 
singularisque prudentiae et rarae pietatis in Christum, ultra captum 
inuliebrem foemina, sicuti in epistolis, quas ad eam dedit divus Gre- 
gorius Magnus pontifex maximus lego. ipsa gentis ferocissimae ani- 
mos bonis artibus inflexit atque armorum dissuetudine mitigavit et, s 
nt religionem nostram reciperent, cum romanis imperatoribus foedus 
facerent, pacem depositis armis servarent, sua prudentia atque virtuti- 
bus persuasit. omnium gentium annalibus eam notissimam esse Video. 
Guntholdus frater Theodelindae, filius Gariovaldae regis Boiorum, 
dueatu Asteusi a sororis marito donatur. liaud ita lqngo post tempore 
eius filii, nepotes, pronepotes, quemadmodum paucis referam, potiti 
sunt Italia et regno Longobardoram. 

At Thessalonus Boiornm regulus iussu et mandato Hyldeberti 
regis Francorum et Germaniae contra Venedos ab orientis ora Boiis 
conterminos arma movet. Venedos superat, perdomitat; cum ingenti t* 
captivorum numero, praeda maxima victor revertitur. sed Yenedis 
rursus, ubi Thessalonus domum rediit, Boiorum ae Francorum iugum 
detreetautibus, duo millia Boiorum in regio nem Yeuedorum armati 
proficiscuntur. intervenit Cacanus rex Venedorum; Boii circumventi 
omnes trucidati sunt, ne nuncio quideui cladis superstite. hoc quoquew 
tempore, sicuti sanctus Gregorios episcopis Histriae scribit, invasere 
Histriam Venedi. paucis post diebus Thessalonus moritur, anno ab 
orbe restituto quingentesimo nonagesimo octavo. qua denique tenqie- 
state Hyldebertus rex Francorum cum uxore Faeliba periit. 

Ca]). 5. Brunylda, mater Hyldeberti, cum nepotibus Theodoperto » 
et Theoderico avito paternoque regno Francorum potitur. Theoderieus 
Aurelianos, Bnrgundionas, Elisatium possedit, caetera Theodoperto 
evenere. di versa ingenia bis fratribus fuere; hic Clemens, religionis, 
pietatis et bonorum cultor, alter saevus, truciüentus, stupris ganeisque 
deditus. ad hosce divus Gregorius Magnus reges literas conmen- » 
daticias dedit Augustino, Ioauni, Laurentio, Iusto, Honorio, Mellito 
episcopis, quos ad Anglios in Britaniam legavit, ut interpraetarentnr 
philosophiam christianam. 



1 Kvinu» — irtmn ent vergl. Paul. Iiist. Lang. IV, c. 1 3 u. a. bei Paulus 

IV, c. 9 9 Guntholdus — donatur vergl. Paul. IV, r. 41 13 At — reverti- 
tur vergl. Paul. IV, c. 7 lß Sed — Huperstite vergl. Paul. IV, e. 10 23 W’«W 

nur gefolgert aus der Angabe der Hist. Crcmifan. 025, dass .5 98 Gerbaldus itcrum 
die Regierung angetreten habe Qua — periit. Paul. IV, 11 24 Gregor. Turon. 

IX, c. 20 u. 38 25 Brunylda — potitur nach Paul. IV, 11. 



Digitized by Google 




Lib. ITT, cap. 5. 



367 



A bares, Hunni, Venedi, gentes vicinae, latrociniis victum quaeri- 
tantes, ubi audivere de raorte principum superiorum, vicinos sibi 
Boios, Turogos, Franeos, Longobardos incursare coeperunt, Hunni 
Turogos et Franeos, Abares, qui et Avares, Forum Iulii, Longobar- 
s dorum ducatum, Venedi Boios sibi armis deposcunt. cum Hunnis in 
confinio antiquae Franciae et Turogorum varia fortuna depugnant 
Tbeodopertus et Theodericus reges Francorum, horum avia Brunylda 
iinlata acceptaque utrimque clade) pacem ab Hunnis emit. Abares 
Venetiarum fines invadunt; Sigulphum ducem cum copiis caedunt, 
10 Forum Iulii obsident. Rhomylda uxor Sigulphi capta amore Cacani, 
pacta eius nuptias, Forum Iulii Abaribus prodi t. hostes urbem in- 
cendunt, infantes, impuberes et mnlieres captivos in Pannoniam su- 
periorem abducunt, viros trucidaut. Rhomylda quoque cum Jiberis 
abaeta est. non amplins una nocte nuptiis regis Avarum potita est. 
u in eampo eam Oacanus palo confixit, quae patriam, liberos, coniugem 
prodidit; haud alio (inquit) digna est marito. eius duae filiae Appa 
et Gaela, longe matri dissimiles, pudiciciae consuluere crudae carnis 
fetore, quae sub fascia pectorali mamillas cohibenfe a virginibus ob 
castitatem sen’andam posita, calore conputruerat. barbari natura 
»fetere ita Longobardorum mulieres opinati, iutactas reliquere. ipsae 
venditae Boiis et Suevis postea sunt. Appa Suevorum, Gaela Boiorum 
regnlo nupsit. 

Venedi fines Boiorum incursant, Gariovaldam, filinm Thessaloni, 
in Agunto superant, terga vertere cognnt ; inde Noricum praeda, ferro, 
25 flamma depopulantur. Gariovalda collectis rursus viribus Venedos 
praeda onustos abire contendentes adgreditnr, praedam omnem re- 
cuperat, Venedos Norico exterminat. ipsi Histriam occisis romanis 
militibus occupant. de Agunto plura superius in secundo volumine 
adduxi; urbs est Norici; secundum Antonini itinerarium abest ab 
»Aquileia nonaginta millia passnum, a lulio Caniico sexaginta. qui- 
dam in confinio Stiriorum Charinorumque fuisse haud procul a Mnra 
Dravoque autumant, ego amplius quaerendum esse censeo. hoc pro 
vero constat, Muram et Dravnm apud veteres disterminasse Boios ac 
Venedos; praeter vetera instrumenta festes sunt duae urbes, Graecia 
> Boiorum et Graecia Venedorum; liaec in Dravi ripa cubat, Venedorum 
terminum declarat; illa caput Stiriae est, Boiorum limitem valet; 



18 »ub fehlt B 

8 Yeryl. Paul. IV, c. 11 Abares — nupsit nach Paul. IV, e. 37 23 Ve* 

nedi — exterminat vergl. Paul. IV, c. 40 28 s. oben S. 16, Z. 16. 



Digitized by Google 




368 



Ann&le*. 



Mura eam alluit. Graecia diminute, at integre Graenieia, Boio ser- 
mone limitem, terminum et confminm significat. 

Cap. 6 . Gariovalda Gaelam superiorem connubio sibi iunxit, 
Boiariae regnnm per manus tradidit filio Theodoni quarto. Theodone 
procreati sunt secundi Theodopertus et Thessalonus; hic Noricos, ille 5 
Vindeliciam et Nariscos possedit. sub his Boiorum praesidibns ma- 
ximi Boiorum pontifices et archimystae (quos arcbiepiscopos I^iurea 
censes nominant) fuere Ercbinofridus et Odaeer. minores flamines 
vero Iuvavensium Vitalis vir eruditus, admodum populo acceptus et 
Anzologus, qui et monachorum gregem aluerunt Saleburgii. Regino- 10 
burgensium oves pavere Velipbolaeebus et divus Haemeranus. Sa- 
boiiae populos divus Constantius et Praeconius docuerunt. 

Heraclius tum occiso Foca Constantinopoli romanum susceperat 
imperium. Persas, qui Syriam, Palestinam, Hierosolyma coeperant 
et diripuerant, variis praeliis vieit, fudit, delevit, dueibus omnibus u 
Persarum cum militibus caesis. novissimo praelio Cosroes rex su- 
peratus, intinita multitudo Persarum iuterempta; pugnae dies aduc 
nobis celebris est, fugientem Cosrhoen Heraclius augustus persecutus, 
Euphratem, Tigrim, in intima Persidis victor jienetravit; in urbes, 
templa , homines iuxta a romano saevitum est exercitu. Cosrboes de- * 
speratis rebus ad Cbtesiphontem aufugit, ubi a Siroe filio interfeetus 
est, quod pater Medarsem minorem natu successorem declaraverat. 
Siroes patrato paricidio primus de morte patris et fratris ad prin 
cipem romanum scribit. postulanti Persae pax data, limes romani 
imperii flumen Tigris constitutus est. sed aliud ex alio malum. » 

Macbomethus tum, homo versipellis et magicae fallaciae non ira- 
peritus, in Arabia ortus est. Arabes Scaenitae (quos Saracenos di- 
eimus) ob avariciam quaestorum defraudati stipendiis, cum superiore 
bellu contra Persas egregie operam navassent, correptis armis a ro- 
mano deficiunt imperio. Macbomethus oportunum suae vesaniae tempus *> 
nactus, rebelli populo se ducem praebet et, quo maior foret authoritas, 
se nuncium et interpretem dei caelitus dimissum siinulat legis latorein- 
que divinae mentitur. novam superstitioneni ipse conmentus est. 



1 Graniza, wovon tmser > Grämt* stammt, ist statisch, rergl. Schmeller-Fro- 
mann 1, 99!) 3 A’ur gefolgert ans dem letzten Satze con IV, 37 des l'aul.t 

8 Hist, episcopor. Patariens., M. 6. Ser. XXV, 620 Conrersio Bagoarior. et 
Carantanor., M. 0. Ser. XI, 6 13 — subigunt cergt. Ekkehard M. G. Ser. VI, 

152 flgd Aimpin l. IV, c.21t; Zonaras (ed. Dindorf) XIV, li — 21t 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 6. 



36U 



Syriam, Damascnm, Palestinam, Aegyptum invasit; Asiam, Africam 
et bonam partem Europae ista lues ignavia principum nostrorum la- 
befactavit. tum paulatim in Oriente, sicut ante aliquot annos in occidente, 
coeperunt deflcere provinciae, donec patrum memoria romanum in 
5 Oriente deletum est imperium expugnata Constantinopoli a Turcis, 
quoruni lange lateqne potestas ornnia adtiigit, iam etiam ad nostras 
regiones protervas et rapaces manus porrigit. 

8ub idem tempus Vulgares, Germaniae Magnae et Sarmatiae, 
qnae est in Europa, ferocissimi populi traussito Histro, Bathia rege, 
w Pannoniam inferiorem usque Savum ac Histrum flumeu Moesiasque 
invadunt ac subiguut; a qnibus nomen illae regiones aduc retineut, 
licet Turcis serviant. 

Quid non iusana regni libido cogit? in Francia, Gallia et Ger- 
mania haud levius armorum procellae intonuerunt. Tlieodericus et 
Theodopertus reges Francorum contra Lutharium ftlium Hylperici, 
itidem regem Francorum, quod illos armis lacessierat, cum exercitu 
procedunt. Luthario atroci praelio devicto, copiis eius trucidatis et 
depulsis, reguuni Lutharii invadunt, in deditionem redigunt, Luthetiam 
Parisiorum occupant. fugato Luthario et admodum parva portione 
» regni circa oceanum Gallicum eidem relicta, pacis leges, quae victori- 
bns libuere, dicunt. inde Aquitanos Vasconasque vastant. Brunylda 
initiier astuta, avia Theodoperti et 'J'heoderici, ob scelera stupraque 
ex regno Theodoperti pellitur; ipsa ad Thebdericum auftigit. Lutharius 
fide fracta regnuin Theoderici invadit, Aureliaui obsidet; Theodericus 
-"ibsessis auxilio veuit, Lutharium in fugam vertit. Beritholdus dux, 
praefectus aulae Theoderici, (quem merosalicura, hoc est, maiorein 
•lonius nuncupant) dum audacius hosti congreditur , occubuit. Pro- 
thadius quidam ope Brunyldae reginae (cum qua stupri consuetudinem 
habere consuevit) Beritholdo sufficitur praetorioque praefectus est. 
* fraude horum non diu concordia regum liuinsit. Theodopertus et 
Lutharius cum infestis signis conveuissent, armis abiectis, exosi civile 
bellum, pacem et foedus iueunt. 

Theodericus deinde in Theodopertum jratrem suasu aviae Brunyl- 
dae et Prothadii castra movet. nec segnius Theodopertus sua defen- 
»surus arma induit. cumque pugnaturi fratres haud procul distareut, 
utriusque exercitus militibus ducibus huiusmodi paricidiale bellum 
abominantibus de concordia nunciis ultro citroque missis actum est. 

9 Baeliiu B 10 Drauuiu nt. Savum B 

9 Bathaias bei Siytberl 326 14 Für da n ftyd. Fredeyarii ehr. c. 12U—27. 

Avtsnsca II. 24 



Digitized by Google 




370 



Annalea. 



soli Prothadio pugnare ac manus conserere placebat. quocirca facto 
a militibus impetu authore Unzileno duce Suevonim sub papitioue 
regis Theoderici trucidatur. deinde liemine refragante, fratres recon- 
ciliati domos abeunt. 

Divus tum Columbanus flagicia Brunyldae et Theoderici redarguit 
ac ipsos graviter increpat et, ut resipiscant, admonet, obsecrat. sed 
quem deus neglexit, nemo ad sanitatem reducet. Columbanus a 
Brunylda regno Theoderici exigitur. ipse ad Luthanum, inde Theodo- 
pertum regem fuga evasit. reliquit Luxovii (coenobium est a Segi- 
berto rege conditum) divum Eustasium. Theodopertus honorifice Co- io 
lumbanum cum sociis Romarico, Gallo et Leodegario excepit,, ipsis 
in regno suo, quamcunque optent sedem, olfert. Columbanus Brigan- 
tini lacus oraiu delegit; urbs nunc divi Galli nuncupatur. 

Pax fratrum rursus interturbatur. Brunylda mulier flagitiosa se 
haud aliter pro libidine dominari posse arbitrabatur, nisi nepotes dis- >s 
cordes essent; aviae suasu Theodericus fratri bellum indicit. Un- 
cilenum ducem Suevum ob mortem Protliadii capit, ducatu, amputato 
pede, movet. theodopertus Sequanos, Turones, Campaniam, Elisatium 
occupat. Suevi iussu eius, ducibus Cambolino et Herpino, Aventicum 
expugnant. ultra luram montem Burguiuliae omnia ferro, flamina de- » 
vastant. victores cum magna praeda domos revertuntur. Columbanus 
et socii Mogonciacum concedunt, expectaturi eventum Martis; ibi pro 
Theodoperto depraecari Christum optimum maximum non cessant. 
Theodericus inde cum exercitu hostili animo fines Theodoperti ingre- 
ditur. avia, quam prohibere deceret, classicum canente, in agroTul-a 
lensi fratres confligunt. caesis utrimque mullis, Theodopertus victus 
Agrippinensem Coloniam aufugit. Theodericus cohortante Leunisio 
episcopo Mogontino insequitur fratrem. Theodopertus restauratis 
copiis Tulbiaci Theoderico occurrit. sed iterum victus Agrippinain 
conteudit. vestigiis haeret Victor; Coloniam Agrippinensem capit;» 
thesauros Theodoperti occupat; filium fratris infantem trucidat. Theo- 
dopertus a fratre Theoderico in vincula coniectus, ad aviam missus 
est. Cabillone (urbs est Burgundiae) ab avia sicuti monachus ton- 
detur; paucis post diebus ab eadem crudeliter necatur. 

Columbanus ad Theodelindam reginam in Italiam abit, relicto in » 
Suevia divo Gallo, febri tum laborante. Theodericus dum Medio- 



5 Das flgd. nach Vita Columbani c. 19 flgd. (Mubillon, Acta Sanctor. ord. st. 
Bencd. mcc. II, p. 30 flgd.) 17 vgl. Frcdcgarii ehron. c. 28 19 Suevi -- rever 

tuntur cgi. Fredcgar. c. 37 24 Für das flgd. vgl. I. c. c. 38. 



Digitized by Google 




Lib. III, cap. 6. 



371 



matricum urbem ingreditur, de caelo fulmine tactus interiit. Brunylda 
Segibertam filium Theoderioi ex eoncubina pronepotem suum regem 
salutat. divus Eustasius antistes Lnxovii et, nisi fallor, pontifex 
Mediomatricum, legatus a Luthario rege ad Boiorum regulos proficis- 
i citur, quibus imperium mulieris sceleratae displicebat. Eustasius a 
dueibus perbumaniter exceptus est. eius monitu Thessahmus in laeu 
C'himino Noricorum maximo duo templa saeratis viris et foeminis 
condidit; quinque millibus passuum distant. haue ob rem (sieut in 
diplomate iuiperatoris Arionulpbi caesaris augusti legi) huius conlegii 
i» mystae Mediomatricum Luxoviique antistiti dieto audientes fuerunt. 
ipse Arionulpbus Theodomaro primo Iuvavensium pontifiei demum 
addixit et Luxovium Mediomatricum episcopo, quo ipsi satisfaeeret, 
reddidit. primo eins contnbernii capti divi Benedicti ceremonias sec- 
tabantur; post quingentos annos Aurelii Augustini instituta profiteri 
is coeperunt. intus lanei, foris linei sunt. 

Lutharius, qui solus de Germano regum Franciae sanguine su- 
perstes erat (invitantibus principibus Austriae Pipino, Arionulpbo et 
Boiorum regulis, quibus Brunylda ob criraina invisa erat), contractis 
copiis, in Germaniam proficiscitur. Brunylda et Segibertus dum re- 
“pugnare eonantur Boromatiaeque se munire contendunt, ab omnibus 
deserti, vivi in Lutharii potestatem devenere. Segibertus tina cum 
quinque fratribus interemptus est, Brunylda indomitorum equorum 
caudis alligata interiit. Germania et Gallia, quod imperium Fran- 
corum nominabant, post quinquaginta sex atnplius annos rursus ad 
B unum redHt. 

Lutharius veteres Boiorum leges emendavit, novas Snevis tnlit, 
quas in bibliothecis legi nostris. Agrestinus, discipulus superioris 
Eustasii, Boios adit, sacras literas in Boiaria doeuit. conventus sacer- 
dotum coacti sunt adversus Columbani et Galli novas ceremonias, 
quibus populum Christi sanguine redemptum liberatumque in servi- 
tutem redigere atque onerare contra maiorum instituta conarentur. 



1 Am Bande in A: fobula dysenteria perit. [So Fredegar c. 39] — Bor- 
thoricus socer eius 25 Am Bande in A anno Christi 618 26 Ebendort: 562. 

3 divus — proficiscitur nach Vita et. Eustasii auctore Ionat (Acta Sand. 
Boll. Mart. III, p. 786, 787, c. 1, 4) 9 u. 11 Vrk. t’. 28. Juni 890; Böhmer, 

Nr. 1081; Mon. Boic. XXVIII, a, 103. K. Arnulf eru-ähnt hier nur, dass Chiemsee 
cor Zeiten ron seinen Ahnen der Kirche von Mete übergeben worden sei, nicht etwa 
auch den von Aventin angeführten Grund dieser Unterwerfung 20 Das ron 
Fredegar e. 42 genannte Orba ist Orbc im Waadtlande 27 Vita Eustaeii l. c. 
p. 788. 

24 * 



Digitized by Google 




372 



Annales. 



Eadem tempestate Atholdus, nepos Gariovaldae regis Boiorum, 
filius Theodelindae et Agilulphi, decimo regni anno a suis Italia 
pulsus, ad regulos Boiorum migravit, a quibus perbenigne receptus, 
bonorifice per Boiariam deductns est. alii referunt, eundera Graeci 
legati veneficio desipuisse nonnullosque principnm interemisse, a quibus 4 
veneno sublatnm esse tradunt. Haeroldus, maritus sororis eius, in 
regno Longubardorum succedit annos septem. uxor huius, soror 
Atboldi, Gundopyrga, filia Theodelindae, neptis Gariovaldae regis 
Boiorum fnit, cni etiam, quemadniodum matri, marito mortuo potestas 
facta est a Longobardis coniugis et regis cooptandi. ipsa delegit 10 
Rotharium, qui filiuni Ratholdum haeredem Italiae reliquit. hic ob 
stuprnm interfectns, successorem habuit in regno Longobardorum et 
Italia Haeriobertum ex Boiaria oriundum, filium Guntholdi ducis 
Boiariae et Astae, nepotem Gariovaldae regis Boiornm. 

In Francia quoque Lutbarius rex eodem tempore mortuus est, u 
anno Christi 031. duos reliquit filios. Dagobertus, relicta Aquitania 
sola fratri suo Haeriberto, alia omnia possedit. illam quoque (cum 
tercio regni anno frater obiisset) recepit. inicio iinperii Dagobertus 
familiariter usus divo Arionulpho episcopo Mediomatricum et divo 
Huniperto Agrippinensi archimysta. Pipinus vir prudentissimus, filius 2 » 
Carolomani, dux Brabantiae, praefectus erat praetorio. atque dum 
hisce Dagobertus obtemperat, Optimum sane egit principem. postea 
(uti mobiles sunt et sibi saepe adversae regum voluntates) spreto 
illorum consilio, quo libido impulit, praeceps abivit ; stupris et adul- 
teriis incestuque infamis extitit. ipse leges Boiorum correxit, legem a 
Salicam perfecit. 

Samo rex Venedorum (qui ad Dravi Saviqne fontes aduc habitant; 
ruri aduc Veueda lingua in nsu est; Boius sermo in urbibus et 
Castellis invaluit) negociatores Dagoberti regis Neorhoma veuientes 
spoliat, interficit. reguli Boiorum iussu regis tribus exercitibus Vene- » 
dorum regionem invadunt, in obsequium et ditiouem redigunt, Veue- 

1 Ebetutort: Adolowaldus 8 In A über durchstrichenem Atholdi Haertddi 
11 Am Hantle in A ■ Kotbarith 13 ebendort \ Herobcrcctum Beda vocat. 

3 Das» Adaloald nach zehnjähriger Regierung den Thron verlor, hat auch Paul. 
IV, 42, der aber im übrigen nichts von den obigen Einzelheiten berichtet 7 Fach 
Paul. IV, 42, 42 regierte Arietald, wie er dort heisst , 12 Jahre. Bei Fretlegar c. 
50 heisst er Charoald 8 Vebereinstimmend mit Eredegar c. 50, abtreichend ron 
Paul. IV, 49, der Gundiperga die Gemahlin Bodualds nennt 13 Aripert bei Paul. 
IV, 49 23 — voluntates Sallust. lug. 113, 1 27 — redigunt Eredegar c. 6Sf; 

Aimoin I. IV, c. 23; Ctmversio Bagoarior. I. c. p. 7. 



Digitized by Google 




Lib. IIT, cap. 6. 



373 



dos quoque sub iugum religionis christianae mittunt. Venedis tum 
ab aquilone, Boiis vero ab orientis ora conflnes erant Uunni. atque 
hi paucis post diebus in Venedos graviter incursationes agitant. 
Bonitbo dux Venedus ad Boiorum rectores legatos auxilium postula- 
» tum ire iubet. nec mora, Boii Venedis auxilio veniunt, armati in 
Htmnos ruunt, eos vincunt, pellunt hocque beneficio Venedos et con- 
fines eorum regibus Francorum devotissimos reddunt, obsides ipsis 
imperant, iuter quos filius Bornthonis Carastus et Chitomams, nepos 
eins, in Boiariam duc.ti ibique caelestem philosophiam more christiano 
wedocti sunt. 

Dagobertus post haec rex Francorum moritur. lilii eius Litavicns 
et Segibertus Francorum imperium partiuntur. Segibertus Galliam, 
Belgicam utramque et Germania», caetera oceidentem versus Lita- 
vicus cum uiatre Matliylda possedit. Pipiuus tum senior filius Carolo- 
umani decessit. Grimoldus Pipini filius magistratum et authoritatem 
patris apud Segibertum obtinet. hic in paucis diebus moritur relicto 
filio Dagoberte; quem cum Grimoldus aulae praefectus regnum adfec- 
taus more sacerdotum tondi ac sacris iniciari iussisset ad Scotosque 
relegasset, Franci arrna corripiunt, Grimoldum in vincula coniiciunt, 
-■»Luthetiam Parisiorum Litavico secundo deportant, ubi in carcere 
periit. Litavicus Austriam Germauiamque recipit. Angisus, filius 
divi Arionulplii, praefectus litnitis Antoripensis, Beggam, sororem 
Grimoldi snperioris, filiam Pipini, sororem itidem divae Gariodrudae, 
uxorem ducit aulaeque orientali praeficitur et ducatu Brabantino a 
s rege donatur. una cum Dagoberte maiestas imperii Francorum con- 
lapsa corruit. praefecti praetorio (quos Germani merosalicos, id est 
maiores domus et aulae, et duces Francorum nuncupant) rempublicain 
trahere, rapere, lacerare atque omnem potentiam in se transferre, 
omnia munia imperii obire eoeperunt. reges ocio torpescere, inane 
“nomen regis ferre, se abdere a conspectu vulgi salutantiumque tan- 
quam sacra, voluptati operani dare, omnem aetatem silentio et venatio- 
nibus transsigere, neminem ailmittere, neminem audire, nihil cognoscere 
consueverunt. omne negocium domi forisque in aulae praefectos rele- 
gare fas regiumque ducebatur. pollui regem conspectu supplicis per- 
»suasum erat, pertulere centum ferme annos huiuscemodi ignaviam 
socordiamque principum Galliae Germaniaeque populi. 

2 Atque — cdocti sunt vergl. Coneersio Bagoarior. I. c. 11 Zum flgd. ist 
wihl Aimoin, Hist. Frnncor, l. IV, c. 35-— 38 benutzt (Duchesne, Hist. Franeor. 
Seript. III , 118 flgd.). Vergl. die Auszüge atus Aimoin in Aventins Adversarien 1 , 
fol. 14 flgd. passim. 



Digitized by Google 




374 



Annalf'fl. 



Cap. 7. Inter haec Thessalonus secundns fato concedit anno 
Christi sexcentesimo quinquagesimo. tres eius filii, Theodo quintus, 
Grimoldus et Theodopertns tercius, Boiariara in tris partes dividunt. 
Theodo Reginoburgium, Nariscos, Vindeliciam sortitus est. Grimoldus 
Bathaviam, Laureacum, Iuvaviam, Utinum. Noricum Ripense et con- s 
tigua loea accepit. ea pars Norici, quae inter Oenum et Athesim 
atnnes in montibus cubat, Thewloperto evenit. Theodo Reginoburgii 
frequens versabatur. . erat ei filia Uta nomine, haec a Segiboto quo- 
dam decurione equestci compressa est. alvo intumescente proditnr 
flagicium. Uta divum Haemerauum pontificem Reginoburgensium (qui 10 
tum forte fortuna pietatis ergo Romain versus ante tris dumtaxat 
dies Reginoburgio profectus erat) ceu authorem eulpae honestiorem 
parentem nuncupat Laudobertus frater puellae ubi hoc accepit, soro- 
ris iguomina et sceleris indignitate conmotus, pontificem Helepho- 
doryphi (pagus est in superiore Boiaria, inter Oenum et Isaram amnes) » 
consequitur iraque percitns eundem necquicquam tantura scelus ab- 
nuentem compraehendit. socii diffugiunt; nec mora Landobertus 
Haemerauum supra scalas duriter colligat, meubratim dissecat semine- 
cemque relinquit. innocentia pontificis caelestibus miraculis patefit. 
artus dissecti a populis undique coeuntibus ad Isaram devehuntur * 
(quinque millia passunm infra Monachium extat aedicula huiusce rei 
monumentum); ibi naviculae impositi in Danubium, inde Danubio ad- 
verso quinquaginta millia passuum Reginoburgium deferuntur. obviam 
certatim effunduntur dux Theodo, proceres et cives, opulenti, egeni, 
sacerdotes, prophani, foeminae, pueri, pnellae; reverenter ritu solenui 
pontificis corpus excipiunt; iu templo divi Georgii extra moenia urbis 
condunt. regulus Theodo, ut insontis episcopi caedes manifesta aliquo 
piaculo lueretur, ibi aedem perquam amplam aedificat; divi Benedicti 
ceremoniis et druidibus dicat. 

Ingens eo numerus consecraneorum eiusdem ritus brevi sturnatim » 
gracculatimque convolavit, qui bonas artis sacrasque literas profiteri 
interpraetarique coeperunt. coetus hic studia aemulantium posthac 
celebres fuere ad proarorum usque memoriam. illic tum literis insti- 
tuti sunt divus Arionardus et divus Hyldolphus frater eius, genere 
Norici; ille Reginoburgensis, hic Treverensis archymistes postea fuit. » 

2 Vergl. Hist. Cremtfa n. 625 8 erat — condunt nach Vita Fmmnnmi 

auetore Arbcone episcopo Frising., Acta Sanct. Bott. Sept. VI. 474 flgd. 22 5t. 
Emmeram nrischen München und Freising am rechten Isaru/er 29 Kloster 5t. 
Emmeram in Regensburg 34 Erhard und Hildotf. 



Digitized by Google 




Lil>. III, c*p. 7. 



375 



divus Haemeranus suo templo celebre apud posteros nomen fecit. 
primus antistes Apollonias fuit. raausolea ibidem prineipum, regum 
et imperatorum Buiariae aduc ostenduntur. Boios enim duees cum 
uxoribus in eo coenobio fere usque ad Fridericum primum condi soli- 
s tos reperio. servatur ibi libellns, in quo episeopus hortatur arnicum 
ad pietatem; adeo vetustis literarum notis scriptus est in menbranis, 
ut mihi de integro in literarium pistriuum redeundum et elementornm 
figurae condiscendae fuerint. ad nmbilicum haec verba adscripta sunt : 
scripsi ego ipse Vhicterbus, quamquam peccator, episeopus iara senex, 
loputo nonagenarius aut supra, dolentibus membris et caliginantibus 
oculis; hoc non quasi potens sed pro studio charitatis, quam circa te 
habeo, quia volebam, dum saeculi dignitatem regis, vitam aeternam 
nunquam perdas. pax tibi et vita a domiuo augeatur; araeu et ftat, 
fiat. t.ercio anno regnante Pipino filio Carli, rege Francorum, in 
ismense Iunio, in diebus decem scripsi hunc libellum, hoc est anno 754 
a nativitate Christi, septima indictione. hunc ego Vieterbum in car- 
minibus, quae sub Litavico Pio augusto, filio Caroli, de episcopis 
Boiariae scripta extant in eodern monasterio, pontificem Regiuo- 
burgensem fuisse reperio; cui a divo Bonifacio et Utilone Boiorum 
»regnlo suffectus sit Gaeovalda. 

Theodo Utam filiam in Italiam relegat. Landobertus profugus 
apud Abares in Hunnia atque Pannonia obiit; soboles omnis a ducatu 
et fastigio Boiariae deturbata est in ordinemque equestrem redacta. 

Divus Haemeranus Pictavia Noricorum urbe, cuius Hieronymus 
a inemiuit, oriundus fuit, quae colonia qnondam Romauoruiu iusignis, 
tum muuicipium Boiariae erat; nunc in villas abiit, eius priucipes 
Boiorum quondam clarissimi Variopagum, Vindeliciae inferioris mona- 
sterium proxime arcem suam Neoburgium in ripa Oeui amuis atris 
druidibus condidere, ubi sepultf sunt, archimystes Laureacensis sub 
»his rectoribns Boiorum fuit Bruno, Reginoburgeuses episcopi Ario- 
nardus et Albertus. Salibutgenses caelesti doctrina paverunt Savolus 
et Ezius, Saboueuses Ursus et Pigentius. 

In Italia Ratholdo rege, pronepote Gariovaldae regis Boiorum 



17 /li» Carmina Salisburgen ». herausgeg. t\ Dilmmler, Archiv für Kunde ösierr. 
Grsehichtsquellen, XXII, 284 26 Aventin denkt an litten Hitdl. t’. I Vienemeustadt 

26 Die Grafen von Pittrn und Formbach, Stifter des Kloster Formbach am Inn 
30 Pasmurr Bischofskatalog, M G. Scr. XXV. 620 31 Eine der Leleensbeschreib- 

ungen Erhards, Acta Satictor. Bott. Ian. /, 535 figd.f Und vita Albarti (Pa, 
The». II, c, 181 flgd.)f 32 Conversio Bagoarior. I. c. 6, 19 33 Für das ßgd. 

vtrgl. Paul. IV, c. 52, V, c. 33. 



Digitized by GoSgle 




Annalcs. 



376 



mortuo. Haeribertus, filius Gnntholdi ducis Boiornm et Astae, nepos 
Gariovaldae regis Boiorum rex statuitur; cum implesset potestatis 
anuos novern, decessit. duos fllios regni haeredes reliquit, Bertharicam 
et Godopertum ; Bertliaricus Mediolani, Godopertus Ticini babitavit 
continuo aulici mnres coepere discordias serere iiuer fratres. Godo- 5 
pertns Grimoldo duci Bcneventano sororem connubio iungit et virum 
rei bellicae perquam peritum nec minus domi callidum in auxilium 
contra fratrem accersit. Grimoldus ubi cum copiis Ticinum receptns 
est, arma in Godopertum vertit, ipsnm caedit. filius Godoperti adnc 
infans Reginopertns clam periculo suhlatus, clam educatus est. Ber- 10 
tharicus ubi de neee fratris accepit, cum annum unum, menses tres 
regnasset, fuga salutem quaesivit; apud ilunnos et Abares, deinde 
Francos exulavit. tota Italia ad Grimoldum defecit. soli Astenses 
ob beneficia avi Guntlioldi Bertbarico fl dem servaruut nec Grimoldum 
receperunt. qui ubi novern regnavit annos, medicis male venam u 
secantibus interiit. Bertliaricus de morte eins certior factus, in Italiam 
redit, magno ubique gaudio recipitur Italiaque tota, interfecto Gario- 
valda filio Grimoldi, Bertbarico sponte subditur. 

Verum Alagisus dux Tridentinus, cum praefectum Boiornm (gra- 
phionem nominamus), qui Fisonium et caetera castella Athesinae » 
vallis pro praetore administrabat, tumultuoso praelio snperasset, regi 
sno rebellat. cumque sacerdotem regiis arniis indutum, quem regem 
esse putarat, pugna occidisset et spoliatum galea calvicies sacerdotem 
fnisse proderet, Votum concepit atque nnncupavit: si victoria potiretur, 
salacibus mystis Yibulam se impositurum genitulibusque sacerdotum 25 
puteum oppleturum. sed voti non compos, poenas dedit. 

Bertbarico genitus Hunnibertus infantem Litopertum aviti regni 
snccessorem habuit, cui virum prudentetn Landoprandum tutorem 
testamento dedit. sed regni cupiditas divina bumanaque itira iuxta 
contemuit. Reginopertns, fllius Godoperti superioris, in patruelem *> 
arma sumit; Landoprandum pugna victum italia pellit, Litopertum 
vivum capit eodemque anno mox invitam exbalat aniniam. Haeri- 
bertus, filius Reginoperti, Litopertum puerum patruelem suum in 
balneo extinguit, regnum [taliae oceupat. Landoprandns cum filio 
Litoperto per Curiam urbem libetiarum ad Tbeodopertum regulum 

3 A u. B dno Ifi .4»* Jintuh in .1 070 30 dm Ihmilr in .4: 7l»> 

20 FJ*'n‘hrrt 0S7. 

10 Verum — rebellat vtri/l. Paul. V, r. 36 22 cumque — |>oeoas dedit 

Pani, r, c. 40 27 Bertbarico — auiiscrunt Pani. VI, c. 17—23, 34. 



Digitized by Google 




Lih. HI, cap. 7. 



377 



Boiorum in Boiariam fnga elabitnr ibique novem annos extorris lare 
patria fuit. decimo anno Theodopertus rector Boiorum Landopranduin 
cum filio vi et arinis in Italiani reducit. Haeribertus, dum fnga sibi 
consulere conatur, in lacu Lar io submersus est. Lamlopraiulus rex 
» a Longobardis creatnr. haeredein regni reliquit Litoprandum lilium, 
qni Gutrndam filiam Theodoperti ducis Boiorum uxorem duxit. hueus- 
qne Boiaria oriundi annos aliquot, nimirum sexaginta potiti sunt 
Italia regnoque Longobardorum, quod simul cum vita, dum invicem 
id invident, amiserunt. 

i" In Francia cum Litavicus secnndus, rex-Germaniae et Galliarum, 
obiisset, tris reliquit tilios, Lutharium, Hyldericum et Theodericum 
impuberem. Hyldericus Germanias, Gallias cis Seqnanam orientein 
versus (Austria est). caetera, quae ocridentem speetant solera (unde 
Vestria dicta) Lutliarins possedit. 

m Volijihaldus dux Hylderici aulam moderatus est. divns Lande- 

bertus Traiecto Mosae oriundus, a Tlieothanlo Traiectensium pontifice 
edncatus, cum amicissimus rfylderico et in aula magnae authoritatis 
esset, inortuo Theothardo, Traiectensibus datus est pontifex. Eticlio, 
qui et Hyldericus, tilius Litherici, divae Otiliae pater, ab Hylderico 
» rege, ab eodem cognomeii sortitus, Elisatio praeficitur; uxor eins fuit 
Berethovinda, atfinis et cognata divi Leodegarii, quem Lutharius 
Augustoduno episcopum dedit. Eburovinura tarnen quendam liominem 
sceleratissimum flagitiosissiinumque aulae et praetorio praefecit, qni 
multa mala libidine dominaiidi designavit. 

-■ Obiit Lutharius tercio regni anno. Eburovinus Theodericum 

fratrem Lutharii qno liceiitius sub puero grassaretur, Gallis et occi- 
dentali regno imponit. Celtae exosi scelera hominis, Eburovinum 
capiunt , templo captorum imludunt , Theodericum a rebus amovent, 
ad contuberniuin inonachorum relegant. Hyldericum ex Germania et 
»Austria cum Voliphaldo duce revocant, in verba Hylderici iurant. 
sed dum Hyldericus venationi et rebus leviusculis, neglecta republica 
deditus, plaeraque teniere ac inconsulte agit, et cum tot geutibus 
lingua, moribus. institutis inter se diffe